90 جىل – ءبىر ادامنىڭ عۇمىرى ءۇشىن از ەمەس, ءبىر باسىلىم ءۇشىن كوپ ەمەس. سوناۋ 1921 جىلعى 15 قىركۇيەكتە ورىنبور قالاسىندا العاشقى ءنومىرى «قىزىل قازاقستان» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن «اقيقات» جۋرنالى كەمەل جاسقا كەلدى. بۇل كۇندەرى اتالعان باسىلىم وتكەن-كەتكەنىن تۇگەندەپ, 90 جىلدىق تورقالى تويىن اتاپ وتۋدە.
«اقيقات» جۋرنالىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ ۇستاحاناسى ىسپەتتى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇيىمداستىرىلدى. ۋاقىتتىڭ سان قىرلى تەزىنەن سۇرىنبەي وتكەن ابىز جاستاعى باسىلىمنىڭ بەلەستىك باسقوسۋىنا جۋرنالدىڭ ءار كەزەڭدەگى باس رەداكتورلارى, اۆتورلارى مەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىستى.
ءدال وسىندا قاربالاس كۇندەردە الاش ارىستارىنىڭ ارمانىن جالعاستىرعان جۋرنال مەرەيتويىنا ارنايى كەلىپ قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بولماعانىمەن, ءمۇددەلەس تۇلعالارى جەتكىلىكتى بولدى. «اقيقاتتىڭ» 90 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك نومىرىندە ءجۇرەكجاردى لەبىزدەر ءنوپىرى كوپ-اق. حالىقارالىق جيىن بارىسىندا ساليقالى قۇتتىقتاۋلار جەدەلحاتتارمەن, ەلەكتروندى پوشتامەن دە كەلىپ جاتتى. ونىڭ ءبىر پاراسىن «قازاق گازەتتەرى» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى جۇمابەك كەنجالين وقىپ بەردى. جۋرنالدان قول ءۇزىپ قالعان كەيبىر وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن «اقيقات» جۋرنالى بۇل كۇندە «قازاق گازەتتەرى» جشس-ىنە قارايتىندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك.
وزىندىك ءۇنى بار باسىلىمعا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ جولداعان قۇتتىقتاۋىندا: «ەلىمىز ەگەمەندىك العان ساتتەن جۇرتشىلىققا «اقيقات» دەگەن اتپەن ەتەنە تانىس باسىلىمنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. سوندىقتان دا, عۇمىرىندا ەل ءمۇددەسى مەن ۇلت مۇراتىنا قىزمەت ەتكەن ابىز باسىلىمنىڭ مەرەيلى تويى بارشامىزعا ورتاق. ءوزىنىڭ 90 جىلدىق تاريحىندا اقيقاتتىڭ اق جولىن ۇران ەتكەن «اقيقات» قوعامدىق-ساياسي جۋرنالى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ شەجىرەسىنە, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ىرگەلى ورداسىنا اينالدى. بۇل ورايدا جۋرنالدىڭ نەگىزىن قالاعان ابدوللا اسىلبەكوۆ, نىعمەت نۇرماقوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ سىندى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ, قاراشاڭىراقتا قولتاڭبالارى قالعان ۇلت زيالىلارىنىڭ, بىرنەشە بۋىن قازاق جۋرناليستەرىنىڭ, سولاردىڭ ىزگى ءداستۇرىن ۇزبەي جالعاستىرىپ كەلە جاتقان سىزدەردىڭ كاسىبي ۇجىمدارىڭىزدىڭ ەڭبەگى وراسان» دەلىنگەن.
– 90 جىل ءباسپاسوزى كەنجەلەۋ دامىعان قازاق قوعامى ءۇشىن ايتارلىقتاي كوپ ۋاقىت. سوندىقتان ءبىز «اقيقاتتىڭ» كەلبەتىنەن ابىز اقساقالدىڭ ايبىنىن كورگەندەي بولامىز», دەپ «اقيقاتتىڭ» ءبۇگىنگى تىنىسىن ايقىنداپ, قولتاڭباسىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان قابىرعالى قالامگەرلەرگە شىنايى تىلەگىن بىلدىرگەن مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ سوزىنە قالىڭ جۋرناليست قاۋىمىنىڭ قوسىپ-الارى بولماسا كەرەك.
ال بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ 90 جىل ىشىندە بۇل كيەلى باسىلىم قازاقستان دەپ اتالاتىن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋ, ءوسۋ, قالىپتاسۋ, كەمەلدەنۋ, ەگەمەندىك الۋ كەزەڭدەرىنىڭ جىلناماسى بولا بىلگەندىگىن العا تارتادى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ باسىلىمنىڭ ءماندى دە مازمۇندى بولۋىنا قىزمەت ەتكەن سۇلتان سەگىزباەۆ, كاكىمجان قازىباەۆ, كامال سمايىلوۆ سىندى جۋرناليستيكانىڭ قارا نارلارىن تىلگە تيەك ەتىپتى.
وسىلايشا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى تۇسىندا ەلىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى دا تاريحي مانگە يە ارناۋلى داتالارمەن سايكەس كەلىپ وتىر.
«ەگەمەن قازاقستان» سياقتى ىرگەلى باسىلىمنىڭ وزىمەن وكشەلەس كەلە جاتقان «اقيقات» جۋرنالىنا ارناعان ءسوزى تومەندەگىدەي. «...اۋەل باستا «ساياسات, ءبىلىم, شارۋاشىلىق ءھام ادەبيەت» ورگانى رەتىندە, ياعني امبەباپ جۋرنال رەتىندە جارىق كورگەن «قىزىل قازاقستاننان» ارنا تارتاتىن بۇل باسىلىمنىڭ وتاندىق جۋرناليستيكادا الار ورنى ايرىقشا. «اۋىل كوممۋنيسى», «كوممۋنيست», «قازاقستان بولشەۆيگى», «قازاقستان كوممۋنيسى» دەگەن سياقتى قىپ-قىزىل اتاۋلارمەن شىعىپ تۇرعان جىلداردا دا ونىڭ بەتتەرىندە زامان, قوعام, ادام جايىنداعى تاعىلىمدى تالداۋعا تولى تەرەڭ تولعانىستار تالاي جاريالاندى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا «اقيقات» اتانعالى بەرى بۇل باسىلىمنىڭ تىڭ تىنىسى اشىلىپ, مەملەكەتشىل ويدىڭ ەركىن مىنبەرىنە اينالدى. جۋرنالدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ساياسي لەكسيكونىن ۇشتاۋعا, عىلىمي تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋعا قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى ۇلكەن», دەيدى «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
جۋرنالدا جاريالانعان لەبىزدەر ۇزىندىلەرىن قايتالاپ وتىرعانىمىزدىڭ دا ءوزىندىك ءجونى بار. وسى ارقىلى بۇل كۇندە تيراجى 170 مىڭعا جەتىپ جىعىلاتىن اعا گازەت – «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى «اقيقاتتىڭ» مەرەيتويىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, سالماعىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرعان ىزگى نيەتىمىز بار.
تاريحي كەزەڭدەردىڭ تارازىسى بولا بىلگەن جۋرنالعا اق تىلەكتەر مۇنىمەن دە تولاستامايدى. ەلىمىزدەگى ىرگەلى جوعارى وقۋ ورىندارى دا «اقيقاتتىڭ» 90 جىلدىعىنا ورتاقتاسىپ وتىر.
ۇلى تۇلعالارى سارا جولىن سالىپ بەرگەن «اقيقات» جۋرنالىنىڭ «مادەني مۇرا», «ورنى بولەك اعالار», «جاس عالىم مىنبەرى», «بىلگەنگە – مارجان», ت.ب. ايدارلارىنىڭ بۇگىنگى وقىرمانعا بەرەرى كوپ. جاسامپاز عالىمداردىڭ ماتەريالدارى جاس ماماندارعا ارنايى باعىت-باعدار, سىلتەمە رەتىندە ءىزاشار بولىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. بۇل جۋرنالدىڭ ءدال قازىرگى ەلىمىز ۇستانىپ وتىرعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتىندا وزىندىك ورنىن ايعاقتاسا كەرەك. سونداي-اق, باسىلىمنىڭ ءاربىر ايدارىنداعى تالدامالىق ماقالالار عىلىمي-ساراپتامالىق قۇندى دەرەكتەردەن تۇرادى. ونداعى كوپتەگەن قالامگەرلەردىڭ ءتۇرلى جانرداعى جازبالارى وقىرماننىڭ ءتالىم-تاربيەلىك ءمانىن ارتتىرا تۇسەرى انىق.
«عىلىمي-تانىمدىق جۋرناليستيكانى دامىتۋدا «اقيقات» جۋرنالى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ونداعى جارىق كورگەن ءاربىر جاريالانىمنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن تاعىلىمدىق ءمانى زور دەپ بىلەمىن», دەيدى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى عالىمقايىر مۇتانوۆ.
ءوزىنىڭ العاشقى قادامىمەن حالقىمىزدىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاپ, قوعامدىق-ساياسي ويدىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە اسەرىن تيگىزگەن – «اقيقات» جۋرنالىنىڭ تاريحىمىز ءۇشىن اتقارعان قىزمەتى شەكسىز, دەيدى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ. وسى قۇتتىقتاۋ لەبىزدەرمەن-اق «اقيقات» جۋرنالىنىڭ قازاق جۋرناليستيكاسىنداعى ورنىن ءارى قاراي شەگەندەي بەرۋگە بولادى. ۇلتتىڭ تاعدىرىنا بارىنشا يگى شاراپاتىن تيزىزۋگە ۇمتىلعان بايىرعى باسىلىمنىڭ مەرەيتويىنا جولدانعان استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ جولداعان قۇتتىقتاۋ اماناتتارىن جۇمابەك كەنجالين وقىپ بەردى.
ايتقانداي, «اقيقات» جۋرنالىنىڭ شەجىرەلى وقيعاسىنا پولشاداعى ن.كوپەرنيك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يۆونا ماسساكا حانىم دا ورتاقتاسىپ:
– وسى 20 جىل ىشىندە قازاقستانعا كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن پولياكتار از ەمەس. رەسەيدە دە ءجيى بولامىز. الايدا, قازاقستان كوز الدىمىزدا كوركەيىپ كەلەدى. مەن پولشاعا قاشان قايتاتىنىمدى قازىرگە بىلمەيمىن. بىراق, ءسىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز جايلى كورگەن-ءبىلگەنىمدى ءوز جەرلەستەرىمە ءسوزسىز ايتىپ باراتىن بولامىن, – دەيدى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ ءدارىس بەرىپ جۇرگەن باسقا دا شەتەلدىك وقىتۋشىلاردى كورىپ قالدىق. ال حالىقارالىق ستۋدەنتتەر اراسىندا وتكەن كونفەرەنتسيانىڭ سالماعىن باسىلىمنىڭ بايىرعى اۆتورلارى مەن كەشەگى جانە ءبۇگىنگى باسشىلارى ارتتىردى. جاس تا بولسا جۋرنالدىڭ ەندىگى تىزگىنىنە يە بولىپ, ۇجىمدى ۇيىتىپ وتىرعان مۇحيتدين سالقىنباەۆ جۋرنالدىڭ تاريحىن تۇشىمدى تىلمەن تىزبەكتەپ بەردى. باس رەداكتوردىڭ «اڭىزدان – «اقيقاتقا» اتالاتىن بايانداماسى ستۋدەنتتەر ءۇشىن كۇندە تۋا بەرمەيتىن مۇمكىندىك دەسە دە بولادى. اكادەميالىق لەكتسياعا بەرگىسىز شەجىرەلى بايانداما تالاي شىندىقتىڭ شەتىن تارقاتىپ, كەڭىنەن اقپار بەردى.
