ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى

جەلتوقساندا قازاقستان ءوزىنىڭ 20 جىلدىق تاۋەلسىزدىگىن اتاپ وتەدى. قىسقا ۋاقىت ارا­لىعىندا ەلىمىز بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە ءبىرىنشى بولىپ, كسرو قۇلدىراۋ سال­دا­رىن ەڭسەرە وتىرىپ, بىرنەشە ماڭىزدى كەزەڭدەردەن ءوتتى, نارىقتىق ەكونوميكاسى مەملە­كەت مارتەبەسىن الدى. ەكونوميكامىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, ەلدىڭ جىلدام نارىقتىق دامۋىنا كوپ دارەجەدە قارجى سەكتورىنىڭ مىندەتتەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋ, رۋبل ايماعىنان شىعىپ, ءوز ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ ىقپال ەتتى. ءدال وسى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ مەملەكەتتىگىمىزدىڭ بۇكىل نىشاندارىن قالىپتاستىرۋدى اياقتاعان قادام بولدى جانە قازاقستانعا ءوزىنىڭ تاۋەلسىز ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەكونوميكالىق رەفورمالاردى, اسىرەسە قارجى سەكتورىنداعى رەفورمالاردى ەكى ەكونو­ميكالىق: جوسپارلى جانە نارىقتىق مەكتەپتىڭ كۇرەسى جاعدايىندا جۇرگىزۋ وڭاي بولعان جوق. سوعان قاراماستان قارجى جۇيەسى سالىستىرمالى تۇردە نارىقتىق وزگەرىستەر ارناسىنا تەز ءسىڭىپ كەتتى, داعدارىستار سىنىنان ءوتىپ, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى دامىعان ەل بەدەلىن راستاي الدى. مەملەكەت باسشىسى سەنىم بىلدىرگەن جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋدە بىلىمىنە سۇيەنگەن نارىقتىق قاتىناس ماماندارىنىڭ قاتا­رىن­دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ قازىرگى توراعاسى گريگوري مارچەنكو دا بولدى. قازاقستاننىڭ 20 جىلدىق تاۋەلسىزدىگىن مەرەكەلەۋ قارساڭىندا سول تاريحي وقيعا­لار­عا قاتىسقان گريگوري مارچەنكو ءجۋرناليستىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. 

جوسپارلىدان نارىقتىققا…

– گريگوري الەكساندروۆيچ, ەكونوميكامىز­دى تاۋەلسىز ەتۋدە تەڭگەنى ەنگىزۋ ايتۋلى وقيعا بولدى. الايدا ەكونوميستەردىڭ, قارجىگەرلەردىڭ وتە ۇلكەن, ءتىپتى اسا جاريا بولماعان جۇمىسى بۇل كۇنگە جەتۋىمىزگە ىقپال ەتتى. قر جوعارعى كەڭەسى قابىلداعان «قازاق كسر-دەگى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» 1990 جىلعى 7 جەلتوقسانداعى زاڭدى بانك تاۋەلسىزدىگىنىڭ, ءتىپتى قازاقستان تاۋ­ەل­سىزدىگىنىڭ جارشىسى بولدى دەپ ساناۋعا بولا­دى. قازىر, جىلدار وتە كەلە, سول قۇجاتتىڭ ەلى­مىزدىڭ بانك جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە قا­زاقستاننىڭ نارىقتىق ەكونوميكاسىنىڭ دا­مۋى­نا قوسقان ۇلەسىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟

– راسىندا, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان جانە ونىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسى نارىقتىق قاتىناستارعا وتكەن ساتتەن باستاپ وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىل­دا­رىنىڭ باسىندا بانك جۇيەسىن رەفورمالاۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. 1990 جىلى «قازاق كسر-دەگى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى­مەن زاڭنامالىق نەگىز قۇرىلدى. وسى زاڭ ارقىلى تۇڭعىش رەت كوممەرتسيالىق بانكتىڭ انىقتاماسى بەكىتىلدى جانە وزگە دە كرەديتتىك مەكەمەلەردى, ونىڭ ىشىندە ءوزارا كرەديتتەۋ قوعامدارىن, كرەديتتىك كووپەراتيۆتەردى, زەينەتاقى جانە ينۆەستيتسيالىق قورلاردى, لومباردتاردى قۇرۋعا رۇقسات بەرىلدى. جەكە بانكتەر, سونداي-اق شەتەلدىك كاپيتال قاتىسقان بانكتەردى اشۋعا رۇقسات ەتىلدى. ەكى دەڭگەيلى بانك جۇيەسى 1991 جىلى قالىپ­تاس­تى, مەملەكەتتىك سالالىق بانكتەر قايتا ۇيىمداستى­رىلدى جانە كسرو مەمبانكىنىڭ رەسپۋبليكالىق بولىمشەلەرىنە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ورتالىق بانك­تەرىنىڭ فۋنكتسيالارى بەرىلدى, سونداي-اق العاشقى كوممەرتسيالىق بانكتەر قۇرىلدى. جاڭا بانك جۇيە­سىنىڭ ءبىرىنشى دەڭگەيىن قر ۇلتتىق بانكى بىلدىرەدى. بانك جۇيەسىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ باستامالارى بويىنشا جاڭادان ۇيىم­داستىرىلعان بانكتەر, سول سياقتى بۇرىنعى كسرو شەڭبەرىندە بولعان مامانداندىرىلعان بانكتەر نەگىزىندە قۇرىلعان بانكتەر قالىپتاستىردى. ەكىنشى توپقا اتاپ ايتقاندا, پرومسترويبانك (تۇرانبانك), كازۆنەشەكونومبانك (الەمبانك), جيلسوتسبانك (كرەدسوتسبانك), كازسبەربانك, اگروپرومبانك كىردى. 90-شى جىلداردىڭ باسى ءتۇرلى قارجى ۇيىمدا­رىنىڭ, نەگىزىنەن ۇساق جانە ورتاشا كوممەرتسيالىق بانكتەر سانىنىڭ وتە تەز وسۋىمەن سيپاتتالدى. 1994 جىلعى جەلتوقساندا كوممەرتسيالىق بانكتەر سانى 184-كە جەتتى, ولاردىڭ كوبىسى قارجىلىق تۇرعىدان دارمەنسىز بولدى.

…ودان ءارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا

– كوپتەگەن بانكتەردىڭ قارجىلىق دارمەن­سىز­دىگى جاس قارجى جۇيەسىنىڭ ۇلكەن پروبلەماسى بولدى, الايدا ونى ۇلتتىق بانك جەدەل شەشتى. بانك­تەر سانى 4 ەسە ازايدى, ءبىر بانكتى كاپي­تال­داندىرۋ دەڭگەيى ءوستى. 2000 جىلعا قاراي 48 بانك قالدى. بۇل رەتتە, ءسىزدىڭ بۇدان بۇرىن بەرگەن سۇحباتىڭىزدان كەلتىرسەم, ورتاشا بانكتىڭ «كور­شى ەلدەردەگى ورتاشا بانك كاپيتالىنىڭ كولەمى­نەن ءتورت ەسە ارتىق كاپيتالى» بولدى. بۇل قار­جى سەكتورىن رەفورمالاۋدىڭ باستاماسى عانا بولاتىن. سول كەزدە تاعى قانداي مىندەتتەردى شەشۋ كەرەك بولدى؟

– ءيا, سول كەزەڭدە ۇلتتىق بانكتىڭ الدىندا بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋ ماسەلەسى وتە وتكىر تۇردى. بانكتەردى قۇرۋعا جانە ولاردىڭ قىزمەتىنە قويى­لاتىن قاتاڭ تالاپتار, سونداي-اق قر ۇب-نىڭ بانك قىزمەتىن رەتتەۋ جونىندەگى مول وكىلەتتىكتەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قر بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» 1995 جىلعى 31 تامىزداعى زاڭ كۇشى بار جارلىعىندا بەكىتىلدى. ول بانك قىزمەتىن جانە بانكتىك قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى نەگىزىندە ازىرلەندى. جاڭا زاڭعا سۇيە­نە وتىرىپ, 1995 جىلى بانكتىك رەتتەۋ جانە قاداعا­لاۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە ۇلتتىق بانك بانك جۇيەسىن قايتا قۇرىلىمداۋدى باستادى. رەفورمانىڭ باستى مىندەتى اقشا رەسۋرستارىن ورتالىقتان قايتا ءبولۋدى بارىنشا قىسقارتۋ بولدى. بانك جۇيەسىن رەفورمالاۋ بارىسىندا اقشا-كرەديت­تىك رەتتەۋدىڭ ادىستەرى مەن قۇرالدارى ودان ءارى جەتىلدىرىلدى, بانكتەردى قايتا قارجىلاندىرۋ تەتىگى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىرادى. بانكتەر حالىقتىڭ جيناق اقشاسىن, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتى­لەردىڭ بوس قاراجاتىن جانە سىرتقى زاەمداردى ءوز بەتىنشە تارتۋى ارقىلى ەكونوميكانى كرەديتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس بولدى. بانك سەكتورىن نىعايتۋ جانە ودان ءارى ءوسىرۋ ماق­ساتىندا 1996 جىلدىڭ سوڭىندا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ءوتۋ باعدار­لاماسى قابىلداندى, ونىڭ شەڭبەرىندە بانكتەردىڭ كاپيتال جەتكىلىكتىلىگى, اكتيۆتەردىڭ ساپاسى, مەنەدجمەنت دەڭگەيى, بۋحگالتەرلىك ەسەپتى جۇرگىزۋ, اقپارات ەنگىزۋ جانە بەرۋ بولىگىندە حالىقارالىق ستاندارت­تارعا كە­زەڭ-كەزەڭىمەن قول جەتكىزۋى كوزدەلدى. بانكتەردى ينۆەس­تي­تسيالىق جانە دەپوزيتتىك رەتىندە ءبولۋ ءوز كۇشىن جوي­دى, بانك قىزمەتىنىڭ تۇرلەرىن كەڭەيتۋ كوزدەلدى. بانكتەردى اشۋعا جانە ولاردى ليتسەنزيا­لاۋعا, ىشكى باقى­لا­ۋى­نا جانە بانكتەردەگى راسىمدەر­گە بارىنشا جوعارى تا­ل­اپتار ەنگىزىلدى, بانكتىڭ قارجىلىق جاي-كۇيىنە CA­MEL جۇيەسى بويىنشا رەيتينگىلىك باعالاۋ ەنگىزىلدى. كەيىننەن جەكە تۇلعالاردىڭ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگى سالىمدارىنا مىندەتتى ۇجىمدىق كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل سالىمشىلاردىڭ مۇد­دەلەرىن قورعاۋ دەڭگەيىن جانە كەمشىلىگى بانك سەكت­و­رىنىڭ ودان ءارى ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن نەگىزگى پروبلەما بولىپ تابىلاتىن حالىق­تىڭ بانك سەكتورىنا سەنىمىن ايتارلىقتاي كوتەردى. بانك زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە شوعىر­لاندىرىلعان بانكتىك قاداعالاۋدى, سونداي-اق ىشكى باقىلاۋدى باسقارۋ جانە تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇ­يە­سىن ۇيىمداستىرۋدىڭ قاعيداتتارى مەن ادىستەرىن ەنگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى زاڭنامالىق جاعدايلار جاسال­دى, بۇل بانكتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە ۇلەستەس تۇلعا­لار­دىڭ تاراپىنان ۇشىرايتىن تاۋەكەلدەرىن باعالاۋ­دىڭ وبەكتيۆتىلىگىن كوتەرۋگە جانە ارتىق تاۋەكەل­­دەردى شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جىلدارى ىشىندە رەسپۋبليكانىڭ بانك سەكتورىن رەفورمالاۋ جونىندە ايتارلىقتاي جۇمىس جۇرگىزىلدى جانە قا­زىرگى ۋاقىتتا ونىڭ دامۋى ونداعى ورىن العان تاۋ­ە­كەلدەردى ەسەپتەگەندە حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتىلدى. قازاقستاننىڭ قارجى سەكتورىن ودان ءارى دامىتۋ ونىڭ ساپالىق جەتىلدىرىلۋىنە, ونىڭ ىشىندە قارجى نارىعىنىڭ سەكتورلارىن دا­مىتۋ جو­نىندەگى ءتيىستى باعدارلامالىق قۇجاتتاردا ايقىن­دال­عان مىندەتتەردى شەشۋگە, قارجى قىزمەتتەرىنىڭ ساپا­سىن, سونداي-اق وتاندىق قارجى نارىعىنىڭ اشىق­تى­عى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالاتىن بولادى.

تۇراقتاندىرۋ ماقساتىنداعى قاتاڭ ساياسات

 – جاقىندا تەڭگە ءوزىنىڭ «كامەلەتتىك جاسىن» اتاپ ءوتتى. الايدا, بۇرىنعى رەسپۋبليكالار ەكونوميكالارىنىڭ جانە حالقىنىڭ ەكونومي­كالىق, ادامدار اراسىنداعى كوپجىلدىق باي­لا­نىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ءوزىنىڭ ۆاليۋتاسىن 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ەنگىزۋگە اسىقپاعانى بەلگىلى. 1992 جىلى العاشقى بولىپ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن بالتىق ەلدەرى, ازەرباي­جان, ۋكراينا, ۋاقىتشا اقشا بەلگىلەرىن – مولدوۆا جانە بەلارۋس, 1993 جىلعى مامىردا قىر­عىزستان ەنگىزگەنىن وقىرمانداردىڭ ەستەرىنە تۇ­سىرە كەتسەم. رەسەي ءرۋبلىن 1992 جىلدىڭ سوڭىندا ەنگىزىپ, 1993 جىلعى شىلدە-تامىزدا كەڭەستىك ءرۋبلدىڭ اينالىستا بولۋىن تولىق توقتاتقان اقشا رەفورماسىن جۇرگىزدى. رۋبل ايماعىنان تەڭگەنىڭ ىعىستىرىلا باستاعانىن تۇسىنگەن كەزدە رەسپۋبليكا بيلىگى قىسقا مەرزىمدە تەڭگەنى ەنگىزدى. بۇل قادام ەكونوميكانىڭ قانداي وزەكتى مىندەتتەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى؟

– ينفلياتسيانىڭ تومەن قارقىنىن جانە تۇراقتى ايىرباستاۋ باعامىن قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق بانك­تىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزىلگەن العاشقى كۇندەردەن باستاپ-اق ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ ورنىقتىلىعىنا قول جەتكىزۋ جانە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن قاتاڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزدى. ءدال وسى ساياسات 5 جىلدىڭ ىشىندە ينفلياتسيانى ءتورت تاڭبالى ساننان ءبىر تاڭبالى تسيفرعا دەيىن: 1993 جىلعى 2165%-دان 1998 جىلى 1,9%-عا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار بيۋدجەت تاپشىلىعىن وتەۋگە جانە ەكونوميكانى كرەديتتەۋگە كرەديتتەر بەرۋ تەز ارادا توقتاتىلدى, كرەديتتىك اۋكتسيوندار جۇرگىزىلە باستادى. 1995 جىلدىڭ سوڭىندا كرەديتتىك اۋكتسيون­داردىڭ وت­ىم­­دىلىككە قىسقا مەرزىمدى سۇرانىستى قا­نا­عاتتاندىرۋ جونىندەگى فۋنكتسيالارى دامۋ بارى­سىنداعى بان­ك­ارالىق اقشا نارىعىنا ءوتتى. ەكونو­ميكانى كرەديتتەۋ فۋنكتسيالارى بىرتىندەپ تولىعى­مەن كوممەرتسيالىق بانكتەرگە ءوتتى, ال ۇلتتىق بانك ورتالىق بانكتەردىڭ ايرىقشا فۋنكتسيالارىنا كۇش سالدى. ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى بىرتىندەپ جەتىلدىرىلدى جانە ونىڭ قۇرالدارى كەڭەيتىلدى. اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ تەڭگە ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ پاي­­دالانىلاتىن, قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسى, مىندەتتى رەزەرۆتەردىڭ نورمالارى جانە ىشكى ۆاليۋتا نا­رى­عىنداعى ينتەرۆەنتسيالار سياقتى قۇرالدارىنا جاڭا قۇرالدار قوسىلدى. ۇلتتىق بانك مەنشىكتى باعالى قا­عازدارىن – قىسقا مەرزىمدى نوتتاردى شىعارىپ, اشىق نارىقتا مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارمەن وپەراتسيالار جۇرگىزىپ, بانكتەردەن دەپوزيتتەر تارتا باستادى. اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋ تيىمدىلىگىنە «قر ۇلتتىق بانكى تۋرالى» 1995 جىلعى زاڭ ىقپال ەتتى, وعان سايكەس قر ۇب ءوز قىزمەتىندە تاۋەلسىز بولىپ, پرە­­زيدەنتكە عانا ەسەپ بەرەتىن بولدى. ساياسي قى­سىم­نان بو­ساعان سوڭ ۇلتتىق بانك ءتيىمدى بانك جۇيەسىن قۇرۋ جو­نىندەگى اۋقىمدى جۇمىسقا كىرىستى. كوممەرتسيالىق بانكتەردى قاداعالاۋدى كۇشەيتۋگە جانە ولاردىڭ سەنىمدىلىگىن كوتەرۋگە باسا نازار اۋدارىلدى. بانك جۇيە­سىن رەفورمالاۋدىڭ بىرنەشە باعدارلاماسى ورىندالدى. وتە قىسقا مەرزىمدە قازاقستان تمد-دا ءبىرىنشى بو­­لىپ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشتى. قۇرا­مى­ن­دا اينالىس مەرزىمى 3 ايدان 10 جىلعا دەيىنگى ءتۇر­لى قۇرالداردىڭ جەتكىلىكتى سانى بار مەملەكەتتىك باعا­لى قاعازدار نارىعى كۇشتى دامي باستادى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ قارجى نارىعىندا قازاقستان قور بيرجاسى (KASE); قازاقستان بانكارالىق ەسەپ ايىرىسۋ ورتا­لى­عى (قبەو), ساقتاندىرۋ تولەمدە­رىنە كەپىلدىك بەرۋ قو­رى (ستكق), «قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق (قدكق) جانە ت.ب. جۇمىس ىستەۋدە. تەڭگە ەنگىزىلگەن كۇننەن باستاپ وتكەن ۋاقىت ىش­ىندە ەلىمىز جالپى ەكونوميكالىق دامۋىندا دا قو­ماقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. ءوندىرىس تە تۇراقتى قارقىنمەن دامۋدا. ۇستەمە كىرىستەر ەسەبىنەن مەملەكەتتىك جيناق قاراجاتىن قۇرۋ ماقسا­تىن­دا 2000 جىلى ۇلتتىق قور قۇرىلدى. قازىر وتكەنگە كوز سالا وتىرىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتا رەتىندە تەڭگەنىڭ قالىپتاسۋى وڭاي بولمادى دەپ پايىمداۋعا بولادى, الايدا ۇلتتىق بانك ءىس-قيمىلدارىنىڭ ەكونومي­كا­لىق تالاپتارعا سايكەس بولعانىن ۋاقىت كورسەتتى.

بارتەرگە جانە ءوزارا ەسەپكە قارسى

– قازىرگى ۇرپاققا ء«وزارا ەسەپ», «بارتەر» دەگەن سوزدەر تانىس ەمەس, الايدا 90-شى جىلدار­دىڭ ورتاسىندا تەڭگەنىڭ ەنگىزىلگەن ساتىنەن باستاپ جەتى ايدىڭ ىشىندە سەگىز رەت دەۆالۆاتسياعا ۇشىراۋىنا كوبىنە وسى كورىنىستەر سەبەپ بولدى. بۇل احۋالدى قالاي وزگەرتتىك, مۇنداعى ۇلتتىق بانكتىڭ ءرولى قانداي بولدى؟

– راسىندا دا, 1993 جىلى ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزگەننەن كەيىن تەڭگە تەز السىرەي باستادى, ال ەكونوميكا بولسا قۇلدىراعان كۇيدە بولىپ, قارجى نارىعى دامىعان جوق. بۇدان باسقا ۇلتتىق ۆاليۋتا قالىپتاسقان العاشقى جىلدارى شەتەل ۆاليۋتاسىن ۇسىنۋدىڭ ىشكى كوزدەرى ەداۋىر تاپشى بولدى. سونىڭ سالدارىنان ۆاليۋتا قاراجاتىنىڭ ەلدەن اكەتىلۋى تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنا قىسىم كورسەتتى. ال 1994 جىلعى ناۋرىزدا جۇرگىزىلگەن ءوزارا ەسەپ باعامدى 4 ەسە دەرلىك قۇلدىراتتى. ەكونوميكانى, قارجى نارىعىن تۇراقتاندىرۋ, ينفلياتسيا دەڭگەيىن تومەندەتۋ ماقساتىندا 1994 جىلعى جازدان باستاپ ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك قاتاڭ ماكروەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ باعىتىن الدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ياعني ينفلياتسيانىڭ تومەن قارقىنىن جانە تۇراقتى ايىرباستاۋ باعامىن قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى مىندەتى بولدى. ءوندىرىستىڭ دامۋىنا, ەلگە شەتەلدىك كاپيتال­دىڭ كەلۋىنىڭ ۇلعايۋىنا, وتاندىق ءىرى ينۆەستور­لار­دىڭ پايدا بولۋىنا قاراي ۇلتتىق ۆاليۋتا جانە تۇ­تاستاي العاندا ۆاليۋتا نارىعى نىعايدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىم ارتتى. ناتيجەسىندە ايىرباستاۋ باعامىنىڭ تەڭگەنى ەنگىزۋ كەزىندە قابىلدانعان رەتتەلمەلى وزگەرۋ رەجىمى 1999 جىلعى ساۋىردە ەركىن وزگەرمەلى باعام رەجىمىنە اۋىستىرىلدى, ول ۆاليۋتا نارىعىنىڭ تۇراقتانۋىنا جانە قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ سىرتقى نارىق­تار­­دا باعانىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ساقتاۋىنا ىقپال ەتتى.

داعدارىستان كەيىنگى جۇمىس…

– ۇلتتىق بانك ەكى جاقتى ماقساتتى: ناشار كرەديتتەر ۇلەسىن تومەندەتۋدى جانە ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەردىڭ كرەديتتىك قىزمەتىن جاندان­دى­رۋدى وتكەن جىلدىڭ ماڭىزدى مىندەتى دەپ اتاپ ءوتتى. بانك سەكتورى جۇرگىزگەن جۇمىستى قالاي باعالايسىز؟

– بۇل ءبىر كۇننىڭ جۇمىسى ەمەس, سوندىقتان ارا­لىق قورىتىندىلار تۋرالى عانا ايتۋعا بولادى. جال­پى العاندا بانك جۇيەسى بويىنشا كرەديتتىك پور­ت­فەلدەگى جۇمىس ىستەمەيتىن زاەمداردىڭ ۇلەسى (5-ءشى ساناتتى زاەمدار, ءۇمىتسىز زاەمدار جانە بىرتەكتى كرەديتتەر بويىنشا پروۆيزيالار) اعىمداعى جىل­عى قىركۇيەكتىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا 35,57% قۇرادى. 2008-2009 جىلدارى بانكتەر پروب­لە­مالىق زاەمداردى قايتا قۇرىلىمداۋ ارقىلى كرەديتتىك پورت­فەلدىڭ ساپاسىن باسقارۋدىڭ قولدا بار رەسۋر­سىن پايدالاندى. بانكتەردىڭ بۇل باعىتتاعى ودان كەيىنگى قادامدارى قر سالىق كودەكسىنىڭ ءۇمىت­سىز كرەديتتەردى بالانستان ەسەپتەن شىعارۋ ناتي­جە­سىندەگى پروۆيزيالار مولشەرىن تومەندەتۋدەن تۇسكەن كىرىستەرگە سالىق سالۋ جونىندەگى تالاپتارمەن, سون­داي-اق ءۇمىتسىز زاەمداردى بالانستان ەسەپتەن شى­عار­­عاننان كەيىن كەپىل زاتتارىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ پايداسىنا يەلىكتەن شىعارۋ ناتيجە­سىن­دە قالعان سا­لالىق ەمەس اكتيۆتەردى (ونىڭ ىشىندە جىلجى­مايتىن م ۇلىكتى) باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينفراقۇرى­لى­مىنىڭ بولماۋىمەن شەكتەلگەن بولاتىن. بانكتەردىڭ كرەديتتىك پورتفەلى ساپاسىنىڭ تو­مەن بولۋى پروبلەماسىن شەشۋ ماقساتىندا ولار­دىڭ سا­پا­سىن جاقسارتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن بولاتىن, ونى قر قارجىلىق تۇراقتىلىق جانە قار­جى نارىعىن دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس اعىمداعى جىل­عى 11 ناۋرىزدا ماقۇلدادى. تۇجىرىمداما ۇلت­تىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەردىڭ پروبلەمالىق كرەديتتەرىن (جىل­جى­مايتىن م ۇلىكپەن بايلانىستى كرەديتتەردى قوسپا­عان­دا) ساتىپ الاتىن جانە ولار­­­دىڭ قۇنىن قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزەتىن مامان­دان­دىرىلعان ۇيىمدى قۇرۋىن كوزدەيدى. جاقىن ۋاقىتتا بۇل ۇيىم مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتەتىن بولادى. ودان باسقا تۇجىرىمداما جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن باي­­­­لا­­نىستى سترەسستىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى ەك­ىن­شى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ جانىنان ولاردىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارى نىسانىندا ۇيىمدار قۇرۋدى ۇسىنادى. كرەديتتىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ مىندەتى تۋرالى ايتار بولساق, جىلدىڭ 9 ايىندا بانكتەردىڭ كرەديتتىك پورتفەلىنىڭ ءوسۋى 11% قۇرادى. دەمەك, مىندەت شەشىلۋدە. بۇل ماسەلە توقسان سايىن جۇرگىزىلەتىن «كرەديت نارىعىنىڭ جاي-كۇيى جانە ولشەمدەرىنىڭ بولجامى» مونيتورينگىنىڭ رەجىمىندە قاراستىرىلادى. اتاپ ايت­قاندا, ۋاقىتى بويىنشا سوڭعى جۇرگىزىلگەن ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەردى توقسان سايىنعى زەرتتەۋدىڭ قو­رى­تىندىلارى بويىنشا اعىمداعى جىلدىڭ ءۇشىن­شى توق­سانىندا بانكتەردىڭ تاۋەكەل-مەنەدجمەنت جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ جانە نەسيە پورتفەلىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جو­نىندەگى جۇمىستى جالعاستىرعانى اتاپ وتىلەدى. بانك­تەردىڭ كوپشىلىگى زاەمداردى قايتا قۇرى­لىمداۋ كولە­مى­نىڭ جانە پروبلەمالىق كرەديتتەر بويىنشا كەپىل مۇل­كىن ساتۋ جونىندەگى وپەراتسيالار سانىنىڭ تومەن­دە­گەنىن دە اتاپ وتۋدە. بۇل رەتتە, بانكتەردىڭ كوپشى­لى­گى­نىڭ پىكىرىنشە, جەڭىلدىكپەن سالىق سالۋ جانە پروب­لە­مالىق اكتيۆتەر قورىن ىسكە قوسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قاۋ­لىنى جىلدام قابىلداۋ نەسيە پورتفەلىنىڭ سا­پا­سىن جاقسارتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولار ەدى.

… جانە داعدارىسقا قارسى توپتاما

– گرەكيالىق-ريمدىك بيۋدجەتتىك بورىش ماسەلەسى سىرتقى ورتانى دۇرلىكتىرىپ, جاھاندىق ەكونوميكا بويىنشا بولجامدارعا تەرىس ىقپا­لىن تيگىزدى. ماسەلەن, جاقىندا الماتىدا تا­نىس­تىرىلعان حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ەسەبىندە الەمدىك قارجى نارىقتارىنداعى قۇ­بىل­مالىلىقتىڭ ءوسىپ بارا جاتقاندىعىنا باي­لا­نىستى الاڭداۋشىلىق بار. سوعان بايلانىس­تى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق بيلىگىنە بانك سەكتورىنداعى پروب­لەمالاردى شەشۋمەن قاتار الەمدىك ەكونو­ميكاداعى احۋالدىڭ ناشارلاۋىنان تۋىنداي­تىن سالدارلارعا دايىن بولۋعا كەڭەس بەرەدى. بۇعان بايلانىستى ءسىز نە ايتار ەدىڭىز؟

– ءبىرىنشى كەزەكتە, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى­نىڭ ۇسىنىمدارى ءىس جۇزىندە قازاقستان بيلىگى قول­دانىپ قويعان شارالاردى قايتالايتىنىن اتاپ وت­كىم كەلەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ سوڭعى ەسە­بى دە ەرەكشەلەنە قويعان جوق, وندا ساراپشىلار قا­زاقستانعا الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋالدىڭ نا­شارلاۋىنان تۋىندايتىن سالدارلارعا دايىن بولۋعا كەڭەس بەرەدى. سونىمەن قاتار 2012-2015 جىلدارى تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋال ناشارلاعان جاعدايدا داعدارىسقا قارسى بىرقاتار شارالاردى ازىرلەۋدە. ۇلتتىق بانك جۇمىستى مىناداي نەگىزگى باعىت­تار بويىنشا جۇرگىزەتىن بولادى: • قىسقا مەرزىمدى وتىمدىلىكتى يكەمدى رەتتەۋ كىرەتىن قارجى جۇيەسىن كونترتسيكلدىك رەتتەۋ, قاجەت بولعان جاعدايدا پايىزدىق ستاۆكالاردى تومەندەتۋ جانە ەڭ تومەن رەزەرۆتىك تالاپتاردى جەڭىلدەتۋ, ماكروپرۋدەنتسيالدىق رەتتەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ; • اقشا نارىعىنداعى وتىمدىلىك كولەمىن يكەمدى رەتتەۋ ارقىلى باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ; • بانكتەردى قورلاندىرۋدىڭ ىشكى كوزدەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ; • ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ناقتى باعامىنىڭ اي­تار­لىقتاي اۋىتقۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان ۆاليۋتا ساياساتىن جۇرگىزۋ, سونداي-اق ەڭ تومەنگى مولشەرى تاۋارلار مەن قىزمەتتەر يمپورتىنىڭ كەمىندە 3 اي دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇراتىن ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى ازايۋىنىڭ الدىن الۋ جونىندە شارالار قابىلداۋ ارقىلى ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى مەن تولەم بالانسىنىڭ ورنىقتىلىعىن كوتەرۋ. تو­لەم بالانسىنىڭ ورنىقتىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ ماق­ساتىندا ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى الىپس­اتار­لىق وپەراتسيالاردى شەكتەۋ, كاپيتالدىڭ اكەتىلۋى­مەن بايلانىستى وپەراتسيالاردى شەكتەۋ جونىندە, ىشكى ۆاليۋتا نارىعىندا شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن ۇسىنىس كولەمىن كوتەرۋ جونىندە شارالار قابىل­داناتىن بولادى. تۇتاستاي العاندا ۇلتتىق بانكتىڭ بولاشاقتا دا قازاقستاننىڭ ماكروەكونوميكالىق دامۋىنا الەم­دىك نارىقتاردىڭ تەرىس اسەرىن تومەندەتۋگە باعىت­تال­عان ىقتيمال شارالاردى ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ جو­نىن­دەگى جۇمىستى جالعاستىراتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.

– ربك جۋرنالىنان ءبىر دايەكتەمەدە: «قىر­كۇي­ەك ايىنىڭ وزىندە دوللاردىڭ رۋبلگە قاتىس­تى باعامى 13%-عا وسكەن. ەگەر, بانكيرلەردىڭ اي­تۋىنشا, ەكى اي بۇرىن امەريكالىق جانە ەۋرو­پا­لىق ۆاليۋتالاردى اۋقاتتى كليەنتتەر عانا سا­تىپ السا, ەندى ونى بۇكىل حالىق دەرلىك ىستەي الا­دى. بۇل 2008 جىلدىڭ كۇزىن ەسكە سالماي ما؟». قازاقستاندىقتارعا بۇل ءرۋبلدىڭ 2008 جىلدىڭ كۇزىندەگى كەزەڭدىك قۇنسىزدانۋىنان كەيىن تەڭگە­نىڭ دە ءبىر ساتتە قۇنسىزدانعانىن ەسكە تۇسىرەدى. ونى قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋى كۇ­شەي­تە تۇسۋدە, بۇل ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى بايىپ­پەن تۇزەتۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى. تەڭگە ءۇشىن ءبىر دوللار ءۇشىن 40 رۋبل بۇرىنعىسىنشا باعام ين­ديكاتورى بولىپ قالا بەرەدى, رەسەي ۆاليۋتا­سىنىڭ مۇنداي السىرەۋى قازاقستاننىڭ ۆاليۋتا نارىعىنا قالاي اسەر ەتەدى؟

– ەڭ الدىمەن, قىركۇيەك ايىندا رۋبل اقش دوللارىنا قاتىستى 10%-عا السىرەگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى, ال كەيىن قازاندا ول 6%-عا نىعايدى. جالپى العاندا باعامنىڭ جوعارى قۇبىلمالىلىعى رۋبلگە ءتان قۇبىلىس. سوعان بايلانىستى بەلگىلى ءبىر قىسقا ۋاقىتتى الىپ, سونىڭ نەگىزىندە اسىعىس قورىتىندى شىعارۋعا بولمايدى. امەريكالىق جانە ەۋروپالىق ۆاليۋتالاردى اۋقاتتى كليەنتتەر عانا ساتىپ العان جوق. حالىق تا شەتەل ۆاليۋتاسىن ارقاشان دا ساتىپ الىپ وتىردى. قازاقستان اۋماعىنداعى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنىڭ سانى وعان دالەل. تاۋەكەلدەردى تومەن­دەتۋگە ۇمتىلا وتىرىپ ادامدار جيناقتاعان قاراجاتتارىن ءارتاراپتاندىردى. 2008 جىلمەن ەشبىر ۇقساستىعى جوق. مۇناي مەن شيكىزاتتىڭ الەمدىك نارىقتارداعى باعاسى قازىر اي­تار­­لىقتاي جوعارى, ال بۇل باعالاردىڭ قۇلدىراۋى 2009 جىلى تەڭگەنىڭ دەۆالۆاتسياسىن جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇدان باسقا ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 40 رۋبلگە تەڭ كەلەتىن باعام­نىڭ تەڭگە ءۇشىن قاۋىپتى ەكەندىگىن ەشكىم ەشقاشان ايتقان جوق.

ىشكى جالپى ءونىمنىڭ, ساۋدا كولەمىنىڭ, قارجىلىق كورسەتكىشتەردىڭ بەلسەندى ءوسۋى

– گريگوري الەكساندروۆيچ, ءسىز جاقىندا عانا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بو­لىپ, پرەزيدەنتتى اعىمداعى قارجى-ەكونومي­كا­لىق احۋال تۋرالى حاباردار ەتتىڭىز. باق-تاعى حا­بارلار بويىنشا, ءسىز, ەگەر مۇنايدىڭ, استىق­تىڭ, مەتالداردىڭ الەمدەگى جوعارى باعاسى ساق­تالسا, ماكروەكونوميكادا, ۆاليۋتا نارىعىندا جانە بانك سەكتورىندا تۇراقتىلىق ساقتالادى دەپ مالىمدەپسىز. ەكونوميكادا قازىر باسىم ۇر­دىستەر بۇل بولجامدى قامتاماسىز ەتە الا ما؟

– ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بايانداماسىندا اتاپ وتىلگەن وڭ ۇر­دىستەر باسىم. ەڭ ماڭىزدى سيپاتتاما: 2011 جىلعى 9 ايدا وندىرىلگەن جالپى ىشكى ءونىمنىڭ كولەمى 18,0 ترلن. تەڭگەگە جەتتى جانە 2010 جىلدىڭ ءتيىستى كەزە­ڭى­مەن سالىستىرعاندا ناقتى كورسەتكىشپەن 7,0%-عا ۇلعايدى. 2011 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە ونەركاسىپ 4,3%-عا ءوستى, بۇل رەتتە ونىڭ قۇرامىنداعى وڭدەۋشى سالا 7,0%-عا, تاۋ-كەن ءوندىرۋ 2,4%-عا ۇلعايدى. ىشكى ساۋدا, ياعني بولشەك تاۋار اينالىمى 12,8%-عا ۇلعايدى, كولىك سالاسىنىڭ جۇك اينالىمى 15,4%-عا, بايلانىس 18,0%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعى 11,0%-عا, قۇرىلىس 2,9%-عا ءوستى. ەكونوميكاداعى باسقا وڭ جاعداي – سىرتقى ساۋدا كولەمىنىڭ ءوسۋى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينا­لى­مى 2011 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە 41,3%-عا ءوستى, بۇل رەتتە ەكسپورت 49,9%-عا, يمپورت 23,5%-عا ۇلعايدى. قارجى نارىعىنىڭ دا كورسەتكىشتەرى جاقسى. جىل­دىڭ توعىز ايىندا رەزيدەنتتەردىڭ بانكتەردەگى دەپوزيتتەرى 16,7%-عا 8,6 ترلن. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. زاڭدى تۇل­عالاردىڭ دەپوزيتتەرى 16,5%-عا 6,0 ترلن. تەڭگەگە دەيىن, حالىقتىڭ سالىمدارى (رەزيدەنت ەمەستەردىڭ شوت­تا­رىن ەسەپتەگەندە) 15,8%-عا 2,6 ترلن. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. كرەديتتەۋ 2011 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە 10,9%-عا 8,4 ترلن. تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. زاڭدى تۇلعا­لار­عا كرەديتتەر 12,5%-عا 6,2 ترلن. تەڭگەگە دەيىن, جە­كە تۇل­­­­عا­لاردىكى 6,9%-عا 2,3 ترلن. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل تسي­فر­لار – ەكونوميكانىڭ بەلسەندى ءوسۋىنىڭ كورسەتكىشتەرى.

2012: ەلدەردىڭ بولجامدارى وڭ

– ۇلتتىق بانكتىڭ كەلەسى 2012 جىلعا ار­نال­عان جوسپارلارى, مىندەتتەرى مەن بولجامدارى قانداي؟

– ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى قىسقا مەرزىمدى كەزەڭدە ايتارلىقتاي وزگەرىستەرگە ۇشىرا­مايدى. باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ونىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ قالا بەرەدى, بۇل ينفلياتسيانى ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە جىلدىق كورسەتكىشپەن 6-8% شەگىندە ۇستاۋدى بولجايدى. نەگىزگى ماقساتىن ىسكە اسىرۋمەن قاتار ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە ەلدىڭ قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قاجەتتى شارالاردى قولداناتىن بولادى. جۇرگىزىلىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ سي­­پاتى ىشكى جانە سىرتقى ەكونوميكالارداعى احۋال­عا بايلانىستى بولادى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانكتىڭ جەتكىلىكتى قۇرالدار تىزبەسى بار, ول ەكونوميكانىڭ جۇمىس ىستەۋ تالاپتارىنىڭ وزگەرۋىنە جىلدام جاۋاپ قاتۋعا جانە جۇرگىزىلىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتىنا بەلگىلى ءبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تۇتاستاي العاندا, ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىر­عان اقشا-كرەديت ساياساتى ەلدە ماكرو­ەكو­نو­مي­كالىق تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا جانە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىل سايىن 7% دەڭگەيىندە ءوسۋىن قامتا­ماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.

ءبىلىم – بەرەكە نەگىزى

– قارجى تاقىرىبى قاراپايىم تاقىرىپقا جاتپايدى. سوندىقتان دا حالىق نارىقتىق قا­تى­ناس ويىندارىنىڭ ەرەجەلەرىنە, جاڭا قارجى ونىمدەرىنە وتە باياۋ بەيىمدەلدى. قارجى ينستي­تۋت­تارىنىڭ ورتاشا ستاتيستيكالىق كليەنتىنىڭ دايىندىق دەڭگەيى, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ەكى ون­جىل­دىق ىشىندە قالاي وزگەردى جانە ۇلتتىق بانك قارجىلىق جاپپاي وقىتۋدى باسقاراتىندىقتان, بۇل ماسەلەدە قانداي مىندەتتەردى شەشپەكسىزدەر؟

– تۇتاستاي العاندا سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا ايتارلىقتاي ىلگەرى جىلجۋ بايقالدى. وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا قارجى نارىعىنداعى احۋال ەداۋىر وزگەردى: وتاندىق قور نارىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمى جاقسارىپ, جەتىلدىرىلۋدە. حالىقتىڭ بارلىق قارجى ۇيىمدارىنا دەگەن سەنىم دەڭگەيى كۇن سايىن ءوسىپ جاتقانى ءسوزسىز, حاباردار بولۋ دەڭگەيىنىڭ جانە ءتۇرلى قارجى قۇرالدارىن پايدالانۋ تاجىريبەسىنىڭ وڭ ءۇردىسى بايقالادى, بۇل باعالى قاعازدار نارىعىنا عانا قاتىستى ەمەس, سونداي-اق بانك جۇيەسىنە, جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنا, ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنا دا قاتىستى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس كەزە­ڭىن­دە قارجى نارىعىندا قالىپتاسقان احۋال حالىق­تىڭ ەكو­نوميكا جانە قارجى سالاسىنداعى ءبىلىمىن كوتەرۋ قا­جەت­تىلىگىن جانە ماڭىزدىلىعىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى. الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە قار­جىلىق ساۋات­تىلىقتى كوتەرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى جوبالار ۇلت­تىق ماڭىزى بار مىندەت رەتىندە باع­ا­لانىپ, ۇزاق مەرزىمدى سيپاتتا بولاتىندىعى بەلگىلى. بۇگىنگى كۇنى ۇلت­تىق بانكتىڭ الدىندا ماڭىزدى مىندەت تۇر – ادام­دار­دىڭ مەنتاليتەتىن وزگەرتۋ, ولاردى ءوز كاپي­تالدارىن ساۋاتتى باسقارۋعا, قولجەتىمدى قار­جى قۇ­را­ل­دارىن ساقتاپ, ولاردى ءتيىمدى ينۆەس­تيتسيالاۋعا, ءوز تاۋەكەل­دەرىن باعالاۋعا, ءتۇرلى قارجى الاياقتارىنان قورعاۋعا جانە ولاردىڭ قۇربانى بولماۋعا ۇيرەتۋ. ءبىز, ءوز كەزەگىمىزدە, حالىقتىڭ قار­جى­لىق ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرۋ قازاق­ستاندىقتارعا قوسىمشا تابىس تابۋدىڭ, بەلسەندى ءارى ساۋاتتى ين­ۆەستيتسيالاۋدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى تۋرالى بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ادام الەۋەتىن ساپالى دامىتۋدا كورىنىس تاۋىپ, بۇكىل مەملەكەتتىڭ بارىنشا سەرپىندى دامۋىنا اكەپ سوعا­دى, ونىڭ گۇلدەنۋىنە نەگىز بولارى ءسوزسىز.

– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن اللا دەمەنتەۆا.