ۇلت دەنساۋلىعى مەن ەل نامىسى – ەگىز ۇعىم
تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى تالعات ەرمەگياەۆپەن اڭگىمە
– ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى مەن قازىرگى كەزدەگى سپورت تۋرالى ويىڭىزدى قىسقاشا تۇيىندەي كەتسەڭىز. – ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت بولعاننان بەرگى 20 جىل ىشىندە سپورت سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى. سالىستىرا ايتساق, 1991 جىل مەن بۇگىنگى كۇنگى جاعدايدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىنشىلىقتار قازاقستاندىقتار ءۇشىن وڭايعا تۇسكەن جوق. سپورتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن ساقتاپ قالۋ, سپورت نىساندارىنا حالىقتىڭ قولجەتىمدىلىگى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورتىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە شەبەرلىگى جوعارى سپورتشىلاردى دايارلاۋ ماسەلەلەرى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قولداۋعا ءزارۋ بولدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن سپورت سالاسىنىڭ بارلىق نىساندارى مەن ينفراقۇرىلىمدارى ازىپ-توزىپ, ءبىرازى جەكە مەنشىككە ءوتىپ كەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قالىپتاسقان ەكونوميكالىق احۋال دەنە تاربيەسى مەن سپورتتىڭ دامۋىنا قولبايلاۋ بولىپ, سونىڭ سالدارىنان, اينالىپ كەلگەندە, حالىق يگىلىگىنە نۇقسان كەلدى. ءبىرقاتار ماسەلەلەردى, ءبىرىنشى كەزەكتە, سپورتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋدى, حالىقتىڭ سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا جاعداي جاساۋدى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورتىن دامىتۋدى, شەبەرلىگى جوعارى سپورتشىلار دايارلاۋ ءىسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشۋ قاجەت بولدى. وتپەلى كەزەڭدە ەل سپورتىنىڭ جاعدايىن تالداي-تالقىلاي كەلە, ءارى الەم سپورتىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ بىرقاتار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداۋ ءناتيجەسىندە قولدا بار ءمۇمكىندىكتەردى بىرىكتىرىپ, سپورتتىق ۇيىمدار, مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تىزە قوسا جۇمىس ىستەدى. بۇقارالىق سپورتقا دەن قويىلىپ, دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورتتىڭ كومەگىمەن سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا, سپورتتىق رەزەرۆتەر دايارلاۋعا كۇش سالىندى. ءتيىستى شارالاردىڭ ناقتى جوسپارلارى جاسالىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىنىپ وتىردى. – قازىر اۋىل سپورتىن دامىتۋدا, جاستاردى سپورتقا تارتۋدا قانداي جۇمىستار ىستەلۋدە؟ – بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورتىنىڭ قانات جايۋى سپورتشىلارىمىزدىڭ شەبەرلىگىن ارتتىرۋعا, ولاردىڭ حالىقارالىق جارىستاردا ءساتتى ونەر كورسەتۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. ەلىمىزدە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەپتەرىن دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلىپ كەلەدى. بۇل مەكتەپتەردە جەتكىنشەكتەرىمىز تاڭداعان سپورت ءتۇرى بويىنشا جوعارى بىلىكتى باپكەرلەردەن تەگىن ءتالىم الىپ, سپورتتىق شەبەرلىكتەرىن شىڭدايدى. سپورتتا دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتار سانى دا جىل وتكەن سايىن كوبەيە تۇسۋدە. بۇل وقۋ ورىندارىندا نەگىزىنەن اۋىلدىق جەرلەردەن كەلگەن, از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارى وقۋمەن, سپورتتىق شەبەرلىگىن ارتتىرۋمەن قاتار, تەگىن جاتاقحانامەن, تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ينتەرناتتاردا بىلىكتى ۇستازدار, جاتتىقتىرۋشىلار مەن تاربيەشىلەر جۇمىس ىستەيدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 2009 جىلى برازيليانىڭ «ولە برازيل» فۋتبول اكادەمياسىنا 26 قازاقستاندىق جاس فۋتبولشى ءۇش جىلدىق كەلىسىم-شارتپەن