جاھاندىق ماسەلە – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى

وسى ورايدا بۇگىندە جەر شارىندا 7,5 ملرد-قا جۋىق ادام بار ەكەنىن ەسكەرسەك, 2050 جىلى بۇكىل الەمدەگى تۇرعىندار سانى 10 ملرد-تان اسىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇل ءوز كەزەگىندە دۇنيە جۇزىندە ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتا تۇسەتىنىن بىلدىرەدى. ال وكىنىشكە قاراي, ادامزات بالاسىنىڭ كوبەيۋىمەن سالىستىرعاندا ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ كورسەتكىشى ەكى ەسەگە تومەن كورىنەدى. يۋنەسكو تاراپى 2020 جىلعا قاراي تاماق ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس 85 پايىزعا وسەدى دەپ بولجاۋدا. بۇل جاعداياتتار بولاشاقتا الەمدىك اۋقىمداعى ساياساتتا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن مولىنان ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەردىڭ ىقپالى كۇشەيەتىنىن ۇقتىرادى. ال قازىرگى تاڭدا 18 ميلليوننان استام تۇرعىنى بار, 2050 جىلعا قاراي حالقىنىڭ سانى شامامەن 25 ميلليوننان اسىپ قالۋى مۇمكىن قازاقستان كەلەشەكتە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋشى نەگىزگى ەلدەردىڭ قاتارىنان كورىنە الا ما؟

قالىپتاسقان جاعداي قازاقستاندى الاڭداتپاي قويمايدى

حالىقتى ساپالى ازىق-ت ۇلىك­پەن قام­تاماسىز ەتۋ ءىسى قازىرگى تاڭ­­دا كۇن تار­تىبىندە تۇرعان باس­تى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بۇل سا­لا­داعى تۇيتكىلدەر ءححى عا­سىر­دىڭ ال­عاشقى ونجىلدىعىندا حا­لىق­ارالىق قو­عامداستىقتى شىن­داپ ويلاندىرا باستادى. اسى­رەسە 2008 جىلى ورىن العان داع­دا­رىس ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى سا­لا­سى­نا جاڭاشا كوزقاراس قاجەت ەكە­نىن ۇق­تىر­دى. وسى داعدارىس كە­زىندە تاماق ونىم­دەرىنىڭ قۇنى بىرنەشە ەسەگە ءوسىپ, كوپ­تەگەن ەلدەردە الەۋمەتتىك تولقۋلار بول­دى. بۇل ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىن شەشە ال­­ما­عان ەلدەردە ساياسي-الەۋمەتتىك تۇ­­راق­­تىلىق بولماي­تىنىن, مۇ­نىڭ سو­ڭى ءتۇرلى كيكىلجىڭدەرگە ۇلاسىپ, اقى­رىن­دا جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرەتىنىن بىلدىرەدى...

ەكونوميكالىق دامۋىندا اۋىل شا­رۋا­شىلىعى سالاسىن نەگىزگى كۇش رەتىندە قا­راستىراتىن قازاقستان بۇگىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى جاھاندىق اۋقىمداعى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سە­زى­نۋدە. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزى­نىڭ ىشكى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا وتى­رىپ, الەمدىك ازىق-ت ۇلىك سالاسىن جاق­سارتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا نيەتتى. اتال­عان باعىتتا قازاقستان بىرقاتار شا­رالار قابىلداپ, وزىندىك قام-حا­رەكەتىن جا­ساۋدا. ماسەلەن, ەلى­مىزدە 2009 جى­لى «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەي­بىر زاڭنا­ما­لىق اكتىلەرىنە ازىق-تۇ­لىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى بويىنشا وز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گى­زۋ تۋ­رالى» زاڭ قابىلداندى. وندا ازىق-تۇ­لىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ, وسى سا­لاعا قا­تىستى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ال­د­ىن الۋ, وندىرۋشىلەر اراسىندا تەڭ با­سە­كە­لەستىك ورتانى قۇرۋ سىندى ما­سە­لەلەر ايقىندالدى. 

