جارما اۋدانىندا اعايىندى حاسيەۆتەر اۋلەتىن بىلمەيتىن جان كەمدە-كەم شىعار. جۋىقتا اۋدانعا بارعان ساپارىمىزدا قارا ادىردا قازاقتىڭ اسىل تۇقىمدى بايىس قويىن باعىپ وتىرعان ۇلكەن اۋلەتتىڭ اقساقالى حۋسان حاسيەۆتىڭ شاڭىراعىنا ارنايى ات باسىن بۇرعانبىز.
قارا ادىردا قار جاتپايدى
اباي اۋدانىمەن قويى قورالاس, اۋىلى ارالاس جاتقان تاۋ اراسىنداعى قىستاققا جەتۋدىڭ ءوزى قييامەت-قايىم ەكەن. قىستاققا اپاراتىن توتە جول جابىلىپ قالعاندىقتان اباي, شۇبارتاۋ (بۇرىنعى) اۋداندارى ارقىلى اينالما جولمەن بارۋعا تۋرا كەلدى. ءبىر قىزىعى, جارما اۋدانى اۋماعىندا جول بويى كوزگە شالىنعان قالىڭ قار قارا ادىرعا تاقاعاندا سيرەپ سالا بەردى. حۋسان اقساقالمەن اراداعى العاشقى اڭگىمەمىز دە وسى قار جايىنان باستالدى. «ىرگەمىزدەگى توبىقتى حالقى دا, ءبىز, چەشەندەر, تاۋلىقتار دا قىزۋقاندى حالىقپىز عوي. بۇل جاقتا قار جاتپايتىنى سوندىقتان شىعار», دەپ ءازىل ارالاستىرا ءسوز ساپتاعان قاريامەن ودان ارعى ءماسليحاتىمىز سىرتتا, ءۇي الدىندا, ساف اۋادا وربىگەن.
وسالدىڭ ومىرتقاسىن وپىرىپ, بەرىكتىڭ بەلىن بۇگىلدىرگەن ء(ا.نۇرشايىقوۆ) سۇراپىل سوعىس جىلدارى ەلىمىزگە مىڭداعان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ دەپورتاتسيالانعانى بەلگىلى. حاسيەۆتەر وتباسى دا سول ۋاقىتتا تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىمەن قازاق جەرىنە تابان تىرەيدى. «1944 جىلى كاۆكازدان جەر اۋدارىلعان چەشەندەردىڭ ءبىر توبىن بورودۋليحا اۋدانىنىڭ يۆانوۆكا دەگەن اۋىلىنا اكەپ ءتۇسىردى. ول كەزدە مەن 4 جاستا ەدىم. بەس كلاسس قانا ءبىتىردىم. ءارى قاراي وقۋدى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بولمادى. جاعدايىمىز ناشار, شامامىز كەلمەدى. حالىقتىڭ جاعدايى دا قيىن بولدى عوي ول كەزدە. بۇگىندە 77 جاسقا كەلگەن مەن ءوز ءومىرىمدى ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قارار ەدىم. العاشقى 25 جىل قيىنشىلىقتا ءومىر سۇردىك. تالعاجاۋ ەتەر تۇك تاپپاي, ءشوپ جەگەن كەزدەرىمىز دە بولدى. ودان كەيىنگى 25 جىل جامان بولعان جوق. ەل قاتارلى ءومىر سۇردىك. ال ەندى ءۇشىنشى 25 جىلدىعىمدا ءومىردىڭ بار قىزىعىن كورىپ, سەزىنىپ جاتقان جايىمىز بار. مال ۇستاۋعا رۇقسات بەرمەگەن زاماندى دا باستان وتكەردىك قوي. قازىر قۇدايعا شۇكىر, الدىمىزدا اقتىلى مالىمىز بار. قانشا مال وسىرەمىن دەسەڭ دە ەشكىم شەكتەۋ قويمايدى», دەگەن قاريا قيىن كۇندەردە جاندارىنا پانا بولعان قازاق حالقىنا قارىزدار ەكەنىن ايتىپ, «قازاق ەلىنە تاۋلىقتاردىڭ جاسىن بەرسىن» دەپ اعىنان جارىلدى.
1940 جىلى كاۆكازدا دۇنيەگە كەلگەن حۋسان حاسيەۆ اكەسى باسناكايدىڭ 1986 جىلى دىنمۇحامەد قوناەۆ قىزمەتتەن بوساتىلعاندا: «مۇنىسى نەسى؟! باسقا ساۋاتتى قازاق تابىلمادى ما؟» دەپ قاتتى كۇيىنىپ, كۇيزەلگەن ءساتىن ەسكە ءتۇسىرىپ, اقىرى ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تىزگىنىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قولىنا العاندا ەلمەن بىرگە ەرەكشە شاتتانعانىن ايتادى. «مەنىڭ قۇرداسىم جاراپ تۇر. ءالى كۇنگە دەيىن مىنبەردە. كسرو-نى تاراتقان گورباچيوۆ: ء«بىر قادام العا, ءبىر قادام ارتقا» دەۋشى ەدى. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز: «تەك قانا العا. ءبىر ەمەس, ون ەمەس, 100 قادام العا باسۋىمىز كەرەك» دەيدى. اتتەڭ, مەنىڭ قولىمدا تۇرسا, بەس جۇلدىزدى, ادەمى ءبىر وردەن شىعارىپ, كەۋدەسىنە تاعار ەدىم. مەن وسىنى ارماندايمىن», دەدى اقساقال. بۇل ءسوزىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت قايتالادى. مۇنى ءومىر بويى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ ەلباسىنا, ەلگە دەگەن شىنايى قۇرمەتى دەپ تۇسىندىك.
بايىس باققان باۋىرلار
بورودۋليحادان جارما اۋدانىنا 1961 جىلى كوشىپ كەلگەن حاسيەۆتەر اۋلەتى بۇگىندە بايىستىڭ وتانى سانالاتىن ۇشبيىك اۋىلىنا قاراستى اۋماقتاعى قارا ادىردا ءتورت بىردەي قىستاققا يەلىك ەتىپ وتىر. اعايىندىلار قونىس تەپكەن قىستاقتاردىڭ اراسى دا الشاق ەمەس. اقساقالدىڭ اعاسى حاسان ءوزىنىڭ قىستاۋىندا – 900, ول كىسىنىڭ نەمەرەسى – 700, حۋسان حاسيەۆتىڭ ۇلكەن ۇلى رامزان – 1500, تاعى ءبىر ۇلى بەسلانمەن بىرگە تۇراتىن ءوزى – 2500 باس بايىس قويىن ءوسىرىپ وتىر.
اۋلەتىمەن بايىس باعىپ وتىرعان قاريا قازاق جەرىنە ابدەن باۋىر باسىپ قالعان. ول ۇلدارىنىڭ دا, نەمەرەلەرىنىڭ دە بۇل مەكەندى ەشقاشان تاستاپ كەتپەيتىنىنە سەنىمدى. اعايىندى حۋسان مەن حاسان حاسيەۆتەر قازاقپەن قۇداندالى. «رامزان دەگەن ۇلىمنىڭ كەلىنشەگى قازاق. ەسىمى – ايجان. ونىڭ اكەسى مەنىڭ دوسىم بولعان. كومسومولدا بىرگە جۇمىس ىستەدىك. اعام حاساننىڭ باۋدي دەگەن ۇلى قازاقتان قىز الدى. قازاقستاندا تۇرىپ جاتقانىما 73 جىل بولدى. ءبىز ءۇشىن الەمدە قازاق جەرىنەن ارتىق ەشقانداي جەر جوق», دەيدى قاريا.
ءتۇيىن
قوشتاساردا اقساقال ەكى ءوتىنىش ايتتى. ءبىرىنشىسى – ۇيىندە جارىق جوق, موتورمەن وتىر ەكەن. «وسىعان ءبىر كومەك بولسا جاقسى بولار ەدى», دەيدى. ەكىنشىسى, وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن سەمەيدە باس سۇيەگىنە وتا جاساتىپتى. «گازەت ارقىلى ماعان وتا جاساعان, جانىمدى امان الىپ قالعان جاس جىگىت تىلەۋقۇل قويشىباەۆقا العىس بىلدىرگىم كەلەدى. ەندى قانشا عۇمىرىمىز قالدى دەيسىڭ؟! وسى تىلەگىمدى جەتكىزىڭدەرشى, قاراقتارىم!» دەدى اقساقال.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
جارما اۋدانى
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور