ناتاليا جۇمادىلداەۆا: ەل بىرلىگى – مەملەكەتتىلىك نەگىزى

بۇل – قازاقستان حالقى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى مەرەكەلەردىڭ ءبىرى. ول – ەل ىشىندەگى ءتۇرلى ەتنوس پەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سىي-قۇرمەتىن ارتتىرىپ, تاتۋلىقتى, بىرلىكتى, ورتاق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋدى ماقسات تۇتقان اياۋلى مەيرام.

جىل سايىن اتالعان مەرەكەدە قازاق­ستان اۋماعىندا تۇرىپ جات­قان 130-دان اس­تام ەتنوستىڭ وكىلدەرى كيەلى قارا شا­ڭى­­­راق­­­تا تاتۋ-ءتاتتى, بەرەكە مەن بىرلىك­تە, بەي­­­بىت­­­­شى­لىك پەن ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرىپ جات­­­­قان­­دى­عىن توي­لايدى. ەلى­مىز­دەگى ەتنوس­­تار­دى بۇ­رىن­عى­دان دا جاقىن­داس­­تىرۋ ءۇشىن بۇكىل قازاق­ستان­دا جاپپاي پات­­ريوت­تىق شەرۋ­­لەر وتەدى. تاتۋ­لىق پەن بەي­­بىت­شىلىك مە­رە­­كە­سىن ەلىمىز­دەگى 29 رەس­­پۋب­­لي­كا­لىق, 75 اي­­ماق­­تىق جانە 530 جەر­­گىلىكتى ەتنو­ما­دەني بىر­­لەس­­تىك­تەر­دىڭ مۇشە­لەرى اسىعا كۇتەدى. سون­­داي-اق وسىناۋ مەرەكە قار­ساڭىن­دا قازاق­­­ستان حالقى اسسام­بلەياسى­نىڭ قىز­مەتى, قو­­عام­­داعى ءرولى­نىڭ ماڭىز­دى­لى­عى جارقى­­راي كورىنەدى.

ەلباسى جارلىعىمەن 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا پرەزيدەنت جانىنداعى كونسۋل­تاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان رەتىندە قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەل ءۇشىن يگىلىكتى بولعاندىعىنا بۇگىندە ار­كىمنىڭ-اق كوزى جەتتى.

پرەزيدەنتىمىز اسسامبلەيا قۇرۋ يدەيا­سىن العاش رەت 1992 جىلى قازاقستان حال­قىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا جاريالا­دى. مۇنداي ينستيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى سايا­سي, سونداي-اق جاڭادان قۇرىلعان, تاۋەل­سىز, پوليەتنوستى, پوليكونفەسسيالى مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى تۇرعىسىنان تۋىنداعان بولاتىن.

اتالعان باستاما مادەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامى­­تۋ ماسەلەلەرىن جوعارى دەڭگەيدە شەشۋ­­گە مۇمكىندىك جاسايتىن الەمدىك تاج­ى­ري­­­بەدەگى تىڭ باعىت بولدى. جيىرما ءۇش جىلدىق تاريحىندا اسسامبلەيا قار­قىن­­­دى دامىپ, ەلەۋلى وزگەرىستەردى باس­تان كەشى­ر­­دى. ونىڭ دامۋى بارىسىن­دا ەتنوس­ارا­­­لىق تولەرانتتىلىق جانە قوعام­­دىق كەلى­­س­ىم­­­نىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى قالىپ­تاس­تى. وسى جىلدار ىشىندە قازاق­ستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ ينستي­تۋ­تتىق قۇ­رى­ل­ىمى نىعايىپ, قوعام­دى ۇيىس­تىرۋ­­شى الەۋەتى تولىستى, ول حالىق ديپ­لو­ما­تيا­سى­نىڭ ما­ڭىز­دى كۇرە­تامىرىنا اينالدى.

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ومىر­شەڭدىگىن ەلىمىزدەگى بارلىق ۇلت پەن ۇلىستىڭ مۇددەلەرىن ءبىر ارناعا توعىس­تىرىپ, ولاردىڭ ەتنوستىق, ءدىني ەرەك­شە­لىكتەرىنە قاراماستان, قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىن قورعاۋشى بىرەگەي ينستي­تۋتقا اينالعاندىعىنان بايقاۋعا بولادى.

سونداي-اق 2007 جىلدان باستاپ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتىنان ما­جىلىسكە 9 دەپۋتاتتان سايلانىپ, ولار زاڭ شىعارۋشى ورگاندا ەلىمىزدى مەكەندەگەن بارلىق ەتنوستاردىڭ مۇددەلەرىنە ساي قىزمەت اتقارۋدا. بۇگىندە بىزدەر قو­عام­دىق كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ ساقتالۋىن, ۇلت ماسەلەسىنىڭ ساياسيلانباۋىن, ەكترەميزم مەن راديكاليزمدى بولدىرماۋعا بايلانىستى باستامالار كوتەرىپ, اتالعان ماسەلەنىڭ پارلامەنتتە قابىلداناتىن زاڭداردا ەسكەرىلۋىنە ىقپال ەتۋدەمىز.

وسىناۋ ساتتە قوعامدى ورتاق مۇددە­گە جۇ­مىل­دىراتىن, تۇراقتىلىق پەن بەي­­بىت­­شى­لىكتىڭ كەپىلى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىل مەن قازاق ۇلتى ەكەنىن استە ەستەن شىعار­ماعان ابزال.

ەل بىرلىگىنىڭ نىعايۋىنا سۇبەلى ۇلەسى قوسىپ وتىرعان اسسامبلەيانى قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندە قاراس­تىرۋعا بولادى. ال حالىقتى ءبىرتۇتاس يدەيا, ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىراتىن باعىت رەتىندە ەلباسى ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن اتاپ وتۋگە بولادى.

«كەزىندە تاعدىردىڭ جازۋىمەن قا­سيەتتى قازاق دالاسىنا ءتۇرلى ەتنوس وكىل­دەرى قونىس تەپتى. بۇگىنگە ولار تەگى باس­قا بولعانىمەن تەڭدىگى ءبىر, قانى بولەك بول­عانىمەن جانى ءبىر, ارمانى ورتاق ءبىرتۇتاس حالىققا اينالدى.

تۋعان ەلىنىڭ تۋىنىڭ استىندا بىرىگىپ, تۋعان جەردىڭ تۇعىرىن بيىك ەتۋگە بەل شەشكەن ازاماتتاردى ءبىر تاعدىر كۇتەدى ءار ۋاقىتتا. وسىلاي ەلدىگىمىزدىڭ ەرتەڭى وشاقتىڭ ۇشتاعانى سەكىلدى ء«بىر حالىق, ءبىر ەل, ءبىر تاعدىر» دەگەن ءۇش سوزگە سىيىپ وتىر», دەدى پرەزيدەنتىمىز. ەلباسىنىڭ وسى ەكى اۋىز سوزىندەگى بىرىكتىرۋشى ۇعىمدى ءاربىر قازاقستاندىق ءبىلىپ جۇرگەنى دۇرىس.

جىر الىبى جامبىل بابانىڭ «جىگەر­لى بولسا – ەر بولار, بىرلىكتى بولسا – ەل بولار» دەگەن دانالىق ءسوزى بار. شىندى­عىندا, ەل بىرلىگى بولماسا وندا ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك دامۋ تۇرماق تاۋەلسىزدىك پەن تۇعىرلىلىق تۋرالى دا ءسوز ايتۋعا شاما جەتپەس ەدى.

اسسامبلەيانى قۇرۋداعى ەلباسىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتى نە ەدى؟ ول – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قازاق ۇلتىنىڭ بىرىكتىرۋشى ءرولى ارقىلى حالقى­مىزدىڭ ازاماتتىق جانە رۋحاني-مادەني تۇتاستىعى نەگىزىندە قازاقستاندىق بىرە­گەي­لىكتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپ­تاستىرۋ ۇدەرىسىندە ەتنوسارالىق تاتۋ­لىق­تى قامتاماسىز ەتۋ.

ەل بىرلىگى – مەملەكەتتىلىك نەگىزى. قوعام­دىق بىرلىكتى تۋ ەتىپ ۇستاۋ ارقىلى عانا ءبىز الدىمىزعا باياندى ۇلى ماقساتتار قويا الامىز. ءبىزدىڭ ءاربىرىمىز, مەيلى ءوندىرىس­شى بولايىق, ديقان بولايىق, دەپۋتات بولا­يىق, كوپ ەتنوستى قازاقستان حالقىن ءبىر اتا­نىڭ بالالارىنداي ەلىمىزدىڭ وركە­نيەت­تى دامۋى جولىنداعى يگىلىكتى ىسكە جۇ­مىل­­دىرىپ, ورتاق ماقساتقا ۇيىستىرىپ, ەلىمىزدە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەن ونىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋعا ءتيىسپىز.

ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا قۇرىلعان 29 دوستىق ءۇيى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ مادەني جانە ادىستەمەلىك ورتالىعىنا اينالىپ, بىرلىك پەن ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى ناسيحاتتاپ, قازاقستاندىقتاردى وتانسۇي­گىشتىككە, ۇلتتىق بىرلىككە تاربيەلەيتىن ورگانعا اينالدى.

بيىل ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جاس­تار قاناتىنىڭ جەتەكشىلەرى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «جاڭعىرۋ جولى» اتتى رەسپۋبليكالىق جاستار قوزعا­لى­سىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل اسسامبلەيا جاستارىنىڭ بىرلەستىگى ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن بەيبىتشىلىگىنە باعىت­تالعان شارالاردان تىسقارى قال­ماي, بۇرىنعىدان دا بەلسەنە ۇلەس قوسا­تىن­دىعىن كورسەتسە كەرەك.

1 مامىر مەرەكەسىنىڭ نەگىزگى يدەياسى – بىر­­لىك بولسا, ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ىنتى­­­­­ما­عى, تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىگى الەمگە ۇلگى بولىپ وتىر.

قازاق حالقىنىڭ اياۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى انەت بابا: «ىنتىماقتا بولساڭدار ەش جاۋ الا المايدى»,  دەگەن. اۋىزبىر­لىكسىز ەشكىمنىڭ دە, ەشبىر ەلدىڭ دە ەشقاشان اسىعى الشىسىنان تۇسپەگەن. وسى رەتتە قازاقتىڭ تاعى ءبىر بىرەگەي قاسيەتى رەتىندە ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋىن, كورشى-كولەم, اعايىن-جۇرتپەن, الىس-جاقىنمەن تاتۋ-ءتاتتى, سىيلاس بولۋىن ايتۋعا بولادى.

كۇرەس – ءومىر زاڭى بولسا, ال بىرلەسكەن كۇش-جىگەر, توننىڭ ىشكى باۋىنداي جىم­داسقان بىرلىك پەن ءوزارا ءىلتيپات, باۋىر­مال­دىق پەن دوستىق سىندى كيەلى ۇعىم-سە­زىمدەر ەرلىككە دە, جەڭىسكە دە, ءسان-سال­تاناتقا باستايدى. ىشكى بىرلىگى بولماعان تالاي قۇدىرەتتى يمپەريالار مەن مەملەكەتتەر, حالىقتار مەن تايپالار تاريحتىڭ الماعايىپ تۇستارىندا قۇردىمعا كەتتى.

سىندارلى سىرتقى ساياساتىمىزدى ۇستانا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ىشكى الەمىندە دە الاۋىزدىققا جول بەرمەۋ, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ءدىني ىمىرا, ازاماتتىق كەلىسىم ارقىلى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ باياندى بولاشاققا جول تارتقان ۇلى ساپارىن بەكەمدەي ءتۇسۋ – مىندەتىمىز.

بىرلىك پەن تاتۋلىق ءتالىمىنىڭ قازىرگى كوپەتنوستى قازاقستان جاعدايىندا ما­ڭىزى ەرەكشە. مەملەكەت قۇراۋشى, ەلدىڭ, جەردىڭ يەسى رەتىندە قازاق حالقى وزگە ۇلتتار مەن ۇلىستارعا تاتۋلىقتىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. قيىن-قىستاۋ كەزەڭگە تاپ بولعان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قازاق حالقى قاشاندا قامقور بولىپ, اعالىق مەيىرىمىن اياماعان. سول ءۇشىن كوپتەگەن ۇلىستاردىڭ بۇگىنگى بۋىنى قازاق حالقىنا شەكسىز ريزا.

ناتاليا جۇمادىلداەۆا,

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى