قازاقتىڭ ءبىرتۋار قىزى – ءلاتيپا مۇڭايتپاسقىزى

اكەسى مۇڭايتپاس اندى­جانداعى «كەڭتۇپ» اۋىلىندا بولىس بولعان كىسى. ول ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى ازاماتى رەتىندە اۋىلىندا «حان» مەكتەبىن اشقان. ءلاتيپا وسى مەكتەپتە ءبىلىم الىپ وسەدى. بۇل حح عاسىردىڭ باسى بولاتىن. سول مەكتەپكە ساباق بەرۋگە وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن, پارسى, اراب, شاعاتاي سياقتى كوپتەگەن ءتىلدى مەڭگەرگەن, پاراساتتى, ويلى, وتكىر كوزدى جىگىت قوڭىرقوجا مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. لاتيپا مەن قوڭىرقوجا وسىلايشا تانىسىپ, تابىسادى. الايدا الەۋمەتتىك جاعدايلارى ارا­سىنداعى ايىرماشىلىققا بايلانىستى ەكى جاستىڭ قوسىلۋىنا اكە تاراپىنان قارسىلىق تۋىنداپ, ەكەۋى ەلدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ولاردىڭ وسىلاي كەتۋىنە ءلاتيپانىڭ تۋعان اعاسى سەر­الى كومەكتەسىپ, باسقا ۋەزگە بارىپ, جۇمىسقا ورنالاسادى. ول كىسى دە ەتنوگراف, عالىم, قايراتكەر بولعان. ونەرلى اۋلەتتىڭ قوس شىنارى وسىلايشا ءومىر جولدارىن باستاعان ەدى. قوس عاشىق ورتا ازيانى تۇگەلدەي دەر­­لىك شارلاپ شىعادى. ۇل­كەن ۇلدارى قوجاحمەت قى­­زىل­وردادا, قۇلاحمەت تۇر­كىستاندا, نۇراحمەت شىم­كەنتتە, سۇلتاناحمەت جام­بىلدا دۇنيەگە كەلەدى. سوعان قاراماستان ءلاتيپا تاشكەنتتەگى قازاق پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسادى. ۇيىرمە مۇشەلەرىنىڭ كۇشىمەن 1921 جىلى «شىعىس كەشتەرى» ويىن-ساۋىق باعدارلاماسى بويىنشا ازىرلەنگەن ء«بىرجان – سارا» سپەكتاكلىندە سارا­نىڭ ءرولىن سومدايدى. ءلا­تيپانىڭ سۋرەتشىلىك شە­بەرلىگى 1925-1926 جىلدارى قازاق دراما تەاترىندا, 1936-1958 جىلدارى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كەزىندە ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. 1936 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىنە, سوندا قويىلعان قازاق وپەرالارى كيىمدەرىنىڭ اۆتورى رەتىندە قاتىسادى. ءلا­تيپا قوجىقوۆانىڭ شىعار­ماشىلىعى الۋان قىرلى بولاتىن. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىل­دارى ول قازاق ويۋ-ورنەك ونە­رىنىڭ فولكلورلىق قو­رىن جاساۋعا بەلسەنە ارالاستى. 1958 جىلى كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىندە ونىڭ قولىنان شىققان كيىز ءۇي ادەمىلىگىمەن كوز تار­تىپ, ورىنداۋشىلىق شە­بەرلىگىمەن كەلۋشىلەردىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. ءلاتيپا مۇڭايتپاسقىزىنىڭ مەملەكەت تاپسىرىسىمەن تىككەن كوستيۋمى اقش-تىڭ وتىز ەكىن­شى پرەزيدەنتى بولعان فران­كلين رۋزۆەلتكە سىيعا تارتىلعان. ول قازىر قۇراما شتاتتارداعى رۋزۆەلت مۋ­زەيىندە تۇر. ءلاتيپا – جۇز­دەن اسا ورنەكتىك تۋىندىلاردىن اۆتورى. قازىر ونىڭ جۇمىستارى ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, الماتى, بۋداپەشت, ۆاشينگتون مۋ­زەيلەرىندە ساقتاۋلى. ل.قو­جىقوۆانىڭ دۇنيەگە اكەلىپ, تاربيەلەپ وسىرگەن ۇلدارى دا ەلىمىزدىڭ كورنەكتى ونەر قاي­راتكەرلەرى: قوجاح­مەت – قازاق بەينەلەۋ ونە­رىندە جاڭا جانردى قالىپ­تاستىرعان كاسىبي گرافيك سۋرەتشى, قۇلاحمەت – قا­زاق­تان شىققان تۇڭعىش تەا­ت­ر جانە كينو سۋرەتشىسى, قاز كسر ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قاي­راتكەرى, نۇراحمەت – ءمۇ­سىنشى-مونۋمەنتاليست, سۇلتاناحمەت – قاز كسر ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, قازاق كينەماتوگرافياسىنىڭ التىن جۇلدىزى «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ باس رەجيسسەرى. ەرى قوڭىرقوجا قوجىقوۆ – ءبىلىمنىڭ, مادەنيەتتىڭ جانە قوعام ءومىرىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان كورنەكتى عا­لىم, اعارتۋشى جانە قو­عام قايراتكەرى. وسىنداي تۋما تالانت ونەر ولكەسىندە وزىندىك قولتاڭبالارى قال­عان قوجىقوۆتار قازاق تاريحىندا تاڭبالى ورنى بار اۋلەت. وسى ورايدا ءلاتيپا مۇڭايتپاسقىزىن ەسكە الۋ, قۇرمەتتەۋ, ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا كوركەمسۋرەت گالەرەياسىندا «قوجىقوۆتار قولتاڭباسى» اتتى كورمەسى وتكىزىلدى. اتالمىش شا­را ەلوردامىز استانا قالا­سى­­نىڭ 20 جىلدىعى جانە قى­زىلوردا قالاسىنىڭ 200 جىلدىعىنا وراي ۇيىم­داستىرىلدى. كورمەگە قۇ­لاح­مەت قوجىقوۆتىڭ قىزى ساۋلە قۇلاحمەتقىزىنىڭ قورىندا ساقتالعان تۋىندىلار, قوجاحمەت پەن قۇلاحمەت قوجىقوۆتاردىڭ قازاق كي­نوفيلمدەرىنە ارنايى سا­لىنعان ەسكيزدەرى, دەكوراتسيا مەن ساحنالىق كيىمدەرگە سالىنعان ويۋ-ورنەك تۇرلەرى, قازاق بولمىسى مەن سالت-ءداستۇرىن كورسەتەتىن كارتينالار قويىلدى. قازاقتىڭ وسىنداي ءبىرتۋار قىزىنىڭ ءومىرى ساعىمداي بولىپ ۇشىپ كەتتى دەسەك تە, ارتىندا سانسىز ىزگىلىككە تولى اسەم دە ادەمى ءىز قالدى.

نۇرسۇلۋ كۇزەمباەۆا,

قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

قىزىلوردا وبلىسى