وتكەن عاسىردا عىلىمدى وركەندەتكەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى باتىربەك ءبىرىمجانوۆ بولدى دەسەم, بۇل سوزىمدە ەش قوسپا جوق. ءويتكەنى, وسىناۋ ءوز زامانىنىڭ الىپ تۇلعاسى قازاقتىڭ ۇلتتىق حيميا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاپ, قالىپتاستىرىپ, دامىتىپ, تالاي تالانتتى ءشاكىرت تاربيەلەپ, قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حيميا فاكۋلتەتىن وتىز جىلعا تارتا ۋاقىت باسقارعان ەدى. ونىڭ كەڭەس داۋىرىندە قۋدالانىپ, تۇرمەدە قامالعانىن, ازاپتى كۇندەردى باستان وتكەرگەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. تالانتتى جاس جىگىت ءوز اتامەكەنى كونە تورعاي جەرىنەن الىستا ومىرگە كەلىپ, سىرتتا وسسە دە ونىڭ رەسەيلىك يمپەريا زامانىنداعى پاتشانىڭ ماراپاتتارىنا يە بولعان شاقشاق جانىبەكتەن تارايتىن ءبىرىمجانوۆتاردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەندىگى جاس تالانتتىڭ اياعىنا دا, قولىنا دا كىسەن بولعانداي. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, «اقتابان شۇبىرىندى» زامانىندا ەل قورعاعان تانىمال باتىرلاردىڭ ءبىرى جانىبەك قوشقار ۇلىنا كەيىننەن قازاق حاندىقتارى رەسەي يمپەرياسىنا قوسىلعان سوڭ اق پاتشا تارحان اتاعىن بەرگەن. بۇل گەنەرال شەنى بولاتىن. مىنە, وسى تارحان اتاعى اكەدەن بالاعا ميراس رەتىندە ءداۋىتبايعا رەسمي تۇردە قالدىرىلادى. قازاقتىڭ ەسكى ءداستۇرى بويىنشا ءداۋىتباي رۋىنىڭ كەلىندەرى اتالارىنىڭ اتىن اتاماي, تارحان دەپ كەتۋى سول سەبەپتەن كورىنەدى. مىنە, وسى ءداۋىتبايدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى مۇسا-شەگەن-ءبىرىمجان-قورعانبەك-داۋرەنبەك بولىپ ءوربيدى. قورعانبەكتەن احمەت, احمەتتەن باتىربەك, باتىربەكتەن رۇستەم, رۇستەمنەن داۋرەن تۋادى. شاقشاق جانىبەكتىڭ شوبەرەسى شەگەننىڭ قىزى ايمەندە بالقوجا ءبيدىڭ نەمەرەسى ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ اناسى. مىنەكي, وسىنداي تەكتى تۇقىمنىڭ جالعاسى بولىپ مەنىڭ ارداقتى ۇستازىم ءوسىپ جەتىلەدى عوي. دەسەك تە ستاليندىك رەپرەسسيا زامانىندا ول قۋعىن-سۇرگىن كورۋى بىلاي تۇرسىن, اباقتىعا دا قامالعان. بار ايىبى – يمپەراتورعا جاققان تۇلعالاردىڭ ۇرپاعى بولۋى جانە الاش زيالىلارىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس جاساعاندىعى. ءاليحان بوكەيحانوۆ, مۇستافا شوقاي سەكىلدى الاش ارىستارىمەن بۇل كىسى وتباسىلىق قارىم-قاتىناستا بولعان. بىراق بۇل جاعىن ارداقتى ۇستازىم مەنەن باسقا قانشا ادامعا ايتتى ول جاعىن بىلمەيمىن. ويتكەنى, «بولشەۆيكتەردىڭ اباقتىسى» ول كىسىنى ابدەن «جۋاسىتقانىن» ءوز باسىم ومىردە تالاي كوردىم. ادىلدىك, ادالدىق, ار تازالىعى دەگەندە الدىنا جان سالمايتىن وسىناۋ سوم تۇلعا «پارتيادان سەسكەنۋدى» ومىرلىك سەرىگى ەتىپ كەتكەندەي. بۇل ءسوزىمنىڭ تالاي مىسالىن ۇستازىممەن ارالاس-قۇرالاستىقتا ءجۇرىپ ايقىن بايقادىم. ماسەلەن, عىلىم الەمىندە جاستاي «كوزگە تۇسە باستاعان» مەنى سول كەزدە «كومسومولدىق قىزمەتكە» تارتۋدى قالاعاندار بولدى. ال ءوز باسىم ودان قاشقالاقتايتىنمىن. ابدەن نە ىستەرىمدى بىلمەي قالعان كەزدە اقىلشى اكەمدەي بولىپ كەتكەن ۇستازىما بارىپ ءمان-جايدى ءتۇسىندىرگەنىمدە, ادىلەت پەن ادالدىقتى ۇدايى جاقتاپ جۇرەتىن باتىربەك احمەت ۇلى «پارتيانى ەرەگىستىرمە» دەيتىن. ونىڭ «پارتيانى ەرەگىستىرمە» دەگەن وسىناۋ ءسوزىن تالاي-تالاي ەستىدىم. العاشىندا حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىندا لابوراتوريا مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن مەن ۋنيۆەرسيتەت «حيمفاگىنىڭ» پروفەسسورلىعىنان باس تارتقانىمدا ول «پارتيانى ەرەگىستىرمە» دەگەندى تاعى دا ايتقان. سونان سوڭ وسىنداعى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنەن, دەكاندىقتان, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورلىعى قىزمەتتەرىنەن باس تارتقان كەزىمدە دە الگى ءسوزىن قايتالاعان ەدى.