ءبىلىم الۋعا, سپورتتىق شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋعا بارعان بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى ۇرپاق كەلەشەگىن ويلاعان تىڭ باستاما, دانا شەشىم ەدى. فۋتبول – جەر-جاھاندى «جاۋلاپ العان» ەڭ بەدەلدى سپورت ءتۇرى. ال برازيليا – وسى اياقدوپ ونەرىنەن الەم ەلدەرىنىڭ كوشىن باستاپ تۇر. بۇل ەلگە بارىپ ءبىلىم-بىلىگىن ۇشتاعان جاس وسكىندەرىمىز كۇنى ەرتەڭ قازاق فۋتبولىن الەمدىك دەڭگەيگە الىپ شىعار دەگەن ءۇمىتىمىز زور. بۇل سوزىمىزگە دالەل رەتىندە قازاق بالاسى راۋان ساريەۆتىڭ جاقىندا برازيلياداعى اتاقتى «اتلەتيكو-مينەيرو» كلۋبىنا قابىلدانعانىن ايتۋعا بولادى. كوپۇلتتى قازاقستاندا, اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردە قازاق كۇرەسى, توعىزقۇمالاق, كىر تاسىن كوتەرۋ, بايگە تۇرلەرى, قىز قۋ, كوكپار, اۋدارىسپاق, تەڭگە ءىلۋ سياقتى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى مەن حالىقتىق ويىندار دا بەل الىپ كەلەدى. ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ءتۇرلى چەمپيوناتتار, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق تۋرنيرلەر ۇيىمداستىرىلادى. ايتالىق, توعىزقۇمالاقتان تۇڭعىش الەم چەمپيوناتى, ءجاسوسپىرىمدەردىڭ ءى اۋىل سپورتى ويىندارى, قازاق كۇرەسىنەن الەم جانە ازيا چەمپيوناتتارى, پرەزيدەنت جۇلدەسى ءۇشىن حالىق سپورتى ويىندارى ءوتتى. سپورت مەكتەپتەرى مەن كلۋبتارىندا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا بولىمشەلەر اشىلدى. – بارلىق سپورت ءتۇرى بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋدان باستالادى عوي. وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار ىستەلىنىپ جاتىر؟ مۇگەدەكتەر سپورتى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز. – سوڭعى ءۇش جىلدا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ دا دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتقانى بايقالادى. ەلىمىزدە 486 مىڭنان استام مۇگەدەك بولسا, وسى ساناتتاعى 13 مىڭ ادام بۇگىندە سپورتپەن تۇراقتى اينالىسادى. ەلىمىزدە مۇگەدەكتەر سپورتىمەن شۇعىلداناتىن رەسپۋبليكالىق پاراليمپيادالىق كوميتەت قۇرىلدى. مۇگەدەك سپورتشىلاردىڭ جاتتىعۋلارىنا جاعداي جاسالعان, ولار ءتۇرلى جارىستارعا, سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى سايىستارعا قاتىسا الادى. بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ جولىمەن سپورتپەن شۇعىلدانۋشىلار سانىن كوبەيتۋ, جاڭا سپورت مەكەمەلەرى مەن كلۋبتار اشۋ ءبىرىنشى كەزەكتە ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى مەن سپورت نىساندارىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى. بۇل ورايدا ەلباسى مەن ۇكىمەت سپورت سالاسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا «جول كارتاسى» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە زور قولداۋ كورسەتتى. ەلىمىزدە بۇگىندە 80-نەن استام سپورت تۇرلەرى بويىنشا سپورتتىق فەدەراتسيالار جۇمىس ىستەيدى. – ازيا ويىندارى بىزگە نە بەردى, ونىڭ قانداي پايدالى جاقتارىن الدىق دەپ ويلايسىز؟ – ەلىمىزدە وتكەن قىسقى ازيا ويىندارىنا قۇرلىقتاعى 27 ەلدەن مىڭنان استام سپورتشى قاتىسىپ, سپورتتىڭ ون ءبىر ءتۇرى بويىنشا 69 مەدال جيىنتىعىن ساراپقا سالدى. بۇعان دەيىنگى ازيادالاردا قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سىندى ازۋلى سپورتتىق دەرجاۆالاردى وكشەلەگەن قازاقستان سپورتشىلارى وسى جولى ەرلەدى. كوماندالىق ەسەپتە ءبىرىنشى ورىنعا 32 التىن, 21 كۇمىس جانە 17 قولا مەدال جەڭىپ العان قازاقستان قۇراماسى يە بولدى! بۇل ازيا ويىندارىنىڭ تاريحىنداعى ءوز الدىنا جەكە رەكورد! بۇعان دەيىن بىردە-ءبىر ەل ءبىر عانا قىسقى ازيادادان وسىنشا التىن جۇلدە الىپ كورمەگەن ەكەن. سپورت نىساندارىنىڭ ازىرلىگى مەن ويىنداردىڭ ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيىن حالىقارالىق وليمپيالىق كوميتەتتىڭ پرەزيدەنتى جاك روگگە, ازيا وليمپيالىق كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى شەيح احماد ءال-ساباح اسا جوعارى باعالاپ, ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. جاك روگگە قازاقستان 2022 جىلعى قىسقى وليمپيادانى وتكىزۋگە ۇمىتكەر بولا الاتىنىن ايتتى. – بيىل ەلىمىزدە ازيادا ءوتكىزۋدەن باسقا تاعى قانداي جاڭالىقتار بولدى؟ – وسى جىلدىڭ ايتۋلى ءبىر جاڭالىعى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقتى ساۋىقتىرۋ ماقساتىمەن 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن بەكىتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. وسى باعدارلامانىڭ شەڭبەرىندە تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورتتى دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان سالالىق باعدارلاماسىن ازىرلەۋدە. سودان كەيىن جاقىندا ءبىز ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ءى سپورت فورۋمىن ءوتكىزدىك. مۇندا كوپتەگەن قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردىڭ ءبارى قارالدى. سونىڭ ىشىندە اۋىل سپورتى دا بار. اۋىل – قازاقتىڭ التىن بەسىگى. قاراپ وتىرساق, حالىقارالىق ارەنالاردا اتوي سالىپ, قازاقتىڭ اتىن ايداي الەمگە تانىتقان ساڭلاق سپورتشىلارىمىزدىڭ دەنى اۋىلدان شىققاندار. سوندىقتان شالعايدا جۇرگەن جەتكىنشەكتەردى ەرتە جاسىنان سپورتقا باۋلىپ, بيىك مۇراتتارعا تالاپتاندىرۋ – بارشامىزعا ورتاق مىندەت. اۋىل سپورتىن دامىتۋداعى يگى قادامداردىڭ ءبىرى – 2010 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى سپورت سالاسىنداعى ءارىپتەستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇقارالىق سپورتتى ودان ءارى دامىتىپ, حالىق دەنساۋلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن, اسىرەسە, اۋىل سپورتىن كوتەرۋگە كۇش سالعانىمىز ابزال. رەسپۋبليكالىق «ەل قايراتى» اۋىل سپورتى قوعامىنىڭ قۇرىلۋى قازاق سپورتىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەر يگى شارالاردىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. – مانادان بەرى سپورتتى دامىتۋدا ىستەلىنىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى جاقسى ايتتىڭىز. ەندى قانداي پروبلەمالار بار, ولاردى شەشۋدىڭ جولدارى حاقىندا اڭگىمەلەسەڭىز. بۇگىندە ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق سپورتتىق تاربيە جۇيەمىزدى قۇرۋعا كىرىسۋىمىز كەرەك. ول جۇيە حالىقتى سپورتقا تارتىپ قانا قويماي, ادامداردىڭ مەنتاليتەتىن وزگەرتىپ, ولارعا دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورتتىڭ اسا قاجەتتىگىن ۇعىندىرا ءبىلۋى ءتيىس. ياعني, حالىق ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنۋى قاجەت. وسى ورايدا بىرقاتار ۇسىنىستارىمىزدى ايتىپ, ەل سپورتىنداعى كەيبىر كەمشىن تۇستارعا دا توقتالا كەتكەنىمىز ءجون بولار. ايتالىق, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىم-شارت بويىنشا سپورتتى ەڭبەك جانە دەمالىس ورىندارىنىڭ جۇيەسىنە ەنگىزسە, ارتىق بولماس ەدى. مەكەمەلەر مەن كوپشىلىكتىڭ دەمالىس ورىندارىندا سپورتپەن شۇعىلدانۋعا جاعداي جاسالۋى كەرەك. كەز كەلگەن سالانى جەتە مەڭگەرۋ ءۇشىن ونىڭ ءتۇپ نەگىزىن, كەمشىلىكتەردىڭ سەبەپ-سالدارىن, جەتىستىككە جەتۋ جولدارىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەپ وتىرماسا بولمايدى. سپورت الەمى دە تۇنىپ تۇرعان عىلىم. وسى جاعدايدى ەسكەرىپ, سپورت سالاسى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرىپ, عىلىمي-ءادىستەمەلىك بازانى جەتىلدىرۋ – كۇن ءتارتىبىندە تۇرعان اسا ماڭىزدى ماسەلە. سپورت سالاسىنداعى مامانداردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيى ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سپورت كادرلارىن دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋ باعدارلاماسىن جەتىلدىرىپ, وسى ورايدا رەسپۋبليكالىق مەكتەپ-ينتەرناتتاردى قايتا قۇرۋ جولىمەن كوللەدجدەرگە اينالدىرۋعا