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ال­قا­لى جيىنداردا ازىق-تۇ­لىك قاۋ­ىپ­سىزدىگىنە قاتىستى ما­سە­­لەگە باسا نازار اۋدارىپ كە­لە­دى. مىسالى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس ءحىى سەزىندە ن.نازارباەۆ: «بىزگە بۇكىل الەم­دە ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لا­رىنا دەگەن سۇ­را­نىس­تىڭ ءوسۋىن جانە باعالارىنىڭ ارتۋىن ەس­كەرە وتىرىپ, اگرارلىق سەك­تور­دى تەح­نو­لوگيالىق قايتا جا­راق­تان­دىرۋعا جا­نە كەڭ اۋقىمدى جاڭ­عىر­تۋعا قايتا باع­دار­لانۋ قاجەت», دەگەن ەدى. وسى ورايدا بۇگىندە ەلى­مىزدە قۋاتتى اگرارلىق-ين­دۋس­­ت­ريالىق بازا قۇرۋعا جول اشى­لىپ وتىر. سا­لانى جاڭا تەح­نيكامەن جا­نە تەحنولوگيالار­مەن جاب­دىق­تاۋ شارالارى جۇيەلى تۇردە جۇر­گىزىلۋدە. وسى جۇمىستار بۇ­گىندە قازاقستاندى استىق ەكسپورت­تاۋشى ءىرى ەلگە اينالدىردى. ال سىرتقا ۇن ەكسپورتتاۋداعى جە­تىست­ىكتەرىمىز جامان ەمەس. 

بۇگىندە ازىق-ت ۇلىك تاپ­شى­لى­عى الەم بويىنشا باستى سىن-قا­تەرلەردىڭ ال­عاش­قى ۇشتىگى قا­تارىنا ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل نە­گىز­سىز ەمەس. ويتكەنى قازىرگى كەزدە ميلليونداعان ادامنىڭ اشتىققا ۇشى­راپ, ميللياردقا تاياۋ جان اس-سۋ­دىڭ ۇنەمى جەتىسپەۋشىلىگىنەن زاردا­پ شە­گىپ وتىرعانى اتالعان سالاداعى تۇي­ت­كىل­دەردىڭ اسا ما­ڭىز­دى ەكەنىن كورسەتەدى. وسى جاع­داياتتار استىق داقىلدارىن ەكس­­پورتتاۋشى, ەكولوگيالىق تا­زا تا­عام ونىم­دەرىن وندىرە الا­تىن, اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونەر­­كا­سىبىنىڭ مۇمكىندىگى مول قا­زاق­ستاندى الاڭداتپاي قوي­ماي­دى. سون­دىقتان ۇكىمەت «اگرو­بيز­­نەس-2020» باع­دارلاماسىن ازىر­­لەدى. باعدارلاما بويىنشا اوك سۋبەكتiلەرiن سۋبسيديا­لاۋ ەسە­بi­نەن 2020 جىلعا قاراي اۋىل شا­رۋاشىلىعىن مەملەكەتتiك قولداۋ كو­لەمiن 4,5 ەسە ارتتىرۋ ماقساتى كوز­دەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار اۋىل شا­رۋا­شىلىعى باعىتىنا ينۆەستيتسيا تار­تۋ­عا دا ماڭىز بە­رى­لۋدە. بۇل سالا­عا ين­ۆەس­تيتسيانى مولىنان تارتۋ قازاق­ستان­نىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرادى. 

ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ العىشارتى

جالپى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىن نى­عايتۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ما­سىز ەتۋ­دىڭ, ەكونوميكانى تابىستى دا­مى­تۋ­دىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى. وسى ورايدا ەلىمىزدى ورنىقتى دامىتۋ, ۇلتتىق تۇتاستىعىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماسە­لەلەرى «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تۋ­­رالى» زاڭدا بەكىتىلگەن. بۇل ازىق-ت ۇلىك قاۋ­ىپسىزدىگى ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىگىمىزدى نى­عاي­تۋ ىسىندە باستى نازاردا تۇراتىنىن بىلدىرەدى.

كانادادا حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن «ازىق-ت ۇلىك بانك­تەرى» جۇيەسى قىزمەت كورسەتەدى. بۇل جۇيە بويىن­شا جەرگىلىكتى 450 ازىق-ت ۇلىك بانكى جۇ­مىس ىستەۋدە. وسى جۇيەنىڭ ارقاسىندا 900 مىڭعا جۋىق كانادالىق تاعام ونىم­دەرىن الادى.

اقش-تا كۇنكورىسى تومەن حالىقتىڭ ازىق-ت ۇلىككە قولجە­تىم­دىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وڭتايلى تاجىريبەلەر قول­دا­نى­لۋدا. ەگەر بۇل ەلدە وتباسىنىڭ كىرىسى كەدەيشىلىكتىڭ دەڭگەيىنەن 130 پايىز تومەن بولسا, وتباسى مۇشەلەرى ارنايى ەلەكتروندى كارتالار ارقىلى جۇزەگە اسىرى­لاتىن, ازىقتى جەڭىلدىكپەن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «SNAP» دەگەن باعدارلاماعا قا­تىسا الادى. بۇل باعدارلاما اقش حالقىنىڭ 45 ميلليونعا جۋ­ىعىن قامتيتىن كورىنەدى.

ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە كە­لەر بول­ساق, مۇندا تاعام ونىم­دەرىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگى ستان­دارت­تا­رى­نىڭ تالاپتارىن ساقتاۋ جو­عا­­رى دەڭگەيدە جولعا قويىلعان. قا­زىرگى تاڭدا ەۋروپالىق وداق ەل­د­ەرى ازىق-ت ۇلىكتىڭ مول قورىنا يە. 

بۇگىندە 30 مەملەكەت ازىق-تۇ­لىك زارۋ­لىگىن قاتتى سەزىنۋدە. سون­داي-اق جاھان بويىنشا سوزىلمالى اشتىق دەرتىنە ۇشى­راپ وتىرعانداردىڭ سانى 1 ملن ادام­عا جۋىقتايتىن كورىنەدى. سالا­دا­عى وسى جاعداياتتار الەمدەگى ساياسي-ەكو­نو­ميكالىق, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ اۋىر­لاپ كەتۋىنە اپارادى. 

بۇل ماسەلەلەردى ءارى قاراي وربىتە سوي­لەسەك, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنىڭ بە­لەڭ الۋىنا نەگىزگى سەبەپتى حا­لىق سا­نىنىڭ وسە تۇسۋىمەن عانا باي­لا­نىس­­تىرا قاراستىرۋ بىرجاقتى كو­ز­قا­راستىڭ توڭىرەگىندە شيىرلاتىپ قويا­دى. سوندىقتان وسى ارادا اۋىل شارۋا­شى­لىعى باعىتىندا مۇمكىندىكتەرى مول كوپ­تەگەن ەلدەردىڭ سالانى دۇرىس يگەرە ال­ماۋى, اگرارلىق سەكتوردى وزىق تەحنو­لوگيامەن جابدىقتاۋدا كەنجەلەپ كەلە جاتقانى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنىڭ تۋىنداۋىنا وزىندىك زور اسەرىن تيگىزىپ وتىر­عا­نى قاپەردە بولعانى ءجون. قازىرگى تاڭدا الەمدىك اۋقىم­دا­عى ازىق-ت ۇلىك تاپشى­لى­عى ما­سەلەلەرىن شەشۋدە قازاق­ستان­­نىڭ اسا ماڭىزدى ءرولى بيىك مىنبەلەردە از ايتىلىپ جۇر­گەن جوق. ەلىمىزدىڭ وسى تۇرعىداعى مۇم­كىندىكتەرى ءسوز بولعاندا, ەڭ الدىمەن اگرووندىرىس كەشەنىن دامىتۋ ءۇشىن شە­شۋشى مانگە يە جەرىمىز بەن تابيعي مول رەسۋ­رس­تارىمىز اڭگىمە ارقاۋىنا اي­نا­­لادى. سودان كەيىن سالانىڭ مەم­­لە­كەت تاراپىنان ۇلكەن قول­داۋ­عا يە بولىپ وتىرعانى, ينۆەس­تي­تسيالاردىڭ كوپ­تەپ تارتىلۋى اي­تىلادى. بۇگىندە وسى اتال­عان ار­تىقشىلىقتار سوڭعى جىلدارى ەلى­مىزدى استىق پەن ۇن ەكسپورتتاۋدا كوش­باسشى ەلدەر قاتارىنا قوس­تى. بۇل جو­نىندە ناقتىلاي سوي­لەسەك, استىق ەكسپورتتاۋشى ۇزدىك 10 مەملەكەتتىڭ اراسىندامىز. ەلىمىز وزگە مەملەكەتتەرگە جىل سايىن 8 ملن توننا استىق جونەلتەدى. 2017 جىلى ەلىمىزدە جينالعان استىقتىڭ جالپى كولەمى 20,6 ملن تونناعا جەتۋى ءبىزدىڭ الەۋەتىمىزدىڭ ەشكىمنەن كەم ەمەس ەكەنىن بىلدىرەدى. ول ىشكى سۇرانىستى قام­تاماسىز ەتۋگە دە, سىرتقا شىعارۋعا دا جەتەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, سوڭ­­عى 4 جىل بەدەرىندە ەلىمىزدىڭ دۋرۋم بي­دايىنىڭ ەكسپورتتىق ۇلەسى 280 مىڭ تونناعا (2014 ج. – 170 مىڭ توننا, 2017 ج. – 450 مىڭ توننا) ۇلعايعان. قازاق­ستان ۇن ەكس­پورتتاۋدا دا ال­دىڭعى قا­تاردا تۇر. ءبىز­دىڭ ۇنى­مىزدى نەگىزىنەن وز­بەك­ستان, تۇ­رىك­مەنستان, تاجىكستان جانە اۋعان­ستان­عا يمپورتتايدى. 

