قويناۋى قۇت, تاريحى تەرەڭ, قايماعى بۇزىلماعان, ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقان وڭىرلەردىڭ ءبىرى – بايعانين اۋدانى. بۇل ايماققا قاتىستى «تەكتىلەر تۇلەگەن توپىراق» دەگەن تىركەس ءجيى ايتىلادى.
ايتسا-ايتقانداي, بۇل جەردە ساقتاعان بايىشەۆ, باكىر تاجىباەۆ, ساعي جيەنباەۆ, ەسەنباي دۇيسەنباي, وتەجان نۇرعاليەۆ, ءسابيت بايمولدين, توبىق جارماعامبەتوۆ, قاجىعالي مۇقامبەتقالي ۇلى جانە ءمادي ايىمبەتوۆ سىندى اتتارى التى الاشقا تانىمال تالانتتى پەرزەنتتەردىڭ دۇنيەگە كەلۋى تەكتەن-تەك بولماسا كەرەك.
ەندەشە, بۇگىندە تەكتىلەر تۇلەگەن بايعانين سەكىلدى زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدار مەن كولىك-لوگيستيكا ورتالىقتارىنان قاشىقتا ورنالاسقان وڭىرلەردى قايتا تۇلەتۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىرعانى ايداي اقيقات. اشىعىن ايتقاندا, الىستاعى مۇنداي وڭىرلەر مەن اۋماقتاردا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق تۇرعىدا ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاۋىپ ۇلگەرمەگەن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. ءارى ونى جاسىرىپ جابۋدىڭ قاجەتى دە شامالى. وبلىس ورتالىقتارىنا ىرگەلەس ورنالاسقان اۋداندارمەن سالىستىرا قاراعاندا, بايعانين سەكىلدى رەسپۋبليكانىڭ شالعاي اۋىلدارىندا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدار دەڭگەيىنىڭ ولقى ءتۇسۋى نەلىكتەن؟ مۇنىڭ باستى ءبىر سەبەبى, جوعارىدا ايتىلعانداي, جولدىڭ قاشىقتىعى ءارى ونىڭ ناشارلىعى, ءبىراز ۋاقىتتان بەرى كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەنى. مۇنداي جاعدايدا ينۆەستورلار وعان قاراجات قۇيۋعا ىقىلاستى بولا بەرمەيدى. ال ءبىر عانا اۋداندىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن بارلىق جىرتىقتى جاماۋ ەش مۇمكىن ەمەس. سونىڭ سالدارىنان دا قازىرگى كۇنى اتالعان ايماقتا اۆتوجول قاتىناسى تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن جانە كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋ ءىسى كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر.
ال ەگەر العاشقى اتالعان ماسەلەگە ءسال تەرەڭدەي تۇسەر بولساق, الداعى ۋاقىتتا ونىڭ وڭ شەشىلۋىنە كۇمان كەلتىرۋ قيىن-اق. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى وتكەن جىلى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا اقتوبە – اتىراۋ – استراحان تاس جولىنىڭ قۇرىلىسى باستالعان. ونىڭ جول ءجۇرۋ جولاعىنىڭ ەنى – 9 مەتر. مەملەكەتارالىق ماڭىزى بار بۇل ۇلكەن جوبا تۇپ-تۋرا بايعانين اۋدانىنىڭ اۋماعىن قاق جارىپ وتەدى. ەندەشە, ونىڭ شاپاعاتى شالعاي وڭىرگە تىكەلەي تيەدى دەگەن ءسوز. ءارى وسى ارقىلى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جەكە كاسىپتەرىن اشۋىنا جانە اۆتوكولىك پەن ونىڭ يەلەرىنە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋىنا مۇمكىندىكتەر تۋىپ وتىر. اۋدانداعى اۆتوجول قۇرىلىسىنىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى – اۋدان ورتالىعى قاراۋىلكەلدىدەن جارقامىس اۋىلىنا قاراي جۇرگىزىلەتىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى. بۇل ءۇشىن اۋداندىق بيۋدجەتتەن 226 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ۇزىندىعى – 20 شاقىرىم. اتالعان جوبا بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. بايعانيندىكتەردىڭ بۇعان دەيىنگى باستى كاسىبى جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە باعىتتالىپ كەلگەن ەكەن. بۇگىنگى قوعامدىق ءومىر مەن ءوندىرىس بۇل ىسكە ەلەۋلى دە ورەلى وزگەرىسىن ەنگىزۋدە. قازىرگى كەزدە ولار ونىمدىلىگى تومەن, پايداسى از جاي مالدان گورى, اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنىن تۇيسىنگەن سىڭايلى. جۋرناليستىك ءىسساپار بارىسىندا شالعاي اۋداندا مال ءوسىرۋ مەن ونىڭ ونىمدەرىن وڭدەۋگە قاتىستى وسىنداي جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاسا باستاعانىن ايقىن اڭعاردىق. سونداي-اق وركەندى وڭىردەگى ۇساق شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋگە باعىتتالعان ىرگەلى قادامدار دا قولداۋعا ابدەن لايىقتى. وسى ماقساتتا وسى جىلى ون ەكى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى قۇرىلىپتى.
ارينە باستى ماسەلە ساندا ەمەس, ساپادا ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا بۇل رەتتە ورتاق ءىستىڭ ناتيجەسىنە باسا كوڭىل اۋدارىلسا اۋدان اۋماعىنداعى كووپەراتيۆتەردىڭ كەلەشەگى كەمەل بولارى كامىل. اسىرەسە كووپەراتيۆ مۇشەلەرى ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا ءوسىرۋ ىسىنە تەرەڭىرەك دەن قويسا, ونىڭ قايىرىمى مەن قايتارىمى دا سولعۇرلىم مول بولارى انىق. نەگىزىنەن تابيعي جەم-ءشوپ ازىرلەۋ مەن جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىنا ارقا سۇيەپ كەلگەن ايماقتا بۇعان دەيىن سۋارمالى ەگىس سالۋ جانە سۋارمالى مال ازىعىن ازىرلەۋ ءۇردىسى ءسىڭىستى بولا قويماپتى. بۇل ءىس تەك وتكەن جىلدان بەرى كەڭ ءورىس الىپ كەلەدى ەكەن. سونىمەن بىرگە كوكونىس تۇرلەرىن وسىرۋگە دە بارلىق جاعدايلار جاسالىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى 69 گەكتار جەردەن ويداعىداي ءونىم الىنعان.
قالاي دەسەك تە قازاقتىڭ قاسيەتتى كەڭ-بايتاق دالاسى بار بايلىعىن ءوز قويناۋىنا بۇگىپ جاتقانىمەن ەرىكسىز كەلىسۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل قيسىن- نان اقتوبە ايماعىنان مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى ەلەمەنتتەردىڭ ءبارى دە تابىلادى دەگەن پىكىردى دە نەگىزسىز دەي المايمىز. مۇنداي قازبا بايلىقتاردان شالعايداعى بايعانين اۋدانىنىڭ جەرى دە قۇرالاقان بولماي شىقتى. مۇنداعى جەر قويناۋى ستراتەگيالىق شيكىزات كوزدەرىنە مول ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل ءۇردىس اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ اگرارلىق-يندۋستريالىق باعىتقا قاراي بەيىمدەلۋىنە جول اشادى. قازىرگى كۇنى ءوڭىر اۋماعىندا «ساعىز پەترولەۋم» جانە «شىعىس مۇناي جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ» كومپانيالارى, «قازاقتۇرىكمۇناي», «اقپان» جشس جانە « ۇلى قابىرعا» كاسىپورىندارى مۇناي جانە گاز شيكىزاتىن وندىرۋدە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىندە بايعانين اۋدانى قازاق ادەبيەتىنىڭ اقساقالى شەرحان مۇرتازا – شەراعاڭ ايتقانداي, التىن كومبەنىڭ ۇستىندە وتىر دەسە دە بولادى. مۇنداي جاعدايدا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق تاپشىلىققا تاپ بولۋ استە ادىلەتتىلىككە جاتپايدى. راس, ءبىز شالعاي اۋدانعا جولىمىز تۇسكەن كەزدە اتالعان شەتەلدىك جانە وتاندىق كومپانيالاردىڭ كلۋب, شاعىن مەكتەپ, فەلدشەرلىك قوسىن, بالاباقشا سەكىلدى الەۋمەتتىك نىساندار تۇرعىزۋعا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەنىن ەستىدىك. دۇرىس-اق. ايتسە دە بىزگە مۇنىڭ ءوزى بايعانيننىڭ جەر استىنداعى بايلىعىن وپىرا, ومىرا يگەرىپ جاتقان الپاۋىتتار ءۇشىن تۇك تە ەمەستەي, تىم از سەكىلدى كورىندى.
بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ قاجەتتىلىگى دە ءدال وسى ارادان تۋىندايدى. ءبىز ماتەريالىمىزدىڭ باس بولىگىندە شالعايداعى اۋدان تۇرعىندارىن ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ قۇبىرلارىمەن جانە كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋ ءىسى ءالى وتكىر كۇيىندە تۇرعانىن جازعان ەدىك. ناقتى كورسەتكىشكە شاققاندا ونىڭ دەڭگەيى 78 جانە 45 پايىزدىق مولشەردى قۇرايدى. مىنە, وسىنداي كوكەيكەستى الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن الپاۋىت كاسىپورىندار ءتيىستى كەلىسىمگە كەلەر بولسا, ونىڭ ارتىقتىعى بولماس ەدى دەگەن وي كەلەدى.
اۋدان ەكونوميكاسىن تازا اگرارلىق باعىتتان يندۋستريالىق باعىتقا بۇرۋ جونىندە اڭگىمە قوزعاعان كەزدە قازىرگى كۇنى قۇرىلىسى قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان جاڭاتاس گاز وڭدەۋ زاۋىتى جونىندە ايتپاي كەتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. بۇل – شالعايداعى اۋداندى ايتپاعاندا تۇتاس ءبىر وبلىستىڭ تاقياسىنا تار كەلمەيتىن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا. ونىڭ قۇرىلىسى بيىل اياقتالماق. جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇعان دەيىن مۇنداي ىسپەن بەتتەسىپ كورمەگەن. سوندا ولاردى جاڭا يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق كاسىپورىنعا تارتۋ جولدارى قانداي بولماق؟ ءبىز بۇل ساۋالدى بايعانين اۋدانىنىڭ اكىمى اسقار شەريازدانوۆقا قويعان ەدىك.
– جاڭاتاس گاز وڭدەۋ جوباسىنىڭ باستى وزەگىندە وعان ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن جاستاردى تارتۋ مىندەتى تۇر. بۇل جونىندە ءبىز ارنايى ءىس-شارالار كەشەنىن ازىرلەدىك. ءسوز جوق, گاز وڭدەۋ سەكىلدى ستراتەگيالىق كاسىپورىندا قىزمەت اتقارۋ ءۇشىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سوعان ساي ماماندىعى مەن بىلىكتىلىگى بولۋى قاجەت. ءبىز وعان اۋداندا جۇمىس ىزدەۋشى جانە جۇمىسسىزدار رەتىندە ارنايى مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ ەسەبىندە تۇرعانداردى تارتۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. ولاردى جاڭا كاسىپكە بەيىمدەۋ جۇمىستارى قازىردىڭ وزىندە قولعا الىنعان, – دەدى ول.
...تەكتىلەر تۇلەگەن توپىراقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى كەلەشەككە نىق سەنىممەن قارايدى.
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە وبلىسى,
بايعانين اۋدانى