ءوزىم وتباسىلىق جاقىندىق جاعىنان ەرەكشە ارالاسقان اعايىم جازۋشى زەيىن شاشكيننەن ۇستازىمنىڭ وسىناۋ ءسوزدى نەگە قايتالاي بەرەتىنىن سۇراعانىمدا «دوكتور دارحانوۆ» رومانىنىڭ اۆتورى بىلاي دەگەن: «ول تەكتى تۇقىمنان شىققاندىقتان, پارتيانىڭ تاياعىن جەدى. اباقتىدا بىرگە وتىردىق. سودان ءوزى كورگەن قيىندىعىن سەن كورمەسىن دەگەندىگى شىعار». ءيا, باتىربەك احمەت ۇلى بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ اباقتىلىق ازابىن باستان كەشسە دە, مويىماي تابيعي تالانتىن جارقىراتىپ كورسەتىپ, ءناتيجەسىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق حيميا عىلىمىنا نەگىز قالاپ, اقىر اياعىندا سول قىزمەتى ءۇشىن سول پارتيا مەن سول وكىمەتتىڭ نەبىر ماراپاتتارىنا يە بولعان سوم تۇلعا. بۇل ونىڭ ەرلىككە پارا-پار ءومىر جولىنىڭ تەك ءوز باسىنا عانا قاتىستى ءبىر تارماعى. ال مەن ول كىسىمەن ۋنيۆەرسيتەت حيمفاگىنا ءتۇسكەننەن كەيىن ەرەكشە قامقورلىعىن ءوز ومىرىمدە سەزىنىپ ءوسكەن اداممىن. جالپى العاندا باتىربەك احمەت ۇلى تالانتتى دا, تالاپتى شاكىرتتەرىنەن قامقورلىعىن اياعان جان ەمەس. ول كىسى «تالاي بۇلاقتىڭ كوزىن اشتى». ال ول «كوزىن اشقان بۇلاقتار» قازاقتىڭ ۇلتتىق حيميا عىلىمى بولىپ ءبۇگىنگى الەۋەتكە جەتتى. وسى جولدا ول تىندىرعان ىستەر ايتا الساق, توم-توم روماننىڭ وزەگى بولارى ءسوزسىز.
ءيا, باتىربەك احمەت ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى ايتۋعا تۇرارلىق, عيبراتى مول اڭگىمە. ونىڭ اتا-تەگى تورعايلىق زيالىلار ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. ال ءوزى 1911 جىلدىڭ ونىنشى جەلتوقسانىندا بۇرىنعى سامارا گۋبەرنياسىنىڭ بۇزىلىق قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1919 جىلى كەيىننەن قازاقتىڭ تۇڭعىش دارىگەر قىزى بولىپ شىققان اققاعاز دوسجانوۆادان جانە ماسكەۋدەگى سەماشكو اتىنداعى ينستيتۋتتىڭ پروفەسسورلىعىنا دەيىن كوتەرىلگەن ليزا بوكەيحانوۆادان ۇيىندە ءدارىس الادى. (ليزا – ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ قىزى) 1928 جىلى بىتىرگەن سوڭ باتىربەك احمەت ۇلى ورىنبورداعى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ وقيدى. ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق, ياعني 1930 جىلى ول قازاق كسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ اقمولا وكرۋگىنداعى نۇرا اۋدانى بويىنشا ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ءجونىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى وكىلى قىزمەتىن اتقارادى. ال 1931 جىلى حالىققا ءبىلىم بەرۋ كوميسسارياتىنىڭ وكىلى رەتىندە شالقار اۋدانىندا مىندەتتى باستاۋىش ءبىلىم جۇيەسىن ەنگىزەدى. ول 19 جاسىنىڭ وزىندە مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەبەپتى تەحنيكۋمداردا حيميادان ءدارىس وقىپ, جاستاردى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ازىرلەۋ كۋرسىندا وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارادى. 1936 جىلى ءبىرىمجانوۆ لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى بولىپ قابىلدانادى. ول العاشقى عىلىمي ىزدەنىستەرىن پروفەسسور س.ا.ششۋكارەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءجۇرگىزە باستايدى. الماتىدا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى اشىلعان 1934 جىلدان باستاپ, ول ءوز ءومىرىن وسىناۋ ءبىلىم-عىلىم ورداسىمەن ۇشتاستىرادى. مۇندا اسسيستەنت, اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور, دەكان قىزمەتتەرىن اتقاردى.
1940-1950 جىلدار ارالىعىندا ءبىرىمجانوۆ وقىتۋشىلىق قىزمەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن تىكەلەي بايلانىستىرا جۇرگىزەدى. ول قازاقستاندا حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ ىسىنە دەن قويادى. ءسويتىپ, ابىكەن بەكتۇروۆپەن بىرىگىپ, قاراتاۋدا جاڭادان اشىلعان فوسفوريت كەنىن قىشقىلسىز وڭدەۋ, ءوندىرۋ سالاسىن زەرتتەيدى. 1946 جىلى باتىربەك احمەت ۇلى «قازاقستان شيكىزاتىنان تەرموفوسفات الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى.
رەسپۋبليكا ونەركاسىبى تابيعي تۇزداردى كوپ قاجەت ەتە باستايدى. سوندىقتان وسى قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولدارىن عىلىمي ىزدەستىرۋگە ب.ءبىرىمجانوۆ ءوزىنىڭ ءبىراز ۋاقىتىن ءبولدى. 1949 جىلى اكادەميك گ.ورازوۆتىڭ جالپى باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن پروفەسسور ي.لەپەشكوۆتىڭ ارال ەكسپەديتسياسىنا قاتىسادى. ەلۋىنشى جىلداردا باتىربەك احمەت ۇلى بالقاش مىس قورىتۋ زاۋىتىنىڭ تاپسىرىسىمەن كوپتەگەن ەكسپەديتسيالارعا باسشىلىق جاساپ, بالقاش ماڭىنداعى جۇزدەن استام كول سۋىنىڭ فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتتەرىنە عىلىمي تالداۋلار جاسايدى. بۇل جۇمىستار كوپ ۇزاماي, ناقتى ناتيجە بەردى. «ارالسۋلفات» كومبيناتى ءۇشىن كونديتسياعا جەتكىزىلمەگەن مەروبيليتتى بايىتۋ ءتاسىلى جاسالادى. ال قاراشىعاناق سۋلفات كەنىشىندە عالىمنىڭ كەلەسى ءبىر عىلىمي جاڭالىعى وندىرىسكە ەنگىزىلەدى. وندا تەنارديتتى كولدەردى پايدالانۋدىڭ عىلىمي جولدارى جاسالعان.
قاز كسر عىلىم اكادەمياسى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ باتىربەك احمەت ۇلى 1952 جىلى بالقاش مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا كۇكىرتتى ءناتريدى ءۇزىلىسسىز ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن وندىرىسكە ەنگىزەدى. ءبىر تاڭعالارلىعى سول, باتىربەك احمەت ۇلى حيميانىڭ سان سالاسىن زەرتتەپ, جاقسى ناتيجەلەر العان عالىم. ماسەلەن, ول تابيعي تۇزداردى قولدانبالى حيميا عىلىمى جولىمەن زەرتتەي ءجۇرىپ, قۇرلىقتىق تۇزداردىڭ پايدا بولۋىن تەوريالىق جاعىنان انىقتاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولگەن. وسىنداي كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋلەر بارىسىندا عالىم بالقاش پەن الاكولدى, سونداي-اق جۇزدەن استام تۇزدى كولدەردى, 15 وزەندى, 39 وزەن قۇيمالارىن عىلىمي سۇزگىدەن وتكىزىپ, قۇرلىقتىق تۇز جۇيەسىنىڭ ءتۇزىلۋى جايلى عىلىمي تەورياسىن تولىعىمەن اياقتاپ شىعادى. ونىڭ بۇل عىلىمي زەرتتەۋلەرى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ وزەگى بولادى ءارى دۇنيەجۇزىلىك عىلىمعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس ەدى.
كەيىنگى جىلدارى باتىربەك احمەت ۇلى سىرداريا, ىلە, شۋ, توبىل, ەسىل, تالاس جانە باسقا كوپتەگەن وزەندەردى, وسى وزەندەردىڭ سۋلارىن جيناۋ ارقىلى پايدا بولعان جاساندى بۇقتىرما, قاپشاعاي, شاردارا, سەرگەەۆ سۋ قويمالارىن عىلىمي-زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىردى. ول تابيعي سۋلاردى حالىق شارۋاشىلىعىندا پايدالانۋشىلارعا عىلىمي كەڭەس بەرەتىن ارنايى توپتاردى باسقاردى. جاساندى سۋ قويمالارى مەن سۋ ەلەكتر ستانسالارىن جوبالاۋ, سالۋ بارىسىنداعى كوميسسيانىڭ قۇرامىندا عىلىمي-زەرتتەۋلەردى نەگىزدەۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى. ماسەلەن, ونىڭ باسشىلىعىمەن سۋارمالى ەگىستىك جەرلەردىڭ تۇزدانۋ سەبەپتەرى انىقتالدى. وسىلايشا ىلە وزەنى بويىنداعى سۋارمالى ەگىس شارۋاشىلىقتارىنا مۇنداي كەسەلدى بولدىرماۋدىڭ عىلىمي جولدارى نۇسقاۋ رەتىندە ۇسىنىلدى. ەرتىس – قاراعاندى كانالىن جوبالاۋ كەزىندە دە باتىربەك احمەت ۇلى باستاعان عىلىمي توپ اتقارعان جۇمىس ايتارلىقتاي. ەكىباستۇزداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن سالقىنداتۋ جۇيەسىندە دە باتىربەك احمەت ۇلىنىڭ عىلىمي ۇسىنىسى قولدانىلعان. بۇل ەندى كورنەكتى عالىمنىڭ عىلىمي ىزدەنىسىندەگى ءبىر سالا.
ب.ءبىرىمجانوۆ اينالىسقان كەلەسى ءبىر سالا قاراتاۋ ءفوسفوريتى. سونداي-اق اقتوبەدەگى فوسفوريت كەنىشىن دە وندىرىستىك باعىتتا ءتيىمدى پايدالانۋ ءىسى عالىمنىڭ ەڭبەگى ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تىڭايتقىشقا سۇرانىستىڭ وسكەلەڭ دامۋى ونىڭ بۇل سالاداعى عىلىمي ىزدەنىسىنە تۇرتكى بولدى. كەلەسى كەزەكتە ول ونەركاسىپتىك نەگىزدە ءوندىرىلىپ جاتقان فوسفوريت كەنىنىڭ قالدىقتارىن جويۋ ماسەلەلەرىن ءوز عىلىمي-زەرتتەۋلەرىنە وزەك ەتىپ الدى. وسى كەن قالدىقتارىنىڭ زياندى زاتقا اينالماي, پايدالى ماتەريال بولۋ جولدارىن قاراستىردى. اقىرى بۇل زەرتتەۋلەر تىڭايتقىشتار كەنىنىڭ فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتتەرىن زەرتتەۋگە ۇلاستى. كەلەسى ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن كورنەكتى عالىم يندەر كەنىشىندە جۇرگىزدى. وندا سۇيىق تىڭايتقىشتار جانە قۇرامىندا قورەكتىك زاتى مول تىڭايتقىشتار الۋدىڭ عىلىمي جۇيەسىن جاسادى.
1960 جىلدان باستاپ باتىربەك احمەت ۇلى ورگانيكالىق ەمەس قىشقىلدار مەن ورگانيكالىق اميدتەر ۇقساستىعىن جانە ايىرماشىلىقتارىن زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىستى. حيمياداعى وسىناۋ مۇلدە جاڭا سالا تەوريالىق جانە قولدانبالى حيميا عىلىمىنىڭ ۇشتاستىرىلا پايدالانىلۋى ارقىلى كۇردەلى قوسىلىستاردىڭ ءجۇزدەن استام جاڭا ءتۇرىن سينتەزدەپ, گەربيدتسيتتىك, فۋنگيدتسيتتىك جانە تىڭايتقىشتىق قاسيەتىن انىقتادى. كەيبىرىنىڭ تىڭايتقىشتىق قاسيەتى قوس سۋپەرفوسفاتتان دا ارتىق ەدى. بۇل عىلىمي-زەرتتەۋلەر فيزيكا-حيميا عىلىمدارىنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى اسا جوعارى ساپادا ءوتتى. مەحانيكالىق كۆانتتى ەسەپتەر دە وسى جەردە قولدانىلدى. ءسويتىپ, ول حيميا عىلىمىنىڭ جاڭا دامۋىنىڭ باستاۋىندا تۇردى.
ب.ءبىرىمجانوۆ عىلىمداعى تەڭدەسسىز ەڭبەكقور جان بولدى. ول ءوزى جەتەكشىلىك جاسايتىن بەيورگانيكالىق حيميا كافەدراسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ عىلىمنىڭ سوڭعى وزىق تالاپتارى بويىنشا جۇمىس ىستەۋىن قاداعالادى. ول كىسى اسا تالاپشىل بولدى. عىلىمي ىزدەنىستە بارلىق مۇمكىندىكتى جۇمىلدىرۋ قاجەتتىگىن ءوز باسىم وسى باتىربەك احمەت ۇلىنان ۇيرەندىم دەي الامىن. مەحانيكالىق كۆانتتى ەسەپتەردى, تاجىريبەنى ماتەماتيكالىق ءجۇيەدە جوسپارلاۋدى, ناتيجەلەردى ستاتيستيكالىق ەسەپكە الۋدى وتاندىق حيميا سالاسىندا وندىرىسكە ەنگىزگەن باتىربەك احمەت ۇلى بولاتىن. ول رادياتسيالىق حيميا سالاسىنا دا كوپ كوڭىل ءبولدى. ونىڭ وسى جولداعى قىشقىلدانۋ-ءتۇزىلۋ بويىنشا جۇرەتىن تىزبەكتى رەاكتسيا كەزىندەگى كينەتيكالىق ماسەلەلەر بويىنشا زەرتتەۋلەرى كەيىننەن جالعاسىن تاپتى.
ب.ءبىرىمجانوۆ بەيورگانيكالىق حيميا سالاسىندا كورنەكتى عالىم بولىپ قالىپتاستى. ول ارقاشاندا عىلىمنىڭ وندىرىسپەن تىعىز بايلانىستا دامۋىن ويلاستىردى. ماسەلەن, ۋلترا دىبىستى پايدالانۋ ارقىلى وندىرىستىك ءجۇيەنى باسقارۋ تۋرالى جاڭالىعى شىمكەنتتەگى «فوسفور» وندىرىستىك بىرلەستىگىندە, «يۋجكاز» مەملەكەتتىك وندىرىستىك كاسىپورنىندا, «ميكروۋدوبرەنيا» ءوندىرىستىك بىرلەستىگىندە قولدانىلدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ومىرگە جولداما العان مينەرالدىق شيكىزاتتى ۋلترا دىبىس كومەگىمەن وڭدەۋ ءتاسىلى كەيىنگى ءىزباسارلارىنا عىلىمنىڭ جاڭا سوقپاعىن كورسەتىپ بەرگەندەي.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي باتىربەك احمەت ۇلى عىلىمدا وتە اۋقىمدى جۇمىس تىندىردى. ونىڭ تىكەلەي ءوزى جانە جەتەكشىلىك ەتكەن عىلىمي توبى 600-دەن استام عىلىمي ماقالالار جاريالاعان ەكەن. ونىڭ كوبى عىلىمداعى ەرەكشە ەڭبەك رەتىندە د.ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى بۇكىلوداقتىق حيميا قوعامىنىڭ ديپلومدارىمەن اتالىپ ءوتىلدى. ول سان رەت بۇكىلوداقتىق جانە حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمداردا بايانداما جاسادى.