كىرىستىك. مەملەكەت پەن جەكە مەنشىكتىڭ سپورت سالاسىنداعى ارىپتەستىگىن دامىتۋ قاجەت. جەكە مەنشىك بيزنەستى ەلىمىزدىڭ سپورت سالاسىنا تارتاتىن مەزگىل جەتتى دەپ ويلايمىن. سالىق كودەكسىنە سپورت سالاسىنا ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتكەن بيزنەس قۇرىلىمدارىنا ارنايى سالىق ءتارتىبىن قولدانۋ تۋرالى وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ كەرەك. سپورتپەن شۇعىلدانۋشىلاردىڭ سانىن كوبەيتۋ, قوسىمشا سپورت مەكەمەلەرىن, باسقا دا دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ ۇيىمدارى مەن كلۋبتار اشۋ ءبىرىنشى كەزەكتە ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى مەن سپورت نىساندارىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى. سپورت ينفراقۇرىلىمىنىڭ جالپى العاندا دامىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, سپورتتىڭ بۇقارالىق سيپات الۋىنا سپورت نىساندارىنىڭ (اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردەگى) كەمشىلىكتەرى كەدەرگى بولىپ وتىر. اۋىلدىق جەرلەردەگى سپورت نىساندارى از, قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيى تومەن. قازىرگى بار سپورت نىساندارى ەل حالقىنىڭ قاجەتتىلىگىن نەبارى 30 پايىزعا عانا وتەي الادى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنان تىس نىسانداردىڭ ءار بەسىنشىسى, ياعني 957 نىسان ءجوندەۋدى قاجەت ەتىپ تۇر. ەلىمىزدەگى 7 مىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەندە 20 166 سپورت نىسانى بار. سولاردىڭ 13 134-ءى (65,1%-ى) اشىق سپورت الاڭقايلارى دا, 307-ءسى عانا (3%-ى) جابىق سپورت كەشەندەرى. سپورتتىڭ كەيبىر تۇرلەرىنەن ەلىمىزدە كوماندالاردىڭ رەسمي حالىقارالىق جارىستارعا دايارلانۋىنا ارنالعان زاماناۋي بازالار جەتىسپەيدى. بۇعان قوسا, ءجۇزۋ باسسەينى, نىسانا كوزدەۋ ورنى, جەڭىل اتلەتيكا مانەجى, ۆەلوترەك, شاڭعى بازاسى, ەسۋ ارنالارى سىندى مامانداندىرىلعان سپورت نىساندارى تاپشى. ال بۇلار ناعىز مەدالعا جومارت وليمپيادالىق سپورت ءتۇرلەرى ەكەنىن ەسكەرسەك, حالىقارالىق ءىرى جارىستاردا قانداي قوماقتى ولجالاردان قاعىلىپ جۇرگەنىمىز ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جەتىستىكتەرىمىزدى ايتا وتىرىپ, وسىنداي كەمشىن تۇستارىمىزدى دا جاسىرماي, قايتا ونى كوپشىلىكتىڭ نازارىنا سالىپ, جاعدايدى تۇزەۋ امالدارىن بىرلەسە قاراستىرعانىمىز ءجون. جيىرما جىل تاريح ءۇشىن از عانا ۋاقىت بولعانىمەن, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ سپورت ساڭلاقتارى وسى قىسقا مەرزىمنىڭ وزىندە الەمنىڭ تالاي اسۋىن باعىندىرىپ ۇلگەردى. الدا تالاي بيىكتەر كۇتىپ تۇر, سول اسقارلارعا ۇمتىلعان قازاقستان سپورتىنىڭ دا كەمەلدەنە تۇسەرى ءسوزسىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن داستان كەنجالين. قاراعاندىنى ساندەندىرگەن ءۇش اق وتاۋ قالانىڭ باس كوشەسى – رەسپۋبليكا داڭعىلى بويى قازىر ءبىر-بىرىنەن ساۋلەتى اسقان ءزاۋلىم عيماراتتارمەن كوز تارتادى. سونىڭ ۇشەۋى تورقالى توي الدىندا ەسىك اشىپ, سپورتقا ىنتىزار تالاپكەرلەردىڭ, جانكۇيەرلەردىڭ سۇيىكتى ورىندارىنا اينالدى. * سىرتقى كوركى ءوز الدىنا ءبىر بولەك, اسا ايشىقتى, ونىڭ ىشكى ءسانى دە تامسانتارلىق. مۇندا تەننيسپەن شۇعىلدانۋدى قالاۋشىلارعا ءبىر ۋاق وسى ويىن قىزىعىنا بەرىلۋشىلەرگە قاجەتتى بارلىق جاعداي جاسالعان. «حورد» توسەنىشتەرى جابىلعان 2 جابىق جانە 3 جابىق اشىق كورت قاي ۋاقىتتا دا تەننيستى سەرىك ەتكەن تالاپكەرلەرگە دايىن. بۇلاردىڭ كوبى وبلىستىق مامانداندىرىلعان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر وليمپيالىق رەزەرۆ مەكتەبىنىڭ الدان ۇلكەن ءۇمىت كۇتكەن ورەندەرى. وسىنداعى جارىستاردا 402 جانكۇيەر سايىستاردى تاماشالاي الادى. * قاراعاندىنىڭ بوكس مەكتەبىنىڭ اتاق-داڭقى الىسقا اياندىعى بەلگىلى. سەرىك نۇرقازوۆ, سەرىك ساپيەۆ سىندى ساڭلاقتارعا قانات قاقتىرعان ۇيانىڭ تاعى تالاي تارلانداردى ۇشىرۋعا ءمۇمكىندىگى ودان سايىن كەڭەيدى. بۇعان جاڭادان اشىلعان بوكس ورتالىعى جول اشقالى وتىر.