عاسىرلار بويىنا تىلسىم سىرىن تىسقا شىعارماي, كەرەمەتىمدى اڭداپ الارسىڭ دەگەندەي ەن دالانىڭ توسىندە ەركەلەگەندەي كەيىپپەن شاشىلعان جۇمباق تاستاردىڭ قۇپياسىن اڭداپ كورىڭىز. دەرەك پەن دايەك سان شارپىسىپ كەلگەندە بولجام بولىپ ورىلە بەرەتىنى نەسى؟ الدىڭىزدان انداعايلاپ شىققان سان جورامال جايىن جايىپ سالار مالىمەتتەن ءمالىم ءبىر اتاۋ مىڭ قۇبىلادى. اقىرتاس... اقىرتاس... تاساقىر... حاسري باس...تاڭداي قاعا كەلگەن زەرتتەۋشى اتاۋلى عاجايىپتى كورىپ باس شايقايدى. ايتسە دە كۇن استىندا قوڭىرقاي تارتقان اقىرتاستىڭ قىزىل تاستارى سىر ايتپايدى.
اقىرتاس... بىزگە جەتكەن تۇڭعىش دايەك نەگىزى 1222 جىلى شىڭعىسحاننىڭ شاقىرتۋىمەن قىتايدان شىعىپ سامارقانعا اسىققان بۋددا موناحى چان-چۋن قالدىرعان كۇندەلىكتە جاتىر. الىستاعى شاھارعا جەتۋدى سايرام ارقىلى شىعاتىن باعىتپەن ماقسات ەتكەن موناح جول بويى كورگەندەرىن حاتقا تۇسىرگەن: «... جولدا قىزىل ءتۇستى تاستاردان تۇرعىزىلعان تاس قالاشىققا تاپ كەلدىك. كونە داۋىردەگى اسكەري تۇراقتىڭ ورنى بار. باتىسىندا ۇلكەن ايۋ جۇلدىز شوعىرى سەكىلدى شاشىراي ورنالاسقان بەيىتتەر جاتىر».
ال قالاشىقتى العاش رەت 1864 جىلى تۇركىستان ولكەسىنىڭ گۋبەرناتورى گەنەرال ميحايل چەرنياەۆ ۇيىمداستىرعان اسكەري ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىندا بولعان سۋرەتشى ميحايل زنامەنسكي تاس قابىرعالاردىڭ جالپى كورىنىسى مەن ۇزدىك كەسكىندەرىنىڭ سىزباسىن قاعازعا ءتۇسىرىپ الدى. وسى جايت ەرەكشە ىنتا اۋدارتتى ما, اراعا ءۇش جىل سالىپ, 1867 جىلى بەلگىلى عالىم-وريەنتاليست پەتر لەرح ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. جيناقتالعان دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, اقىرتاس ەسكەرتكىشىنىڭ ءجون-جوسىعىن زەردەلەي كەلە بۋددا موناستىرى دەگەن ءتۇيىن جاسادى. عالىمداردىڭ تىم شالعايداعى تاڭعاجايىپ شاھار سۇلباسىن كوزبەن كورۋگە ىقىلاستارى اۋدى دا تۇردى. ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلىندەي, 1885 جىلى ورىس زەرتتەۋشىسى دميتري يۆانوۆ قيىرداعى قىزىل تاستان قالانعان قالاشىقتىڭ ورنىن ىزدەپ جولعا شىقتى. ول ءوز ساپارلارىندا اقىرتاس جايىندا مول ماعلۇمات جيناقتاپ, «يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ حابارشىسى» عىلىمي ماقالا جاريالادى. اۋقىمدى تاستار, بۇكىل عيماراتتىڭ الىپ كولەمى, ويلاۋدىڭ باتىلدىعى, ونەر مەن ورىندالۋ ىجداھاتتىلىعى جانە ەڭ سوڭىندا اپتاپتى ءشول دالادا جەكە-دارا بوي كوتەرۋى – تۇركىستانداعى عاجايىپ كونە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اقىرتاسقا نازار اۋدارتادى. مۇنداي الاپات قۇرىلىس ءۇشىن مول قارجى, وتە كوپ قول كۇشى مەن تەڭدەسسىز بايلىق كەرەك بولاتىن. ونداي ءىستى شەشۋگە تەك قانداي ءبىر حالىق بيلەۋشىسى عانا قول جەتكىزە الۋى مۇمكىن.
اقىرتاستىڭ جۇمباعى شەشۋىن اشا قويعان جوق. اسقار تاۋدىڭ ەتەگىندەگى جازىقتا جاتقان ادۋىن تاس كىرپىشتەردەن قالانعان قالاشىق ىرگەتاسى ءىرى عالىمداردى دا وزىنە ىنتىقتىرا ءتۇستى. بەلگىلى شىعىستانۋشى, اكادەميك ۆاسيلي بارتولد ارنايى سوعىپ, قىرداعى قىزىل تاستاردىڭ قۇپياسىنا ءۇڭىلدى. اڭىز-ءافسانالاردى زەردەلەي كەلە اقىرتاستىڭ بەيمالىم قۇرىلىس مانەرىن حريستيان, ونىڭ ىشىندە نەستورياندىق موناسترگە ۇقساستىعى جونىندەگى جورامالىن العا تارتتى. دەگەنمەن وسى ايتىلعان پىكىرلەرمەن, تۇيىندەلگەن تۇجىرىممەن جۇمباق قۇرىلىستىڭ شەشۋى تارقاتىلا سالمادى. اقىرتاستىڭ عاجايىبى دا سول, اراعا ءبىراز جىلدار وتكىزىپ بارىپ, 1936-1938 جىلدارى اكادەميك ا.ن.بەرنشتام جەتەكشىلىك ەتكەن جەتىسۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى تالاس جازىعىندا ارنايى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن كەزەڭدە اقىرتاسقا ارنايى ات باسىن بۇردى.
ال 1945 جىلى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى ساۋلەت ونەرى ىستەرى جونىندەگى ارنايى ەكسپەديتسيا جاساقتاپ, ۇلى دالانىڭ ءون بويىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى زەردەلەي باستادى. ءوزىنىڭ مانەر ۇلگىسىمەن ەرەكشە نازار اۋدارتقان اقىرتاس كەشەنى دە زەرتتەۋدە قوزعالاتىن نىسان رەتىندە ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ باستى باعىتىنا اينالدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بەلگىلى ساۋلەتشى ت.ك.باسەنوۆتىڭ جاساعان پايىمدارى ايرىقشا ىقىلاس اۋدارتادى. بۇعان دەيىن ايتىلعان بۋددا نەمەسە نەستارمان موناسترى دەلىنگەن جورامالداردى جوققا شىعارىپ, عالىم باتىل ويلارىن ورتاعا سالدى. ساۋلەتشى عالىمنىڭ دايەكتى دالەلى اقىرتاس ەن دالا توبەسىنە VIII-IX عاسىرلار ارالىعىندا سالىنعان قامال-ساراي دەگەن ساليقالى ساراعا نەگىزدەپ جاتتى. ءدال وسى ويدان تارماقتالعانداي بولعان تاعى ءبىر تۇجىرىم عىلىمي ورتادا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن ايشىقتالىنىپ تۇردى.
اقىرتاس ەسكەرتكىشىنىڭ جوسپارىن ساراپتاي كەلىپ, عالىم ل.يۋ.مانكوۆسكي تاريحي كەشەندى كەرۋەن ساراي, ارالىق پۋنكت جانە ۇلكەن ساۋدا ورتالىعى رەتىندە سالىنعان الىپ قۇرىلىستىڭ بۇگىنگە جەتكەن ىرگەتاسى دەپ تۇيىندەدى. عالىم ءوزىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسىندا كەشەننىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ح عاسىرعا دەيىن سوزىلعانىن ايعاقتايدى. تاريحتان بەلگىلى اراب جازبالارىندا باياندالاتىن كاسرىباس وسى اقىرتاس ەكەندىگىن ايتادى. اقىرتاس كەشەنىنىڭ جوباسىن زەرتتەۋشىلەر ورتا جانە تاياۋ شىعىستىڭ ساۋلەت ونەرىندەگى ورنەكتەردەن ۇقساستىق ىزدەيدى.
اقىرتاس تۋرالى ايتقاندا, عاجايىپ ارحيتەكتۋرالىق كەشەننىڭ ءىح-ح عاسىرلاردى جەتىسۋدا بيلىك قۇرعان قارلۇقتاردىڭ ستاۆكاسى دەپ پايىمدايدى. عالىم اراب حاليفاتتارىنداعى سالتاناتتى سارايلاردىڭ ۇلگىسىن وسى اقىرتاستان كورەدى. سوعان وراي نەگىزدەي كەلە ارحيتەكتۋرالىق تاريحي كەشەننىڭ قۇرىلىسىن 766-893 جىلداردا جەتىسۋدىڭ باتىس بولىگىندە بيلىك جۇرگىزىپ كەلگەن قارلۇق قاعانىنىڭ جازعى رەزيدەنتسياسى بولۋى مۇمكىن دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتادى.
ءاسىلى, اقىرتاس جونىندەگى قاعازعا ءتۇسىپ, بىزگە جەتكەن دەرەكتەر قاتارىنا داوس موناحى چان-چۋننىڭ 1222 دەپ بەلگى سوعىلعان سارىتاپ كۇندەلىگىن جاتقىزادى. ونىڭ وزىندە ساياحاتشىنىڭ ەڭسەلى قابىرعالار مەن قۇرىلىستىڭ تابىن سەزدىرەر قالدىقتار مەن بۇزىندىلار ورنى ەرەكشە ىقىلاس اۋدارتا ىنتىقتىرىپ, قولعا قالام الدىرتقان: «بىزگە تاس قالاشىق كەزەكتى, تاستارى قىزعىلتىم تۇستىلىگىمەن ايرىقشالانىپ تۇردى, كونە اسكەري تۇراقتىڭ ورنى بايقالادى».
ەسەسىنە 1885 جىلى وسى جەردە بولعان زەرتتەۋشى د.يۆانوۆ مول دەرەك جيناعانىن «يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ حابارشىسىنا» جاريالاعان كولەمدى ماقالاسىنان اڭعارامىز. «ەرەسەن تاستار, عيماراتتىڭ بۇكىل اۋقىمىنىڭ وراسان كولەمى, وي-قيالدىڭ ۇشقىرلىعى, ونەر مەن ورىندالۋ شەبەرلىگى, تۇيىندەي ايتقاندا, ءشول دالانىڭ اپتابىندا كەشەگى الىپتىقتى ايقىندار كەيىپ – وسىنىڭ ءبارى اقىرتاسقا تۇركىستانداعى كونە ارحيتەكتۋرالىق عاجايىپ قۇرىلىستىڭ ءبىرى رەتىندە قاراۋعا ىقپال ەتەدى.
مۇنداي ءىستى جۇزەگە اسىرۋ اۋقىمدى جابدىقتى, وتە كوپ قۇلدىق ەڭبەك قولىن قاجەتسىندى جانە ەرەن بايلىقتى كەرەك ەتتى. ونى شەشۋ تەك مىزعىماس ەلدى وزىنە قاراتقان بيلەۋشىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ەدى».
زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قيىندىق بولىپ كەلەتىن ماسەلە دەگەندە, اقىرتاستىڭ قايتالانباس شىعىنى رەتىندە قاراستىرىلاتىن دايەكتى 1905 جىلعى اۋليەاتا ۋەزىنىڭ باستىعى ۆ.كالاۋردىڭ ەسەبىندە ماڭايداعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ تاستاردى اۋىلدارىنا ۇرلاپ تاسىپ تاۋىساتىن بولعانىن جازادى. تاس بلوكتار تۇركىستان-ءسىبىر تەمىر جول قۇرىلىسى كەزىندە پايدالانىپ كەتكەنى جونىندە دە ايتىلادى. شىنىندا دا كوپىر سالۋعا, عيمارات ىرگەتاستارىنا پايدالانىلعان كونەدەن سىر شەرتەر شومبال تاستار عىلىم ءۇشىن جۇمباقتىڭ شەشۋىن ءدوپ باسار دەرەكتەردىڭ قۇپياسىن ماڭگىگە وزىمەن بىرگە الىپ, قالانىپ كەتكەنى كوپ وي سالادى.
اقىرتاستى زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇزاق ءتىزىمى كوڭىل قۋانتادى, ولاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا ايتۋلى عۇلامالاردىڭ تۇرۋى اتالمىش تاقىرىپتىڭ قانشا عاسىرلار بويىنا زەرەك وي يەلەرىنىڭ زەردەسىن وزىنە ىنتىقتىرۋىنان دا ءبىراز نارسەنى اڭعارۋعا بولار. دەسە دە, ءا.مارعۇلاندى الىڭىز, پ.لەرحتى الىڭىز, د.يۆانوۆتى الىڭىز, گ.پاتسەۆيچتى الىڭىز, ا.بەرنشتامدى الىڭىز, ۆ.بارتولدتى الىڭىز – عالامات قۇرىلىستىڭ اۋقىمدى ىرگەتاسى جونىندە قىزىقتى مالىمەتتەردى الدىڭىزعا مولتەكتەتىپ جايىپ تاستاعانىمەن وزىنە ەلىكتىرە تۇسەتىن بولجالدى بولجامدى تابۋ قيىن. اقىرتاس سونىسىمەن دە جۇمباقتالىپ ءوز قۇپياسىن بۇگىپ جاسىرا بەرەدى. جاقىندا يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە جانە قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق ماڭىزى بار كيەلى جەرلەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن «اقىرتاس» كەشەنىن جانە جامبىل وڭىرىندەگى وزگە دە تاريحي نىسانداردى تۋريستىك ورتالىقتارعا اينالدىرۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.
وسى ماقساتتا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى توراعالىق ەتكەن كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اق-تىڭ وكىلدەرى, ەلىمىزگە تانىمال عالىمدار قاتىستى. بۇگىنگى كۇنى «اقىرتاس» كەشەنىن ءوزىمىز تانىپ قانا قويماي, وزگەلەرگە دە تانىتۋ ماقساتىندا كەشەن اۋماعىن تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ ماسەلەسى تۇر. بۇل ماقساتتا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جانە «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اق ۇشجاقتى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ەندى «اقىرتاستا» اۋقىمدى جۇمىستار باستالادى.
ساپارباي پارمانقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى