پولياك جەرىندە قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر تۋرالى نە بىلەمىز؟

جالپى, پولشا سوڭعى جاھاندىق سوعىستان ەڭ اۋىر زارداپ شەككەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان بولار سوعىس قۇرباندارى جەرلەنگەن زيراتتاردى ەلدىڭ تۇتاس اۋماعىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. ولاردىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگىن پولشانى ازات ەتۋ جولىندا كوز جۇمعان جانە نەمىس تۇتقىنىندا قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ بەيىت­تەرى قۇرايدى. سۇم سوعىستىڭ اياق­تال­عانىنا بيىل 73 جىل تولىپ, ودان بەرى ەكى بۋىن ءوسىپ جەتىلسە دە زۇل­ماتتىڭ سالعان اۋىر جاراسى ءالى جازىل­عان جوق. سوندىقتان دا بۇگىنگى ما­قا­لا­­­نىڭ اياسى مۇمكىن بولارلىق نەگىز­دە پولياك جەرىندە قازا تاپقان جاۋىن­گەر­لەر­دىڭ تاعدىرىنا, ولاردى ىزدەستىرۋدىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مەن امالدارىنا ارنالماق.  

1943 جىل كەڭەس-گەرمان سوعىسىنىڭ تاع­د­ىرشەشتى شاعى بولعاندىعى بەلگىلى. اتال­عان ۋاقىتتان باستاپ ستراتەگيالىق با­سىم­دىقتى ءوز قولىنا العان كەڭەس ودا­عى بارلىق باعىتتاردا جاۋدى با­تىسقا قاراي تىقسىرا باستاعان-دى. 1944 جىل­­دىڭ جازىندا كەڭەس وداعى­نىڭ اۋماعى باس­قىنشىلاردان تۇگەلدەي تازار­­تىل­ىپ, اسكەري ماشىعى بابىنا كەلىپ, ۇرىستاردا ابدەن ىسىلعان كەڭەس اسكەرلەرى ەۋروپا ەلدەرىن ازات ەتۋدى باستايدى. 

1943 جىلدىڭ ماۋسىم-تامىز ايلارىندا جۇرگىزىلگەن «باگراتيون» وپەرا­تسياسىنىڭ بارىسىندا ليتۆا مەن بەلا­رۋس, سونىمەن قاتار پولشانىڭ شى­عىس اۋماقتارى ازات ەتىلدى. پولياك جەر­لەرى ءۇشىن بولعان ۇرىستار اسا كەسكى­لەسكەن ءارى قانتوگىستى سيپاتىمەن ەستە قالدى. كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە نەمىس اسكەرلەرىنىڭ قۋات­تى بەكىنىس, قورعانىس شەپتەرىن بۇزىپ وتۋگە تۋرا كەلدى. جاۋ اسكەرلەرىنىڭ بار­عان سايىن ءوز شەكارالارىنا جاقىنداپ كە­لە جاتقانىن تۇسىن­گەن نەمىس اسكەري باس­شىلىعى بارىن سالىپ قارسىلاسىپ باقتى. دەي تۇر­عانمەن, قوزعالىس بارىسى ايتار­لىقتاي باياۋلاعانىمەن, وتە ۇلكەن ادام شىعىنىنا قاراماستان كەڭەس اسكەرلەرى شابۋىلداۋىن توقتاتپادى.

1945 جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا كەڭەس اسكەري باسشىلىعى كەزەكتى «ۆيسلا-ودەر» شابۋىل وپەراتسيا­سى­نىڭ بارىسىندا پولشانى تۇگەلدەي دەر­لىك جاۋدان ازات ەتتى. اتالعان قوس وزەن ارا­لىعىندا جەتى قورعانىس شەبىن سالىپ, كەسكىلەسكەن قارسىلىق بىل­دىر­گەن نە­مىس اسكەرلەرىنىڭ ءبىر بولىگى جويىلىپ, قالعان بولىگى پولياك جەر­لەرىنەن تىق­سىرىلىپ شىعارىلدى. تەك پوزنان, سونىمەن قاتار سوعىسقا دەيىن نەمىستەر يەلىگىندە بولعان ۆروتسلاۆ (نەمىسشە برەسلاۋ) قالالارى ماڭا­يىن­داعى جاۋ اسكەرلەرىن تۇگەلدەي جويۋ مۇمكىن بولمادى. ونىڭ سەبەبى, باتىس نەمىس جەرلەرى ارقىلى گەرمانيا استانا­سىنا وداقتاستار اسكەرلەرىنىڭ جاقىنداي تۇسۋىنە بايلانىس­تى كەڭەس اسكەر­لەرىنە شۇعىل بەرليندى الۋ بۇيرىعى بەرىلگەن-ءدى. ناتيجەسىندە, 1945 جىلدىڭ ءساۋىر-مامىر ايلارىندا «بەرلين» وپەراتسياسى جۇزەگە اسىرىلىپ, گەرمانيانىڭ ءسوزسىز بەرىلگەندىگى تاريحتان بەلگىلى. گەرمانيا استاناسى الىنعان ساتتە دە ۆروتسلاۆ ماڭىنداعى جاۋدىڭ قارسىلاسۋى توقتالعان جوق-تىن. تەك اراعا بىرنەشە كۇن سالىپ قانا قازىرگى وڭتۇستىك-باتىس پولشاداعى نەمىستەردىڭ كۇشتەرى ءبىرجولا جويىلدى. 

بىراق پولياك جەرلەرى ءۇشىن بول­عان شايقاستاردىڭ ناتيجەلەرىنە توقتا­لار بولساق, جەڭىسكە وراسان ادام رە­سۋرس­تارىنىڭ شىعىنىمەن قول جەتكىزىل­گەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. 

پولشانى ازات ەتۋ جولىنداعى كەڭەس­تىك سوعىس قۇرباندارىنىڭ اراسى­نان قانشاسى قازاقستاندىق بولعان­دى­عىن بۇ­گىنگى كۇنى ءدال انىقتاۋ وتە قيىن. ولار­دىڭ سانى پروپورتسيالىق تۇرعىدان العاندا بىرنەشە ونداعان مىڭ ادامدى قۇراۋى مۇمكىن. ءبىر انىعى, قازىرگى پولشا اۋماعىندا قازاقستاندىق 25 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ەرلىكپەن قازا تاپقان ەكەن. ءومىرباياندارىن زەرتتەپ, زەردەلەۋ ارقىلى ولاردىڭ جارتى­سىنىڭ جيىرماعا جاڭا تولعان ورىمدەي جاستار بولعاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. 

ولاردان وزگە ۇلتىمىزدان شىققان ال­عاشقى گەنەرال – سابىر ومار ۇلى راقىموۆ تا پولياك جەرلەرى ءۇشىن بولعان شايقاستا, دالىرەك ايتار بولساق, بۇگىنگى گدانسك (نەمىسشە دانتسيگ) ءۇشىن ۇرىستا قازا تاپقاندىعى تاريحتان بەلگىلى.

وكىنىشكە قاراي, پولشادا دۇنيە سال­عان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ كوپشى­لىگىنىڭ ءومىرى جوعارىدا ايتىلعانداي نەگىزدە قاتتالماعان. ستاتيستيكالىق اقپارات كوزدەرىنە سۇيەنەر بولساق, تىكەلەي سوعىس قيمىلدارى بارىسىندا دۇنيە سالعاندار ەل اۋماعىندا قايتىس بولعان بۇرىنعى كەڭەس ازاماتتارىنىڭ تەك ءبىر بولىگى عانا. 

مۇراعاتتار اشىلىپ, قۇپيالار جاريا بولعان قازىرگى ۋاقىتتا سول سوعىس جىل­دارى پولشا اۋماعىندا قازا تاپ­قان كەڭەس ازاماتتارىنىڭ باسىم بولى­گىن كونتسەنتراتسيالىق لاگەرلەردە قاي­تىس بولعاندار قۇراعاندىعىنا كوز جەت­كىزەمىز. رەسمي مالىمەتتەرگە سايكەس ەدس جىلدارى ەل اۋماعىنداعى كونتسلاگەرلەردە شامامەن 1,2 ملن كەڭەس ازامات­تارى كوز جۇمعان. اتالعانداردىڭ 800 مىڭنان استامى اسكەري تۇتقىندار بولسا, قالعان بولىگى قاراپايىم ازاماتتار. 

گيتلەرلىك گەرمانيانىڭ سوعىس جىل­­­­­­دارى پولياك جەرلەرىندە تۇتاس كون­تسەنتراتسيالىق لاگەرلەر جۇيەسىن جا­ساپ, ميلليونداعان جاننىڭ ءومىرى قيىل­عاندىعى بەلگىلى. پولشا اۋماعىن­داعى لاگەرلەر جۇيەسىن قۇرۋ 1940 جىلدان باستالعان. ءبىر بولىگى جۇمىسىن كەڭەس اسكەرلەرى ەل اۋماعىنا ەنگەن 1944 جىلى توقتاتقان بولسا, جەكەلەگەندەرى 1945 جىلعا دەيىن قىزمەتىن جالعاستىرا بەرگەن-ءدى. لاگەرلەر جۇيەسىنە كەڭەس اسكەرلەرى, جالپى كسرو ازامات­تارى 1941 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ سوڭى­نان باستاپ اكەلىنە باستاعان. گيتلەر جەندەتتەرى جوسپارلى تۇر­دە جويۋدى جۇزەگە اسىرعان ەۆرەي ۇلتىن نە­گىزگە الماعاننىڭ وزىندە, لاگەرلەردەگى كەڭەستىك اسكەري تۇتقىنداردىڭ جاعدايى ادام توزگىسىز بولاتىن. 

مىسالى, 1941 جىلدىڭ قازان ايىندا وسۆەنتسيمگە (وڭتۇستىك پولشادا, كراكوۆ قالاسىنان 60 شاقىرىم قاشىقتىقتا) 10 مىڭ شاماسىندا كەڭەس تۇتقىندارى اكەلىنگەن. لاگەرلەردەگى اشتىق پەن كۇر­دەلى سانيتارلىق احۋال­عا بايلانىس­تى ولاردىڭ اراسىندا ءولىم دەڭگەيى وتە جوعارى بولعان. ناتيجەسىندە, بەس ايدان سوڭ اتالعان توپتان نەبارى بىرنەشە جۇزدەگەن تۇتقىن عانا ءتىرى قالعان. 

كۇردەلى جاعداي ستالاگ 344 لامس­دورف لاگەرىندە دە ورىن العان. پول­شا­­­­نىڭ قازىرگى وپولە ۆوەۆودستۆا­سىن­­داعى لامبينوۆيتسە ەلدى مەكەنى ما­ڭىن­داعى شاعىن اۋماقتا جالپى سانى 42 000 كەڭەس تۇتقىنى اتى-جون­دەرى بەلگىسىز جاعدايدا باۋىرلاستار زيرا­تىندا جەرلەنگەن. ونداعى مۋزەي قىز­مەت­كەرلەرىمەن سۇحباتتاسۋ جانە مالى­مەتتەر قورىمەن تانىسۋ بارى­سىندا كەڭەستىك تۇتقىندارعا قاتى­ناس­­تىڭ وتە تومەن ءارى اسىرە دورەكى بول­­عان­­دى­عىنا كوز جەتكىزەمىز. مۋزەي قىز­مەت­كەر­لەرى­نىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي قاتى­ناسقا بىرىنشىدەن, ادامدى شىعۋ تە­گ­ىنە قاراي الالاعان فاشيستىك يدەولو­گيا سەبەپكەر بولسا, ەكىنشىدەن, كسرو-نىڭ 1929 جىلعى «اسكەري تۇت­قىندار تۋرالى جەنەۆا كونۆەنتسيا­سىنا» قوسىلماۋى فورمالدى نەگىزدە بولسا دا ىقپال ەتكەن. لاگەردە كەڭەس جاۋىنگەرلەرىمەن قاتار اعىلشىن, فرانتسۋز تۇتقىندارى دا بولعان. بىراق اتالعان تۇتقىندار توبىنا جاسال­عان جاعداي الدەقايدا جاقسى سيپاتىمەن ەرەكشەلەنگەندىكتەن, تيىسىنشە ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى دە تومەن بولعان. جانە ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك تىركەۋگە الى­نىپ, قاجەتتى جازبالارى جۇر­گىزى­لىپ وتىرعان. ال كەڭەس جاۋىن­گەر­­لەرىن تىركەۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇر­گى­زىلمەگەن, كەي جاعدايدا مۇل­دە ات­قا­­رىلماعان. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى لام­بينوۆيتسەدەگى باۋىرلاس­تار زيراتىندا جەر­لەنگەن جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-جوندەرى نەگىزىنەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەيمالىم كۇيى قالىپ وتىر. مۇنداي مىسالدار, ارينە كوپ­تەپ سانالادى. 

جالپى العاندا, پولشا اۋماعىندا دۇنيە سالعان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ, اسكەري تۇتقىندارى مەن قاراپايىم ازا­ماتتارىنىڭ 648 جەرلەۋ ورىندارى تىر­كەلگەن. 

سونىمەن قاتار بۇگىندە پولشا رەس­پۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە ارنالعان 561 ەسكەرت­كىش ورىندارى بار. ولاردىڭ 415-ءى ەس­كەرتكىشتەر, 77-ءسى داڭق ەسكەرت­كىشتەرى (وبەليسكتەر), 46-سى ەسكەرتكىش تاق­تا­شالار بولسا, قالعان 23-ءىن ءتۇرلى ۇلگىدەگى اس­كەري تەحنيكالار قۇرايدى. ايتا كەتەيىك, اتالعان ورىنداردىڭ كۇتى­مى جاقسى, تازالىق ساقتالعان. نىسان­دار پولشانىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گان­دارىنىڭ قۇزىرىندا بول­عان­دىق­­تان, تيىسىنشە بيلىك وكىل­دەرىنىڭ بۇل با­عىت­تاعى تياناق­تى جۇمى­سىن اتاپ وتۋ­گە ءتيىسپىز. ءسوز بولىپ وتىر­عان جەر­لەۋ ورىندارىنىڭ, ەسكەرتكىش­تەر­­دىڭ كۇتى­مى بويىنشا كورشىلەس رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ ەلشىلىگى تاراپىنان دا ەداۋىر جۇ­مىستار اتقارىلۋدا. 

بۇگىنگى كۇنى حالقىمىزعا ۇلكەن زار­دابىن الا كەلگەن سوعىستىڭ اياقتال­عا­نىنا 73 جىلدىڭ ءجۇزى بولسا دا پولياك جەر­لەرىندە باقيلىق بولعان جاۋىن­گەرلەردى ىزدەستىرۋ جۇمىس­تارى ءبىر ساتكە دە توقتالماعان ەكەن. ىزدەستىرۋ, اسىرەسە حح ع. 50-80-ءشى جىل­دار ارالىعىندا بەل­سەندى جۇرگەن. ول ءوز كەزەگىندە مارقۇم بول­عانداردىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ, باۋىر­لارىنىڭ جانە جارلارىنىڭ كوزى ءتىرى بولۋىمەن تۇسىندىرىلسە كەرەك. ال وتكەن ءجۇز جىل­دىقتىڭ 80-ءشى جىلدارى سوڭىندا ورىن العان الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق ماسەلەلەر, بۇرىنعى ۆار­شاۆا شارتى ۇيىمىنىڭ, كسرو-نىڭ ىدىراۋى, پولشانىڭ ەۋروپا مەم­لەكەتتەرىمەن تەرەڭ ينتەگراتسيا­لانۋى ىز­دەۋ جۇمىستارىن ءبىرشاما سايابىر­لاتقاندىعى انىق. 

ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الىپ, پولشا مەملەكەتىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتۋى, قوس مەملەكەتتىڭ ەلشى­لىكتەرىنىڭ اشىلۋى ەكىجاقتى قاتى­ناستارعا باستاۋ بولدى. قازىرگى ۋاقى­ت­تا اقپاراتتىق رەسۋرس­تاردىڭ, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ قا­رىش­تاي دامۋى ىزدەۋ جۇمىستارىنا تىڭ سەرپىن بەرگەندىگىن ايتىپ وتۋگە ءتيىسپىز. ۆار­شاۆادا ورنالاسقان قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسى ەلشىلىگى قىزمەتكەر­لەرىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ديپلو­ماتيالىق وكىلدىگىمىز اشىلعان 2000 جىلدان بەرى سوعىستا قازا تاپقان تۋىستارىن ىزدەگەن وتان­داستارىمىزدان جۇزدەگەن حاتتار كەلىپ تۇسكەن. ناتيجەسىندە, كوپتەگەن ازا­ماتتارىمىز ءوز تۋىستارىنىڭ جەرلەنگەن ورىندارىن انىقتاپ, باسىنا ەسكەرتكىش تاقتاشا ورناتىپ, ەلدەن الا كەلگەن تو­پىراقتارىن سالعان. بۇگىن­گى كۇنى بۇل ءۇر­دىستىڭ ەلشىلىكتىڭ كون­سۋل­دىق قىز­مەتىنىڭ نە­گىزگى جۇمىس باعىت­تارى­­نىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز.

ەلىمىزدىڭ پولشاداعى كونسۋلى باقىت­جان بولەگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, كون­سۋلدىق قىزمەت تۋىستارىن ىزدەۋ بويىنشا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنان كەلىپ تۇسكەن سۇراۋ حاتتاردى مەم­لەكەتتىڭ قۇزىرلى مەكەمەلەرىنە جولداپ, كومەك كورسەتەدى. 

مەكەمەنىڭ بولىمشەلەرى ەلدىڭ بار­لىق اكىمشىلىك قۇرىلىمدارىندا بار, باس كەڭسەسى ۆارشاۆادا ورنالاسقان. سو­عىس­­تا قازا تاپقانداردى ىزدەستىرۋمەن  اق­­پا­­رات جانە ىزدەستىرۋ بيۋروسى (Biuro Informacji i Poszukiwań) اينالىسا­دى. مە­­­كە­­مە­نىڭ رەسمي سايتى: http://www.pck.pl

پولياك قىزىل كرەسى ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان بەرى ينەمەن قۇدىق قازعانداي وتە كۇردەلى ءارى كوپ قاتپارلى جۇمىستى اتقارۋدا. 1945 جىلدان بەرى پقك حابار-وشارسىز كەتكەن 650 مىڭ جاننىڭ تاعدىرىن انىقتاپ, 220 مىڭنان استام انىقتاما بەرگەن. 

مەملەكەتىمىزدىڭ ۆارشاۆاداعى ەل­شى­لىگى اكەسىنىڭ, اتاسىنىڭ, باباسىنىڭ تاعدىرى بويىنشا ۇكىلى ۇمىتپەن جۇگىن­گەن ەل ازاماتتارىنا كومەك قولىن سوزىپ, پولشانىڭ ارنايى قۇزىرلى مە­كەمەلەر اراسىندا كوپىر مىندەتىن اتقا­رۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا ەلشىلىكتىڭ تىكەلەي مۇرىندىق بولۋىمەن بىرقاتار قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ جەرلەنگەن ورىندارىنا ولاردىڭ اتى-جوندەرى كور­سەتىلگەن تاقتاشالار ورناتىلعان. سونىمەن قاتار ەلشىلىك تاراپىنان سو­عىس جىلدارى پولشادا قازا تاپقان جەر­لەس­تەرىمىز تۋرالى ارنايى دەرەك بازاسى تۇزىلۋدە. وسىلايشا, جىل ساناپ سوعىس زۇلماتىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرى جويىلۋدا. 

حالقىمىزدا ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن اتالى ءسوز بار. سوندىقتان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس­تار, ءسوز جوق, ساۋاپتى ءىس, كەلەشەك بۋىن, وتان ءۇشىن وت كەشكەن اتالارىمىزدىڭ الدىنداعى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى! 

جاندوس اۋەلبەك ۇلى, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن

پولشا رەسپۋبليكاسى, ۆارشاۆا قالاسى