بۇگىندە ءوز بيدايىن 35 ەلگە جەت­كى­زىپ وتىرعان قازاقستان تاسىمالداۋ جۇيە­سىنە دە باسا نازار اۋدارىپ, كولىك-لو­گيس­تيكا سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ماق­ساتىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇر­گىز­دى. بۇل شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلى­مىزدىڭ حالىقارالىق نارىققا شىعۋ مۇم­كىندىكتەرى مولايىپ, ءوزىنىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋى ەسەلەي تۇسۋدە. بۇعان مىسال رەتىن­دە اقتاۋ, باكۋ پورتتارىن­دا سا­لىنعان استىق تەر­مينال­دا­رى­نىڭ قىزمەت كورسەتىپ تۇر­عا­­نىن, يرانعا تۇرىكمەنستان ار­قى­لى وتە­تىن تەمىر جولدىڭ دا قۇ­رىلىسى اياق­تا­لۋعا جاقىن قال­عا­نىن, قورعاس شەكا­را­سى ار­قى­لى وتەتىن تەمىر جول ەل مۇم­كىن­دىكتەرىن ارتتىرۋدا.

وسى ارادا ورتالىق ازيا مەم­لە­كەت­تە­رىنە قاتىستى دا بىرەر سوزگە كەزەك بەرە كەتەيىك.

جالپى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىنە ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى مەم­لەكەتتەر وتە سەرگەك قاراپ وتىر. ايماق ەلدەرىندە ازىق-تۇ­لىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىندەگى تۇيت­­كىلدەر ءتۇرلى سيپاتقا يە. سون­داي-اق ۇقساس تۇستارى دا بار. ولار: تەڭىزگە شى­عاتىن جول­دىڭ جوقتىعى, قوعامدىق ينس­­­­تيتۋتتاردىڭ السىزدىگى, كلي­مات­تىق جاعدايدىڭ قاتاڭدىعى, سۋ كوزدەرىنە قاتىستى تۇيتكىل­دەر­­­دىڭ بولۋى. بۇل جەردە اس­تىق­تى سىرتتان الاتىن قىر­عىز­ستان, تاجىكستان, تۇرىك­مەن­­س­تان, وزبەكستان سەكىلدى ەل­دەر­دەگى جاعداي حالىقارالىق قو­عام­داس­تىقتىڭ باستى نازارىندا تۇر.

قورىتا ايتقاندا, جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋدە قازاقستانعا ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك زور. قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق قوعام­داس­تىق ادامزات الدىنداعى وسىناۋ جاۋ­اپ­كەر­شىلىكتى دۇرىس سەزىنىپ وتىرعان ەلى­مىز­دىڭ مۇمكىندىكتەرىن جوعارى با­عا­لاپ, ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. ال قازاق­ستان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ەكو­نو­ميكامىزدىڭ درايۆەرى رەتىندە تانىپ, ءوز الەۋەتىن ارتتىرا بەرمەك.

جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»