باتىربەك احمەت ۇلى ارقاشاندا «عىلىمنىڭ بولاشاعى – تالانتتى شاكىرتتەردە, عالىم شاكىرتىمەن ماۋەلى بايتەرەككە اينالادى» دەپ وتىراتىن. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا ءتۇسكەن ستۋدەنتتەر اراسىنان عىلىمعا بەيىمدەرىن ەرەكشە قىراعىلىقپەن بايقاپ, تاڭداپ الۋشى ەدى. ول وتىزىنشى جىلداردىڭ وزىندە قازاق جاستارىنىڭ ساۋاتىن اشۋ ىسىمەن اينالىسا ءجۇرىپ, حيميا ءپانىنىڭ قازاق تىلىندەگى وقۋلىعىن جاساۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ماسەلەن, ون وقۋلىقتى جەكە ءوزى قازاق تىلىنە اۋداردى. التى وقۋلىقتى رەداكتسيالاۋعا قاتىستى. بۇلاردىڭ ءبارى دە ەلىمىزدىڭ ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن پاندىك وقۋلىقتار بولىپ شىقتى. 1962 جىلى ب.ءبىرىمجانوۆ قازاق تىلىندە «جالپى حيميا» وقۋلىعىن باسپادان شىعاردى. بۇل ءبىزدىڭ انا تىلىمىزدە شىققان جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن جالعىز وقۋلىق بولدى. بىزدەن كەيىنگى جاستار سونى وقىپ ءوستى. 1970 جىلى اۆتور ەڭبەگىن قايتادان وڭدەپ, تولىقتىرىپ وقىرمانىنا جاڭا ەڭبەگىن ۇسىندى. بىرنەشە عالىمدارمەن بىرىگىپ, قازاق تىلىندە «حيميالىق بايلانىستار», «ەرىتىندىلەر», «اتوم قۇرىلىسى جانە پەريودتىق زاڭ», «كەشەندى قوسىلىستار», «جالپى جانە بەيورگانيكالىق حيميانىڭ تەوريالىق باستاۋى», «مەتالل ەمەستەردىڭ حيمياسى» اتتى ەڭبەكتەر باسىپ شىعاردى. بۇل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە حيميا عىلىمىن سويلەتۋگە قاينار بۇلاقتاي اسەر ەتەتىن كەشەندى ەڭبەكتەر ەكەنى داۋسىز. ۇستازىمنىڭ كەڭەس زامانىندا-اق انا تىلىمىزدە وسىنداي ەڭبەكتەر شىعۋىنا ۇيىتقى بولۋى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قازاقتىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن بولجاپ, سول تاۋەلسىز ەلدىڭ جاستارى ۇلت تىلىندە حيميا عىلىمىن سويلەتۋگە قينالماسىن دەپ جاساپ كەتكەن ماقساتتى ءبىر ءىسى مە دەپ تە ويلايمىن. قالاي بولعاندا دا ول يگىلىكتى ءىستىڭ باستاۋىندا تۇردى.
1976-1977 جىلدار ارالىعىندا باتىربەك احمەت ۇلىنىڭ رەداكتسيالاۋىمەن «بەيورگانيكالىق حيميانىڭ پراكتيكۋمى» دەپ اتالاتىن ەڭبەكتىڭ العاشقى ەكى ءبولىمى شىقتى. وسىلارعا قوسا ول مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلارعا كومەكشى قۇرال رەتىندە پايدالانىلاتىن بىرنەشە شاعىن كىتاپشالاردى جازعان عالىم. ۇزاق جىلدار بويى «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى بولدى. ونىڭ ءبىر ەرەكشە قاسيەتى عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمداردا جاسالعان باياندامالاردىڭ, عىلىمي ىزدەنىستەر ناتيجەلەرىنىڭ مەرزىمدىك باسىلىمداردا جاريالانۋىنا ۇيىتقى بولۋى ەدى. وسىنداي قاسيەتتەرى جەتەلەگەن ول «پريكلادنايا ي تەورەتيچەسكايا حيميا» جانە «سبورنيك رابوت پو حيمي» دەپ اتالاتىن جۋرنالداردىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولدى. ءوزىنىڭ نەگىزگى جۇمىسىنا قوسىمشا وسىنداي اۋقىمدى قوعامدىق مىندەتتەردى قاتار اتقارۋى باتىربەك احمەت ۇلىنىڭ وتاندىق حيميا عىلىمىنا شىن مانىندە جاناشىر بولۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. 1970 جىلى ب.ءبىرىمجانوۆ ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن قازاق كەڭەستىك ەنتسيكلوپەدياسى باس رەداكتسياسىنىڭ مۇشەسى, ونىڭ حيميا تاراۋى بويىنشا رەداكتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. سونداي-اق, ول قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باس رەداكتسياسىنا مۇشە بولدى.
