جاقىندا استانانىڭ ءىرى ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىن ارالاپ ءجۇرىپ ءبىر قىزدىڭ اتاعى بۇكىل قازاقستانعا تانىمال ءمۇيىزى قاراعايداي كومپانيانىڭ ءسۇتىن ىزدەپ تابا الماي, ول نەگە جوق دەپ جاعالاي سۇراپ جۇرگەنىن كورىپ قالدىم.
مۇنداي جاعدايلار ارا-تۇرا كەزدەسىپ تۇرسا دا, نە ساتىپ السا دا ءوز ەركى عوي دەگەن ويمەن وزگەنىڭ ىسىنە ونشا ارالاسا قويمايتىنمىن. وسى جولى شىدامىم جەتپەدى. قاراعىم, ول كومپانيانىڭ ءونىمىن نەلىكتەن سونشاما ىزدەپ اۋرە بولىپ ءجۇرسىڭ. ونىڭ ءسۇت تاعامدارى بىرىڭعاي ۇنتاقتان جاسالادى عوي. ودان دا انا «رودينانىڭ», «استانا-ءونىمنىڭ», بولماسا «زەنچەكو ي ك» دەپ اتالاتىن كومپانيالاردىڭ ءسۇتىن السايشى, دەدىم جاڭاعى قىزعا. سويتسەم الگى قارىنداس ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ونىمدەردەن مۇلدە بەيحابار ەكەن. مەنىڭ ءسوزىمدى ەستىگەن كەزدە سولاي ما ءوزى, بىلمەيدى ەكەنمىن دەپ شىنىمەن-اق تاڭعالدى.
ءبىز بۇل ءسوزدى جايدان-جاي ايتىپ وتىرعان جوقپىز. سوڭعى جىلدارى ساۋداعا شىعارىلىپ جاتقان ونىمدەردىڭ ساپاسىنىڭ تومەندىگى تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بىراق ودان شىعىپ جاتقان ناتيجە جوق. جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەگە كەلسەك, قازاقستاندا وندىرىلەتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 60 پايىزى, ياعني تەڭ جارتىسىنان استامى ۇنتاق سۇتتەن جاسالادى ەكەن. ونداي ءسۇتتىڭ قورەكتىك قاسيەتىن بىلاي قويعاندا, ءتۇرلى كونسەرۆانتتار قوسىلاتىندىقتان, دەنساۋلىققا زيان ەكەنى دە داۋ تۋدىرمايتىنى شىندىق. ونىڭ سىرتىندا, ول ۇنتاقتىڭ قاي جىلى شىققانىن تەكسەرىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. ولاي بولسا, جۇمىرتقادان ءجۇن قىرقىپ ۇيرەنگەن ءبىزدىڭ پىسىقاي كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ مەرزىمدەرى ءوتىپ كەتكەن ۇنتاقتان ءسۇت تاعامدارىن دايىنداپ, ونىسىن ساپالى تاۋار رەتىندە ۇسىنىپ جاتپاسىنا كىم كەپىل؟ سۇتتەن ازىرلەنگەن استىڭ ازعانتاي ۋاقىت تۇرسا اشىپ نەمەسە ءىرىپ كەتەتىنى بارىمىزگە دە بالالىق شاقتان بەلگىلى جايت. ال قازىرگى ءسۇت تاعامدارى اپتالاپ تۇرا بەرەدى. سوندا ونىڭ سىرى نەدە؟ كەرەك دەسەڭىز, ءوزىمىز دۇكەننەن ساتىپ الىپ جۇرگەن سارى مايعا پالما مايى قوسىلادى ەكەن دەگەن دە دەرەك بار. ويتكەنى پالما مايى ءونىمنىڭ ۇزاق ساقتالۋىنا كومەكتەسەتىن كورىنەدى. ونىڭ ەسەسىنە, مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ادام اعزاسىنا, اسىرەسە بالالارعا تيگىزەر زيانى شاش-ەتەكتەن.
وكىنىشكە قاراي, ەت ونىمدەرىنە قاتىستى جاعداي دا ازىرگە ماقتانارلىق بولا الماي تۇر. ونىڭ دا ەداۋىر بولىگى سىرتتان تاسىمالداناتىنى كوپشىلىككە ايان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءبىزدىڭ كەيبىر وبلىستارىمىزدىڭ يرانعا, قىتايعا ەت ەكسپورتتاپ جاتىرمىز دەپ دابىرالاتۋى دا انشەيىن تۇيمەدەيدى تۇيەدەي قىلىپ كورسەتۋدىڭ و جاق بۇ جاعىنداعى ارەكەت بولىپ شىعادى. جوعارىدا اتالعان ەلدەرگە ەت ساتىپ جاتقانىمىز راس. بىراق وسى ماسەلەگە تەرەڭىرەك ۇڭىلگەن ادام ءىستىڭ شىنايى كورىنىسىنىڭ ءبىز كۇتكەندەگىدەي ەمەس ەكەنىن دە وڭاي اڭعارادى. ياعني سىرتقا شىعاراتىن ەتىمىز, ايتالىق, شامامەن العاندا 100 توننا بولسا, سىرتتان اكەلىنىپ جاتقان ەت 200 توننا. ولاي بولسا شەتەلدەرگە ەت ەكسپورتتاپ جاتىرمىز دەپ كەۋدە كەرۋىمىزدىڭ رەتى قالاي بولار ەكەن؟..