...كۇندەلىكتى بولىپ جاتقان وقيعالاردى كۇنىندە, اپتاسىندا, ايىندا تاسقا باسىپ, ماڭگىلىككە اينالدىراتىن گازەت-جۋرنالدار ەدى. ال ول قوعامدا ءارى كۇردەلى, ءارى ابىرويلى مۇنداي مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ جۇمىس ىستەۋى اڭىز بولاتىن. سەبەبى, قازاق دالاسىندا مۇعالىمدىك تە بولدى, شيپاگەرلەر دە بولدى, ءتارجىمەشى-ءتىلماشتار دا بولدى. ال جۋرناليست ماماندار بولمادى. ولار تەك ءحىح عاسىردا عانا پايدا بولدى. سوندىقتان دا حالىقتىڭ كوزى ءھام ءتىلى بولعان گازەت-جۋرنال سياقتى اقپارات قۇرالدارى تۋرالى تۇسىنىك ول كەزدە اڭىز بولعان دەپ ايتۋعا نەگىز بار دەپ ويلايمىز, دەدى مۇحيتدين سالقىنباەۆ.
اقيقاتىندا سولاي بولعانىن قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ سوقپاعىن سالعان الدىڭعى بۋىن اعالار انىق بىلەدى. باس رەداكتور جۋرنالدىڭ بۇگىنگى تىنىسى مەن ۇستانىمى, جاريالانىپ جاتقان ۇسىنىقتى ماقالالاردى دا اينالىپ وتكەن جوق.
– مىنە, وقىرمان قاۋىم, اتا-بابامىزعا ءبىر كەزدە اڭىز بولعان ۇلتتىق باسىلىمدى كورۋگە اللا ولاردىڭ ۇرپاعىنا ءناسىپ ەتىپتى. ءبىر كەزدەگى اڭىزدىڭ اقيقاتقا اينالعانى وسى دا, – دەپ اياقتالاتىن اڭگىمەنىڭ تولىق مازمۇنىندا تالاي تاريح جاتىر.
ەندىگى «اقيقاتقا» ارتىلار مىندەت قانداي؟ قالاي دەسەك تە, قازاق جۋرناليستيكاسىندا تاريحى تەرەڭ, مازمۇنى باي, نيەتى ءتۇزۋ باسىلىمدار كوپ ەمەس. سوندىقتان دا كەزەگىمەن ءسوز العان اۋزى دۋالى اعالاردىڭ زالدا وتىرعان كەلەشەكتىڭ جۋرناليستيكاسىنا تاپسىرماسىن كەشەگىلەردەن جۇققان امانات دەپ تە قابىلداۋعا بولار ەدى. اقىن تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ زال تولى بولاشاق قالامگەرلەرگە, جۋرنالدىڭ بۇگىنگى شىعارماشىلىق ۇجىمىنا قاراتىپ ايتقان:
– ءسوز توزبايدى! ايتىلعان ءسوزگە رەستاۆراتسيا دا جاسالمايدى. ەڭ ۇلى ەسكەرتكىش – ءسوز. سىزدەر سوزدەن ەسكەرتكىش سوعىپ جاتىرسىزدار, – دەپ اڭگىمە باستاپ, ارقالى جىرىمەن اياقتاعانى دا اسەرلى ءساتتىڭ ءبىرى بولدى.
ايتقانداي, جۋرنالدىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك ءنومىرىندە اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ «باسىلىم اتى بەس رەت وزگەرگەن. نەگە؟» دەگەن ماقالاسى ءجۇر. بۇل دا قىزىقتى.
ال 1998-2000 جىلدارداعى باس رەداكتورى احات جاقسىباەۆ «ساراپتاۋ سيپاتىنداعى ماتەريالدارعا ورىن بەرىلدى» دەسە, 2001-2003 جىلدارداعى باس رەداكتورى نۇرماحان ورازبەك «قالامى جۇيرىك, ايتارى مول ادامداردىڭ القا ءمۇشەسى بولۋىن قالادىم» دەگەن ماقالاسىن ۇسىنىپتى. مۇنى ءتىزىپ وتىرعانىمىز, گازەتتىڭ تاريحىن بۇل كىسىلەردەن اسىرىپ ايتۋ دا, جازۋ دا مۇمكىن ەمەس.
ستۋدەنتتەر الدىندا ءسوز العان سارباس اقتاەۆ, نۇرماحان ورازبەك سىندى جۋرناليستيكا ساڭلاقتارى تاعىلىمدى ءسوزدەرمەن اڭگىمەلەرىن قىسقا قايىردى. اقيقات دەيتىن سالماعى ءزىلماۋىر ۇعىم دەپ ءارىدەن ءسوز باستاعان «قالامگەر-مەديا» ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جاناربەك ءاشىمجان قانداي كەزەڭ بولسا دا قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ ەشقايسىسى جۋرنالدان ىرگەسىن الىستاتپاعانىن ايتادى.
ال «قازاق گازەتتەرى» جشس دەگەن اتاۋمەن ءبىر توپ باسىلىمدى ءبىر ۇجىمدا ۇيىستىرىپ, ءۇلكەن ۇجىم باسقارىپ وتىرعان جۇمابەك كەنجاليننىڭ ءتۇيىندى ءسوزى تومەندەگىدەي:
– بۇگىندە «اقيقاتتى» زيالىلار جۋرنالى دەيدى. ول دا راس. ءويتكەنى, جۋرنال ءوز وقىرماندارىنا قوعامدىق-ساياسي, ەكونوميكالىق ومىرىمىزدەگى ەڭ وزەكجاردى ماسەلەلەردى سارالاپ, تالداپ, بايىپتاپ جەتكىزىپ وتىر. بۇل ۇلكەن جۇمىس, ابىرويلى ءمىندەت! ال مىندەت بيىگىنەن كورىنۋدى جۋرنال ۇجىمى وزدەرىنىڭ زور پارىزى سانايدى. «اقيقات» جۋرنالىندا قالىپتاسقان ءداستۇر ساباقتاستىعى جۋرناليستەر ءاۋلەتىنىڭ ىزگىلىكتى, يگىلىكتى, جەمىستى جۇمىس ىستەۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر, – دەدى. بىلەتىن ادامنىڭ سوزىنە ءبىزدىڭ الىپ-قوسارىمىز جوق.
وسىدان كەيىن 90 جاس دەيتىن شىعارماشىلىق بەلەسكە بولەك تىنىسپەن شارشاماي جەتكەن ۇجىمعا بىرقاتار قۇرمەت پەن ماراپاتتىڭ بارى بەلگىلى بولدى. قازاقستان جۋرناليستەر وداعى دا «اقيقاتتىڭ» مەرەيلى جىلىن ۇمىت قالدىرماي, وسى وداقتىڭ قۇرىلعانىنا 50 جىلدىعىنا وراي مەرەيتويلىق مەدالمەن ەكى ادامدى ماراپاتتادى. ءبىرى – قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قاي كەزدە دە توپ باستاعان سەركەسى سارباس اقتاەۆ بولسا, ەكىنشىسى – جۋرنالدىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, بايىرعى باسپاسوزشى قىدىرالى قويتاي. ال ەلىمىزدىڭ ءمادەنيەت مينيسترلىگى باس رەداكتور مۇحيتدين سالقىنباەۆقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى دەگەن اتاعىن بەرسە, «انا ءتىلى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى نۇرپەرزەنت دومباي دا وسى ماراپاتقا لايىق شىعىپ, اتى اتالعان جانداردىڭ ءبارى دە سالتاناتتى تۇردە تورگە وزىپ, مەرەيلى ءساتتەردى باستان وتكەردى.
ايناش ەسالي.
الماتى.