ونىڭ حيميالىق عىلىمي تەرميندەردى قازاقشاعا اۋدارۋ قابىلەتى ەرەكشە ەدى. بۇل عالىمدا انا تىلىنەن سوزدىك قوردىڭ مول ەكەندىگىن كورسەتتى. ءسويتىپ, حيميا عىلىمى سالاسى بويىنشا تەرميندەردىڭ قازاقشا-ورىسشا سوزدىگى باسپادان شىقتى. ول وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى تەرمينولوگيالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولدى. ءوز ومىرىندە كورنەكتى عالىم وتىزعا جۋىق ديسسەرتاتسيالاردىڭ جەتەكشىسى بولدى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە حيميادان دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ جونىندەگى عىلىمي كەڭەستە ۇزاق ۋاقىت بويى توراعا قىزمەتىن اتقاردى. ءبىر ەمەس, حيميانىڭ جەتى سالاسى بويىنشا عىلىمي كەڭەس توراعاسى بولۋ اسا سيرەك تالانتتاردىڭ عانا ەنشىسى ەكەنىن ءبىلۋ قيىن ەمەس شىعار. ول 27 جىل قاتارىنان قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە حيميا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قىزمەتىن اتقاردى. وسى ۋاقىت ىشىندە التى جاڭا كافەدرا اشتى. ونىڭ باسشىلىعىمەن حيميا فاكۋلتەتى ۋنيۆەرسيتەتتەگى ەڭ ناتيجەلى جۇمىس ىستەيتىن بۋىن رەتىندە بىرنەشە رەت جەڭىمپاز اتاندى. وسى جىلدار ارالىعىندا باتىربەك احمەت ۇلى قازاقتىڭ حيميا عىلىمىن جاڭا تالانتتارمەن تولىقتىرۋعا سۇبەلى ۇلەس قوستى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول ستۋدەنتتەرمەن اۋديتوريادا ۇستازداي سويلەسسە, كۇندەلىكتى تىرلىكتە اكەلەرىندەي قامقورشى بولا بىلەتىن. ءبىر عانا حيميا عىلىمىمەن شەكتەلىپ قالماعان ەرەكشە تۇلعانىڭ وي-ءورىسى, دۇنيەتانىمى دا ەرەكشە كەڭ ەدى. ونىمەن كەز كەلگەن تاقىرىپتا ءسويلەسىپ, وڭاي ءتىل تابىسۋعا بولاتىن. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, ول سول كەزدىڭ ەڭ جوعارى لەنين, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىنا يە بولدى. وعان قازاق كسر-نىڭ عىلىمىنا ەڭبەك ءسىڭىرگەن قايراتكەر اتاعى بەرىلدى.
مەن وسىناۋ ۇلاعاتتى ۇستازىمدى ەسكە العان سايىن ارقاشاندا ونىڭ مەيىرىم شۋاعىن سەزىنگەندەي بولامىن. ول ماعان ارقاشاندا «ەدىل, ەندى سەنىڭ وتانىڭا قىزمەت ەتۋىڭ – حيميا عىلىمىن قانشالىقتى العا باستىرۋىڭمەن ولشەنەدى» دەپ تۇرعانداي. ويتكەنى, مەنىڭ حيميا عىلىمىن قۋعانداعى العاشقى ۇستازىم دا, «ەندى سەنىڭ ءبىلىمىڭ بار, عىلىمدى بايقاپ كور» دەپ قولىمنان جەتەلەپ, حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنا اكەلگەن دە وسى باتىربەك احمەت ۇلى بولاتىن. سودان بەرگى ءوزىم قۋعان سالادا جەتكەن جەتىستىكتەرىمنىڭ بارلىعىندا باتىربەك احمەت ۇلى مەن ساعيد ءراۋفوۆيچتىڭ ەڭبەگى بار دەپ ويلايمىن. ولار بولماسا مەن ءدال بۇگىنگىدەي دارەجەمە جەتەر مە ەدىم, جەتپەس پە ەدىم. سوندىقتان ۇستازىم جايلى ەستەلىك ايتۋ مەن ءۇشىن ءبىر عانيبەت. ونىڭ ۇستىنە شىنايى جاقسى ادامداردى سول قالپىندا تاعى ءبىر ساناڭا, كوز الدىڭا اكەلۋدىڭ ءوزى جۇرەكتى ەلجىرەتەتىن ءبىر ءىس قوي.
ونى «قازاق حيميا عىلىمىنىڭ اتاسى» دەپ مەن باتىل سەنىممەن ايتامىن. ويتكەنى, باتىربەك احمەت ۇلى ۇلتتىق حيميا عىلىمىنداعى العاشقى عالىمداردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى ەدى. ءالى ەسىمدە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ العاشقى كۋرستارىندا وقىپ جۇرگەن مەنى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنا جەتەلەپ اكەلىپ, ينستيتۋتتىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى ابىكەن بەكتۇروۆقا «ەدىلدىڭ ەندىگى عۇمىرى عىلىمدا, عىلىم بۇل جىگىتتەن تالاي يگىلىكتى كورەدى» دەگەنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇلاعىمدا سىڭعىرلاپ تۇرعانداي. ول مەنى عانا ەمەس, تالاي ستۋدەنتىن «عىلىمعا بۇرعان» ۇستاز ەدى. فاكۋلتەتتە قانشا ستۋدەنت بولسا, سونىڭ ءبارىن بالاسىنداي كورە ءجۇرىپ, ولاردىڭ قايسىسىنان عالىم شىعاتىنىن ءدوپ باسىپ انىقتاي الاتىن. ال «وسىدان عالىم شىعادى» دەپ تۇيگەندەرىن اۋەلى فاكۋلتەت لابوراتورياسىندا سىناقتان وتكىزىپ, سونان سوڭ ينستيتۋتقا جەتەلەپ اپارۋ ونىڭ ادەتتى جۇمىسىنداي بولدى. مۇنداي ۇستاز ءار ستۋدەنتكە بۇيىرمايتىن باقىت. ءومىردىڭ تالاي «ناۋبەتىن» كورە جۇرسە دە, بويىنداعى قانمەن بىتكەن ۇلتجاندىلىق, مەيىرىمدىلىك, قايىرىمدىلىق قاسيەتتەرىن سول قالپىندا ساقتاپ, كوپتىڭ يگىلىگىنە جاراتا بىلگەن مۇنداي تۇلعانىڭ شاكىرتى بولۋ دا عانيبەت ەكەن. ول بىزگە ءاردايىم: «ۇستاز ماۋەلى بايتەرەك. بايتەرەكتەن تولىپ جاتقان بۇتاقتار ءنار الىپ ءوسىپ شىعادى, ولاردان جاپىراقتار ونەدى. ءسويتىپ, بايتەرەك سايالى بولادى. ۇستاز دا سول بايتەرەككە ۇقساۋى كەرەك. شاكىرتتەرىڭە اكەدەي قامقور بولىڭدار» دەۋشى ەدى. ول بۇل ءسوزىن «وسيەت» رەتىندە ايتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە ءوز ومىرىندە جۇزەگە اسىرىپ كەتكەندىكتەن دە ءبىز ونى وزىمىزگە ۇلگى تۇتتىق. قازاق حيميا عىلىمى بۇل كۇندەرى الىپ بايتەرەك سەكىلدى سان بۇتاقتى, سان جاپىراقتى ءبىر اۋلەت دەسەك, ونىڭ التىن دىڭگەگى وسىناۋ الىپ تا اياۋلى ۇستازىم ەكەنى داۋسىز. قازاقستان حيميكتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى سول دىڭگەكتەن ءورىپ شىققان بۇتاقتار مەن جاپىراقتار.
بيىل قازاق حيميا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى باتىربەك احمەت ۇلى ءبىرىمجانوۆ 100 جاسقا تولدى. ءبىزدەر, حيميكتەر اۋلەتى ءۇشىن ارداقتى ۇستازدى ەلجىرەگەن جۇرەكپەن ەسكە الۋ ءبىر عانيبەت. قازىرگى بيىكتەن قاراپ وتىرساق, ول تىندىرعان ءىس ۇشان-تەڭىز دەۋگە لايىق ەكەن. ءويتكەنى, تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا الەمنىڭ ەڭ يىقتى مەملەكەتتەرىمەن باسەكەلەسە الاتىن الەۋەتتى حيميا عىلىمىن «جاساپ بەرىپ كەتكەن» وسى ۇستاز بولاتىن. ەگەر ءاربىر ادام وسىنداي ءىس ىستەي السا, ۇلتتىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى باقىتتى دەۋگە بولار. بىراق ونداي ۇلان-عايىر يگىلىكتى جاساۋ تەك قانا ساناۋلى تۇلعالاردىڭ قولىنان عانا كەلەدى. باتىربەك احمەت ۇلى ءبىرىمجانوۆ ءدال وسىنداي ساناۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى.
ەدىل ەرعوجين, اكادەميك.
الماتى.