ءبىز بۇل جەردە ەلىمىزدە وسپەيتىن اپەلسين, ماندارين, ليمون ءتارىزدى تسيترۋس ونىمدەرى تۋرالى اڭگىمە دە قوزعاپ وتىرعان جوقپىز. بۇل ايتىلعاندارعا قوسىمشا سوڭعى جىلدارى اناناس, مانگو, گرەيپفرۋت, اۆوكادو سياقتى ەكزوتيكالىق سانالاتىن جەمىس-جيدەك تۇرلەرى دە دۇكەن سورەلەرىن جاۋلاپ الا باستادى. بۇل كەلتىرىلگەن ونىمدەرگە قاتىستى ەشقانداي تالاس جوق. جاقسىنى كورمەك ءۇشىن دەمەكشى, بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ وسىنداي جەڭسىك استاردىڭ بار ەكەنىن ءبىلىپ, ونىڭ ءدامىن تاتۋىنىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت بولسا, ەكىنشىدەن, مۇنداي جەمىس-جيدەكتەردىڭ ادام اعزاسىن ءتۇرلى دارۋمەندەرمەن بايىتۋدا دا الار ورنى ەرەكشە. سوندىقتان دا بۇرىن-سوڭدى حالقىمىز ءوزىن كورۋ تۇرماق, اتىن دا ەستىپ كورمەگەن بۇل سياقتى ونىمدەردىڭ كوپتەپ كەلىپ جاتۋىن قۇپتاماساق, قارسىلىق بىلدىرەر نيەتىمىز جوق.
اڭگىمە باسقادا. قازاقستاننىڭ ەڭ باستى بايلىعى – جەرى. ول جەر مىڭعىرتىپ مال وسىرۋگە دە, جايقالتىپ باۋ-باقشا ەگۋگە دە جەتەدى. ەندەشە نەلىكتەن ءبىز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا 26 جىل تولىپ 27-ءشى جىلعا كەتكەندە ەت پەن ءسۇتتى, كارتوپ پەن كاپۋستانى, پياز بەن سارىمساقتى سىرتتان تاسىمالداۋىمىز كەرەك؟ اتا-بابالارىمىز مال باققان, مال قازاق ءۇشىن ءارى تاماق, ءارى كيىم, ءارى كولىك بولعان دەگەن ءسوزدى دە جالىقپاستان قايتالاپ جاتامىز. ولاي بولسا, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنىڭ ارقاسىندا مال باعۋ دا, باۋ-باقشا ءوسىرۋ دە بارىنشا جەڭىلدەگەن ءححى عاسىردا قازاقستاننىڭ ازعانتاي عانا حالقىن ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن, ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەتتى سانالاتىن كوكونىس تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتە الماۋىمىزدىڭ سىرى نەدە؟
وسىندايدا ويعا ورالادى, جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرىمىز ءسوز سويلەي قالسا قولعا العان جۇمىستىڭ ءبارىن جاپىرىپ, جوسپاردى مەجەسىنەن اسىرىپ جاتىرمىز دەيدى. ال ناقتى ومىرگە قاراساڭ ونىڭ ناتيجەلەرى كوزگە تۇسە بەرمەيدى. الدا-جالدا كوزگە تۇسە قالعاندارى بولسا كوڭىلدى قۇلازىتادى – تۇرعىزعان ۇيلەرىمىز ساپاسىز, سالعان جولدارىمىز شۇرىق-شۇرىق تەسىك. ءبىر كەزدەرى رەسپۋبليكا حالقىن تۇگەلدەي تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەمىز دەپ ەدىك, ول دا اياعىنا جەتپەي قالدى. ءتىپتى كۇن سايىن توننالاپ دالاعا توگىلىپ جاتقان قوقىستىڭ (دايىن شيكىزات) ءوزىن وڭدەي الماي, ول بولسا قالالارىمىزدىڭ توڭىرەگىن بارىنشا لاستاپ, ەكولوگياعا وراسان زور نۇقسان كەلتىرىپ جاتىر. وسىدان ءبىر-ەكى جىل عانا بۇرىن قولعا الىنعان استاناداعى قوقىس وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ دا جارتى جولدا تۇرالاپ قالعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. قاي جاققا قاراساڭ دا كورەتىنىڭ قاپتاعان پروبلەما. كوبەيىپ كەتكەن قيىن تۇيىندەردىڭ قاشان شەشىلەتىنى جانە ولاردى كىمدەردىڭ شەشەتىنى تاعى بەلگىسىز. سۇرايىن دەسەڭ كىمنەن سۇرارىڭدى دا بىلمەيسىڭ. سودان قولىڭدى ءبىر سىلتەيسىڭ دە, ءىشىڭ شۇرقىراپ بارا جاتقان سوڭ جاڭاعى ۇنتاقتان جاسالعان ءسۇتتى ساتىپ جاتقان دۇكەنگە قاراي اياڭداي جونەلەسىڭ...
ءبارىن دە قويشى, وزدەرىڭىز نە ءىشىپ-جەپ جۇرسىزدەر اعايىن؟
سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»