وندا بىلعارى قولعاپ جاس شەبەرلەرىنىڭ جاتتىعۋىنا, ءىرى جارىستارعا الاڭسىز دايىندالۋىنا بولادى. سونداي-اق, 764 ورىندىق زال ورتاسىنداعى 2 رينگ حالىقارالىق سايىستارعا قاتىسۋشىلاردىڭ كۇش سىناسۋىنا اينالا الادى. * وسى ەكى سپورت كەشەنىنىڭ ءدال جانىندا مۇز ايدىنى الدان شىعادى. جابىق حوككەي كورتى بۇل ويىن بويىنشا وتەتىن جارىستار دۇبىرىنە ءبولەنسە, سونىمەن بىرگە ونىمەن اۋەستەنۋشى جەتكىنشەكتەردى شەبەرلىك شىڭدايتىن, سىناساتىن مۇز الاڭى رەتىندە باۋرايدى. سونىمەن بىرگە كونكيمەن مانەرلەپ سىرعاناۋشىلار ونەرىن دە 4 مىڭ جانكۇيەر تاماشالايدى. ارناۋلى جاتتىقتىرۋشىلار تالاپكەرلەردى وسى ويىندارعا باۋليدى. تەننيس ورتالىعى بوكس ورتالىعى مۇز ايدىنى ايقىن نەسىپباي.دەرەك پەن دايەك
• بۇگىندە ەلىمىزدە سپورتپەن جۇيەلى اينالىسۋشىلاردىڭ سانى 2 ملن. 898 مىڭ 871 (تۇرعىنداردىڭ جالپى سانىنىڭ 17,7%-ى) ادامدى قۇرايدى, ونىڭ ءىشىندە اۋىلدىق جەرلەردە 1 ملن. 190 مىڭ 341 (7,3%), تيىسىنشە 1 ملن. 708 مىڭ 530 (10,4%) ادام قالا تۇرعىندارى. • بيىل سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە 17 904 سپورتتىق-بۇقارالىق ءىس-شارالار وتكىزىلىپ, ولارعا 4,1 ملن. ادام قاتىستى, ونىڭ ىشىندە 11 مىڭ ءىس-شارا اۋىلدىق جەرلەردە وتكىزىلىپ, ولارعا 2,3 ملن. ادام قاتىستى. • 2010 جىلى ەلىمىزدەگى سپورت نىساندارىنىڭ جالپى سانى 31 266 بولسا, سونىڭ ىشىندە 1 717 نىسان جەكەمەنشىكتىڭ ۇلەسىندە, 20 166 نىسان اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان. • ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 70 مىڭ 353 سپورت سەكتسيالارىندا 2,1 ملن. ادام سپورتپەن شۇعىلدانادى. • قازىردە 127 مۇگەدەك سپورتتىڭ ءار ءتۇرىنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سپورت شەبەرى. ءبىر عانا 2010 جىلدىڭ وزىندە ءمۇگەدەكتەر ساناتىنان 41 ادام سپورت شەبەرىنىڭ, 24 ادام حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرىنىڭ نورماتيۆتەرىن ورىندادى. • 1992 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ وليمپياداشىلار جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى. ايتالىق, 1996 جىلى اتلانتادا وتكەن جازعى وليمپيا ويىندارىندا ءبىزدىڭ سپورتشىلار 3 التىن, 4 كۇمىس جانە 4 قولا مەدال جەڭىپ الدى. 2000 جىلعى سيدنەي وليمپياداسىندا 3 التىن, 4 كۇمىس مەدال يەلەنىپ, جالپىكوماندالىق ەسەپتە ويىندارعا قاتىسقان 199 مەملەكەتتىڭ ىشىنەن 22-ورىنعا يە بولدىق. 2004 جىلعى افينا وليمپياداسىندا ءبىزدىڭ كوماندا 1 التىن, 4 كۇمىس جانە 3 قولا مەدال ەنشىلەدى. ال 2008 جىلى بەيجىڭ وليمپياداسىنان سپورتشىلارىمىز 2 التىن, 4 كۇمىس جانە 7 قولا مەدال ولجالادى. • قىسقى سپورت تۇرلەرىنەن دە ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى بار. 1994 جىلعى ليللەحاممەر وليمپياداسىندا قازاقستان سپورتشىلارى 1 التىن, 2 كۇمىس مەدال جەڭىپ الدى. 1998 جىلعى ناگانو وليمپياداسىنان بۇيىرعان ولجا – 2 قولا مەدال. وكىنىشكە قاراي, 2002 جىلى سولت-لەيك-سيتيدە, 2006 جىلى تۋريندە وتكەن وليمپيادالاردان قانجىعامىز بوس قايتتى. ال 2010 جىلعى ۆانكۋۆەر وليمپياداسىنان 1 كۇمىس مەدال بۇيىردى. • تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندىق سپورتشىلار جازعى ازيا ويىندارىنا 5 رەت قاتىسىپ (1994, 1998, 2002, 2006, 2010 جىلدارى), 110 التىن, 118 كۇمىس, 167 قولا – بارلىعى 395 مەدال جەڭىپ الدى. • وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىزدىڭ سپورتشىلار قىسقى ازيا ويىندارىنا دا 5 رەت قاتىسىپ (1995, 1999, 2003, 2007, 2011 جىلدارى) 69 التىن, 51 كۇمىس جانە 44 قولا – بارلىعى 164 مەدالعا قول جەتكىزدى. • 1991 جىلدان بەرى وليمپيالىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا 33 سپورتشىمىز الەم چەمپيونى اتانىپ, بارلىعى 116 مەدال ولجالادى. سوڭعى, 2010 جىلى سينگاپۋردا وتكەن ءى جاسوسپىرىمدەر وليمپياداسىندا ءبىزدىڭ جەتكىنشەكتەر لايىقتى ونەر كورسەتىپ, 2 التىن, 2 كۇمىس, 2 قولا مەدال يەلەنىپ قايتتى. ۇلتتىق سپورتىمىز وركەندەۋ ۇستىندە حح عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ەگەمەندى ەل اتاندى. از ۋاقىت ارالىعىندا بارلىق دەرلىك سالا بويىنشا وڭ وزگەرىستەر جاسالدى. حالىق ەركىن تىنىستاپ, ءوز ەلىن جاڭاشا قۇرۋعا كىرىستى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا الدىڭعى بۋىن اعالارىمىز – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايىپ قۇسايىنوۆ, سپورت مينيسترىنىڭ ورىنباسارى اناتولي قۇلنازاروۆ, «قايرات» رەسپۋبليكالىق سپورت قوعامىنىڭ ءتوراعاسى سايلاۋ تۇرىسكەلدين, الماتى, جامبىل وبلىستارىنىڭ اكىمى بولعان سەرىك ۇمبەتوۆ جانە باسقالار ات سپورتى مەن ۇلتتىق ويىنداردى دامىتۋدى قولعا الدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وبلىستارىندا ات سپورتى جارىستارى ءجيى وتكىزىلە باستادى. اسىرەسە, الامان بايگە, جورعا جارىس, قىز قۋ, تەڭگە الۋ, كوكپار تارتۋ سياقتى ويىندار قىزىقتى دا ءماندى وتەتىن بولدى. تاۋەلسىزدىگىمىز بەن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى جاناشىرلارىنىڭ ارقاسىندا 90-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا ۇلتتىق ات سپورتى فەدەراتسياسى دۇنيەگە كەلدى. كوپتەگەن ازاماتتاردىڭ جانقيارلىق ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە 1996 جىلدىڭ ناۋرىزىندا الماتىدا بۇكىل قازاقستان اتبەگىلەرىنىڭ 1-ءشى قۇرىلتاي-كونفەرەنتسياسى وتكىزىلدى. وندا تۇڭعىش رەت ۇلتتىق سپورتتىڭ ەرەجەلەرى, كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. سوندىقتان, 1996 جىلدىڭ 1 ناۋرىزى ۇلتتىق ات سپورتى تاريحىندا ەرەكشە كۇن بولىپ سانالادى. ۇلتتىق سپورتقا ارنالعان قۇلشىنىستىڭ ارقاسىندا 1999 جىلدىڭ 7 ءساۋىرىندە جاڭا ەلوردامىز – استانا قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق سپورت فەدەراتسياسىنىڭ 1-ءشى سەزى ءوتتى. وندا قايرات ساتىبالدى ءبىراۋىزدان پرەزيدەنت, مەن 1-ءشى ۆيتسە-پرەزيدەنت ءارى فەدەراتسياسىنىڭ باس حاتشىسى رەتىندە سايلاندىق. 2-ءشى سەزد 2001 جىلدىڭ 15 اقپانىندا وتكىزىلدى. 2004 جىلدىڭ 15 مامىرىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعى قۇرىلدى. قازىر قاۋىمداستىقتىڭ قۇرامىندا 22 رەسپۋبليكالىق فەدەراتسيا جانە 3 قور بار. ولار: «قر ۇلتتىق ات سپورتى ءتۇرلەرىنىڭ فەدەراتسياسى», «كوكبورى», «ءبۇركىتشىلەر», «قازاق كۇرەسى», «الىپسوق», «ەر جىگىت ويىنى- دجيگيتوۆكا»,, «جەكپە-جەك», «بەس قارۋ», ءتۇيە جارىس «جەلمايا», «توعىزقۇمالاق», «جورعا جارىس», «سايىس-اۋدارىسپاق», «تازى-توبەت-الاباي», «قىز قۋ», «جۇدىرىقتاسۋ», «اسىق اتۋ», «پولو- ءشوگەن», «حان دويبىسى», «تاي جارىس», «الاش» الىسپاعى, «نوماد», «قارا جورعا» فەدەراتسيالارى مەن « ۇلى الامان», «قىران» جانە « ۇلى دالا ويىندارى» قورى. سونىمەن بىرگە, 14 وبلىستىق, 163 اۋداندىق, 80 قالالىق, 2 000-نان استام اۋىلدىق فيليالدارىمىز تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل – ۇلكەن كۇش. ءبىز وسى ءبولىمشەلەرىمىز ارقىلى كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ 5500 اۋىلىنا ءوز ىقپالىمىزدى جۇرگىزىپ وتىرمىز. جالپى, ەلىمىزدە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىمەن شۇعىلدانۋشىلاردىڭ سانى 95 087 ادام, ونىڭ ءىشىندە ۇلتتىق ات سپورتى ءتۇرلەرىمەن – 15 111, (اۋىلدىق جەرلەردە – 9 605), قازاق كۇرەسىمەن – 36 102, (اۋىلدىق جەرلەردە – 25 460), توعىزقۇمالاقپەن – 36 643, (اۋىلدىق جەرلەردە – 23 009), سونىمەن قاتار, ارقان تارتۋ, اسىق اتۋ, بەس تاس جانە «قۇسبەگى», «سايات» اتتى اڭشىلىق كۇستارى سپورتىمەن 7231 ادام اينالىسادى. ورتا ەسەپپەن العاندا, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن ناسيحاتتاۋ باعىتىندا جىل سايىن 100-دەن استام حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق جارىستار ۇيىمداستىرىلدى. ماسەلەن, 2011 جىلى قازاق كۇرەسىنەن – 30, توعىزقۇمالاقتان – 40, كوكپار, تەڭگە الۋ, اۋدارىسپاقتان – 19, ال قالعان ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن 20-عa جۋىق سپورتتىق شارا وتكىزىلدى. تەك بيىلعى جىلدىڭ ىشىندە كورسەتىلگەن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا جارىستارعا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 25 000-نان اسادى. ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن دامىتۋ مەن ناسيحاتتاۋ كوپ جاعدايدا حالىقارالىق جارىستاردا ەل نامىسىن قورعايتىن iزبacap دايىنداۋعا دا بايلانىستى. ال ءىزباسار ءتاربيەلەۋ جانە دايىنداۋدىڭ نeگىزi بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەپتەرىنەن باستالاتىندىعى ءبارىمىزگە ءمالىم. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدەگى 407 سپورتتىق مەكتەپتىڭ 9-ى ۇلتتىق جانە ۇلتتىق ات سپورتى مەكتەبى بولىپ وتىر, ال جالپى العاندا, ۇلتتىق ويىندار سپورتى 200 سپورتتىق مەكتەپتە ناسيحاتتالادى, ونىڭ ءىشىندe, قازاق كۇpeciن 150 مەكتەپ, ال توعىزقۇمالاقتى 100 مەكتەپ, ات سپورتى ءتۇرلەرىنە كوز جىبەرسەك, بۇل باعىتتاعى 5 مەكتەپ دامىتىپ وتىر (استانا, اقمولا, شىعىس قازاقستان, قىزىلوردا جانە پاۆلودار وبلىستارىندا). ءوز جۇمىستارىن قازاق كۇرەسىنەن اشىلعان ارنايى وليمپيادا رەزەرۆىنىڭ بالالار-ءجاسوسپىرىمدەر مەكتەپتەرىنىڭ 9 ءبولىمى ءناتيجەلى باعىتتا جۇرگىزۋدە. سادىبەك تۇگەل, ۇلتتىق ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. «استانا» مۇز سارايى سپورت سارايىنىڭ جالپى اۋماعى 13 مىڭ شارشى مەتردەن استام جەردى الىپ جاتىر. مۇز سارايىنىڭ ساۋلەتتى دە عاجايىپ جارقىراعان كورىنىسى قالا قوناقتارىن دا «مەنمۇندالاپ» شاقىرىپ تۇرعانداي. سپورتتىق ويىن-ساۋىق شارالارى كەزىندە مۇز سارايى 3 مىڭداي ادامدى قابىلداي الادى. ال مۇندا كۇنىنە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرعىسى كەلگەن مىڭ جارىمنان اسا ادام جينالىپ, جاتتىعۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. اسىرەسە, «استانا» مۇز ايدىنىنىڭ زامان تالاپتارىنا ساي جاسالعان جابدىقتارى مەن بەزەندىرىلگەن ىشكى كەلبەتى سپورتسۇيەر قاۋىمدى لەزدە باۋراپ الادى. بۇل جەردە مانەرلەپ سىرعاناۋدان, شايبالى حوككەيدەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جارىستار ۇيىمداستىرىلادى. مۇز سارايىنا كەلەتىندەردىڭ باسىم ءبولىگى جاستار مەن مەكتەپ وقۋشىلارى. سوندىقتان بولار مۇندا باس سۇققان جاستار شەكسىز العىستارىن ءبىلدىرىپ جاتادى. «استانا» مۇز سارايىنداعى سپورتتىق ۇيىرمەلەرگە 400-گە تارتا جاس جەتكىنشەك قاتىسادى. سونىمەن قاتار, سپورت كەشەنىندە شايبالى حوككەيدەن ەلىمىزدەگى مىقتى ۇجىمداردىڭ قاتارىنا جاتاتىن ارداگەرلەر كومانداسى دا دايىندىقتارىن پىسىقتايدى. ال حوككەي ويىنىنا اۋەس كاسىپكەرلەر مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, ءارتۇرلى سالانىڭ ماماندارى مەن ەڭبەككەرلەرى ءتۇنگى حوككەي ليگاسىن ۇيىمداستىرادى. ەكىباستۇز بەن پاۆلودار قالالارىنىڭ 7 كومانداسى تۇنگى ليگادا باس قوسىپ, ويىن وتكىزەدى. مۇز سارايىنداعى مانەرلەپ سىرعاناۋ ءۇيىرمەسىندە ەلىمىزدىڭ جاس شەبەرلەرى جاتتىعادى. «استانا» مۇز سارايى وزىنە جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردى ءتيىمدى اتقارىپ كەلەدى. سەبەبى, قالا تۇرعىندارى اراسىندا بۇقارالىق سپورتتى ناسيحاتتاۋدا جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋدا سپورت كەشەنىنىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى مول. فاريدا بىقاي, پاۆلودار. سىمباتى كەلىسكەن «سەيحۋن» ەل-حالىقتىڭ باسىم بولىگى جاستار ەكەنى شىندىق. ال ولاردىڭ كوبى ستۋدەنتتەر. سالاماتتى ءومىر سالتىن وسى ستۋدەنت-جاستاردىڭ اراسىنان باستاعان ءلازىم. بۇل تۇرعىدا دا اتقارىلىپ جاتقان ناقتى ىستەر بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرى ءۇشىن ارنايى «سەيحۋن» سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنىن سالدى. جالپى كولەمى 3294,86 شارشى مەتردى قۇرايتىن ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى 2009 جىلى باستالعان بولاتىن. ال ونىڭ قۇرىلىسىنا 194 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. «سەيحۋن» سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنىندە سپورتتىڭ قاي ءتۇرىمەن بولسىن اينالىسۋعا جاعداي جاسالعان. ميني-فۋتبول, باسكەتبول, ۆولەيبول, گاندبول, كوركەم جانە ريتمدىك گيمناستيكامەن اينالىساتىن زالدار بار. وندا ءبىر اۋىسىمدا 40 ادامعا دەيىن جاتتىعۋ جاساۋعا بولادى. سونداي-اق تەرەڭدىگى 2 مەترگە جەتەتىن ءجۇزۋ باسسەينى دە سالىنعان. باسسەيندە ءبىر مەزەتتە 32 ادامعا دەيىن جۇزە الادى. ستۋدەنتتەرگە ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن باسسەيندە ارنايى نۇسقاۋشىلار جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار, سۋدىڭ قۇرامىن زەرتتەپ, ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىراتىن ساراپشى ماماندار دا بار. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلودا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ەل سپورتىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. اتالعان وقۋ ورنى ءتاربيەلەگەن يليا يلين تالاي باسەكەدە توپ جارىپ ءجۇر. الداعى لوندون وليمپياداسىندا دا التىن جۇلدەدەن ءۇمىتتى سپورتشىلاردىڭ ءبىرى – وسى يلين. «سەيحۋن» سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنى سىر سپورتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوساتىنى كامىل. سوندىقتان ونىڭ الداعى ۋاقىتتا الەم بىرىنشىلىگى, وليمپيادا ويىندارىندا باسەكەنىڭ الدىن بەرمەي, ەل ابىرويىن بيىكتەتەر سايىپقىراندار تاربيەلەپ شىعارارىنا سەنەيىك. ونان بولەك, سالاماتتىلىقتى سەرىك ەتكەن جاستار تۇلەپ ۇشادى دەگەن ءۇمىت بار. ويتكەنى, ءسانى مەن سىمباتى كەلىسكەن كەشەن سپورتتى سەرىك ەتپەسىڭە قويمايدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا. دەرەك پەن دايەك • 1994 جىلى قازاقستان سپورتشىلارى العاش رەت كەشەندى جارىسقا قاتىستى. ول جاپونيانىڭ ناگانو قالاسىندا وتكەن قىسقى ازيا ويىندارى ەدى. • وسى جىلى شاڭعىشى ۆلاديمير سميرنوۆ ەلىمىز سپورتشىلارى اراسىنان العاش رەت وليمپيادا چەمپيونى اتاندى. ول نورۆەگيانىڭ ليللەحاممەر قالاسىندا وتكەن قىسقى وليمپيا ويىندارىندا قۇرمەت تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى. • العاش رەت ءتورت دۇركىن الەم چەمپيونى اتانعان سپورتشى – سامبوشى ەربولات بايباتىروۆ. • 1995 جىلى سپورتتىڭ كوپتەگەن تۇرىنەن قازاقستان ۇلتتىق قۇراماسى العاش رەت الەم چەمپيوناتتارىنا قاتىسا باستادى. • 1999 جىلى فۋتبولدان قازاقستاننىڭ جاستار قۇراماسى العاش رەت الەم چەمپيوناتىنا قاتىستى. • 2002 جىلى فۋتبولدان ەلىمىزدىڭ ۇزدىك كوماندالارى العاش رەت چەمپيوندار ليگاسىنىڭ جارىسىندا ونەر كورسەتتى. • 2006 جىلى ەلىمىزدە العاشقى قازاق كۇرەسىنەن الەم چەمپيوناتى وتكىزىلدى. • 2010 جىلى العاش رەت ءتول زياتكەرلىك ويىنىمىز – توعىزقۇمالاقتان الەم چەمپيوناتى ءوتتى. وعان ءتورت قۇرلىقتىڭ 16 ەلىنەن بارلىعى 43 ويىنشى قاتىستى. • 2010 جىلى زىلتەمىرشى جانىبەك قۇندىباەۆ پەن جازيرا جاپارقۇل سينگاپۋردە وتكەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى وليمپيادانىڭ العاشقى چەمپيوندارى اتاندى. • 2011 جىلى ەلىمىزدە العاش رەت قىسقى ازيا ويىندارى ءوتتى. • وسى جىلى جاس شاحماتشى جانسايا ابدىمالىك العاش رەت ءتورت دۇركىن الەم چەمپيونى اتانىپ, الەمدەگى ەڭ جاس گروسسمەيستەر اتاعىنا يە بولدى. • بيىل تاعى ءبىر سپورتشىمىز يليا يلين زىلتەمىرشىلەر اراسىندا اۋىر اتلەتيكادان العاش رەت ءۇش دۇركىن الەم چەمپيونى اتاندى. • 2011 جىلى قازاق بالاسى راۋان ساريەۆ العاش رەت فۋتبولدان شەت ەل كومانداسىمەن ءۇش جىلدىق كەلىسىم-شارتقا وتىردى. قازىر ول برازيليانىڭ «اتلەتيكو مينەيرو» كلۋبىندا ويناپ ءجۇر. ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان داستان كەنجالين.