كەزىندە, اتاعى الىسقا كەتكەن تاس كومىرىنىڭ ارقاسىندا قاناتىن كەڭگە جايىپ, «وداقتىڭ ءۇشىنشى كومىر باسسەينى» ەسەبىندە وزگەلەرگە توبەدەن قاراعان قالا ەدى بۇل. قاراگوزى از بولعان سوڭ, بيلەپ-توستەپ كەلگەندەردىڭ تۇكىرگەنى تۇيمە التىن, قاقىرعانى قۇيما التىن بولعانى دا راس-تىن. سودان دا بولار, ەلدىگىمىزگە سىن بولسا دا, ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىندا ەسەمىز ءجيى كەتىپ جۇرەتىن...
ءاليحان ءرۋحى الى ورالادى
قۇدايعا تاۋبە, ەسىمىزدى ەندى جيىپ, جوعىم قايدا دەپ قارمانىپ جاتقان جايىمىز بار. دەگەنمەن, جاس كۇنىندە تاياقتى تالاي جەگەن بالاداي بويىمىزدا جاسقانشاقتىقتىڭ سيندرومى ساقتالىپ قالعانداي بولادى دا تۇرادى. ۇلتتىق مۇددە دەگەندە اندا-ساندا اقىرىپ تەڭدىك سۇراعانداي ايعاي سالىپ قوياتىن قوعام بەلسەندىلەرى, ۇلتشىل ازاماتتار بولماسا, باسقامىز ءالى دە بولسا باسقا ۇرعان تاناداي مەڭ-زەڭ كۇيدە جۇرگەندەيمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقالى شيرەك عاسىر بولسا دا, سوناۋ وتارلاۋ زامانىنان باستالىپ, كۇنى كەشەگى كەڭەس كەزەڭىن تۇگەل قامتىعان توڭنىڭ كوبەسى ءالى سوگىلە قويماعان ەكەن. وعان قاراعاندىنىڭ قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن كوشە اتاۋلارىن قازاقىلاندىرۋ, بۇگىنگى مەملەكەتتىك يدەولوگياعا ساي ەتىپ قايتا اتاۋ ساياساتىنا ورە تۇرەگەلىپ, قارسى بولعان «اعايىنداردى» كورگەندە, كوزىمىز انىق جەتە ءتۇستى.
اكىمدەردى دە تۇسىنۋگە بولادى. ەلباسىنىڭ «بۇل ماسەلەدە تىزەگە سالۋعا بولمايدى, مۇنى بايىپپەن قاراپ, اقىلمەن شەشىڭدەر» دەگەن تاپسىرماسى بار. ءوزى دە وتكىردىڭ جۇزىندەي قىلپىلداپ تۇرعان ماسەلە بولعان سوڭ, اتقامىنەرلەر كوبىنە بۇل تۇيتكىلدى وراعىتىپ وتۋگە تىرىساتىنى راس. ويتپەگەندە شە, ەلدىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعى سىنعا تۇسكەن مىنا زاماندا جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسپەسەڭ تاعى بولمايدى...
وسىدان ءبىراز بۇرىن ەل الدىندا ەسەپ بەرگەن وبلىس اكىمى ەرلان قوشانوۆتىڭ دا الدىنان «وكتيابر اۋدانىنا ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەسىمى قاشان بەرىلەدى؟» دەگەن سۇراق كەسە-كولدەنەڭ شىققان بولاتىن. ءسىرا, ءوڭىر باسشىسى مۇنداي سۇراقتىڭ قويىلاتىنىن الدىن الا بىلسە كەرەك, شارشى توپتىڭ الدىندا مۇدىرمەدى. ۇتىمدى جاۋاپ بەرىپ, تىعىرىقتان ابىرويمەن شىققان. ء«اليحان بوكەيحانوۆتىڭ كەزىندە «قازاق» گازەتىنە «حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن, ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعانىڭ ەسىمى قاعازدا ەمەس, جۇرەك تۇكپىرىندە ساقتالۋى ءتيىس», دەپ جازعانىن وقىعانىم بار ەدى. ولاي بولسا, ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ەسىمى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدىڭ تۇبىندە ساقتاۋلى, ال جۇرەكتىڭ تۇكپىرىندەگى نارسە قاعازعا تۇبىندە تۇسەدى», دەگەن بولاتىن وبلىس اكىمى.
سولايى سولاي-اۋ. دەگەنمەن, بۇل ماسەلەنىڭ ەرتە مە, كەش پە الدىمىزدان ءالى تالاي انداعايلاپ شىعارىن اكىم دە, الەۋمەت تە جاقسى بىلەدى دەگەن ويدامىز. ولاي بولسا, جاسامپاز بىرلىگىمىزگە ينەنىڭ جاسۋىنداي كىنارات كەلتىرمەيتىن جولدى تابۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ تۇر. ونىڭ قانداي بولماعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. تەك, سول جولدىڭ دىتتەگەن ماقساتقا «كەلىسىم» دەگەن كوشەمەن ءجۇرىپ بارىپ جەتكىزگەنى بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولار ەدى.
16 كوشەنىڭ جىرى
تاياۋدا كەنشىلەر استاناسىندا قالاداعى 16 كوشەنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ جونىندە قوعامدىق تىڭداۋ ۇيىمداستىرىلدى. بۇل شارانىڭ وتۋىنە قاراعاندى قالالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى مەن دەپۋتاتتار, مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمى ۇيىتقى بولدى.
بۇل جولى تالقىلاۋ وتكەن زال ۇلتجاندى ازاماتتارعا, قوعام بەلسەندىلەرىنە تولى بولدى. ولاردىڭ ەكپىنى دە تاۋ قۇلاتارلىقتاي ەدى. قارسى توپتىڭ – قالانىڭ قالتارىستاعى كوشەلەرىنىڭ ەسكى-قۇسقى اتاۋلارىن قىزعىشتاي قورعاپ جۇرگەندەردىڭ دە قاراسى ءبىرشاما بولىپ شىقتى.
تالقىعا تۇسكەن 16 كوشەنىڭ التاۋى قازىبەك بي اۋدانىنا, 10-ى وكتيابر اۋدانىنا تيەسىلى. ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق, بۇل كوشەلەردىڭ اتاۋى «اپاما جەزدەم ساي» دەمەكشى, بىرىنەن-ءبىرى وتەدى: 3-يا كوچەگاركا, ناسىپنايا, وتۆالنايا, پاروۆوزنايا, پاحوتنايا, باتارەينايا, بولوتنايا, كومينتەرن, مانۋفاكتۋرنايا, پيونەرسكايا, رابكوروۆسكايا, سوۆحوزنايا, سوتسياليستيچەسكايا, تورپەدنايا, پورتوۆسكايا, پيكەتنايا... سياقتى بولىپ جالعاسا بەرەدى.
ايتىپ ايتپاي نە كەرەك, كۇنى وتكەن, توزىعى جەتكەن ءدال وسىنداي اتاۋلاردى وڭەشى جىرتىلعانشا ايعايلاپ, قورعاشتاعاندار تابىلدى. قاراپ تۇرساڭ, بۇلار وزدەرىنە شاڭ جۋىتپايدى. «قالادا بۇدان باسقا پروبلەما قۇرىپ قالىپ پا؟», «اقشانى جەلگە شاشىپ كەرەگى نە؟», دەپ الىپ, ەسكى اتاۋلاردىڭ وزگەرۋىنە تابانداپ تۇرىپ قارسى بولدى. راس, بۇگىندە بىزدە بۇتىندەلۋ كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان كەم-كەتىك كوپ. حالىقتىڭ اقشاسى بولعان سوڭ, بيۋدجەتتىڭ ءاربىر تيىنى دا ەسەپتە تۇرۋى كەرەك. البەتتە, بۇل ۋاجدەرمەن كەلىسپەسكە بولماس. تەك, ماسەلە وسىعان عانا تىرەلىپ تۇر ما؟
قوعام بەلسەندىلەرى ايتقوجا فازىل, جەكسەن ءابدىراحمانوۆ باستاعان قارسى تاراپتىڭ دا ءۋاجى بۇلتارتپاس دالەلگە تولى بولدى. ساۋ ادامنىڭ اششى كۇلكىسىن كەلتىرەتىن, كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس زامانىنىڭ شاشباۋىن كوتەرگەن اتاۋلاردىڭ كۇنى وتكەنىن, ونىڭ ورنىن ەل مەن جەردى قاسىق قانى قالعانشا قورعاعان باتىرلاردىڭ, اتاقتى اقىن-جازۋشىلار مەن عارىشكەرلەردىڭ ەسىمدەرى باسۋ كەرەكتىگىن جەرىنە جەتكىزە ايتتى. مىسالى, ايتقوجا فازىل ءوزىنىڭ قاشاندا شىندىقتى بەتكە ايتاتىن مىنەزىنە سالىپ بىلاي دەدى: ء«ار ءداۋىردىڭ, ءار حالىقتىڭ ءوز باتىرى بولادى. ماسەلەن, بولشەۆيكتەر بيلىككە كەلگەندە, ەكى جىل ىشىندە بۇكىل رەسەيدەگى اتاۋلاردى وزگەرتتى. 90-جىلدارى دەموكراتتاردىڭ قولى بيلىككە تيگەندە, ءبىر عانا ماسكەۋدە 600 كوشەنىڭ اتاۋىن اۋىستىرىپ تاستادى. جالپى, مەن بيلىكتىڭ مۇنىسىن تۇسىنبەيمىن: كوشە اتاۋلارىن وزگەرتۋدى نەگە وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي جوعارىدان بۇيرىق ارقىلى ىسكە اسىرمايدى. قوعامدىق تالقىلاۋ دەگەننىڭ ءوزى – حالىقتى قازاق جانە ورىستىلدىلەر دەپ ەكىگە ءبولۋ. رەسپۋبليكانىڭ اتى «قازاقستان» بولعاننان كەيىن اۋدان, كوشە جانە وزگە نىسانداردىڭ اتاۋلارى تۇگەلدەي قازاقستانعا سايكەس كەلۋى كەرەك».
شاتوحينا شىندىقتى ايتتى
جالپى, كوشە جانە ەلدى مەكەن اتاۋلارىن وزگەرتكەندە, بەلگىلى ءبىر ءىس-قيمىل تارتىبىنە باعىنۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە مىندەتتى تۇردە تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋىمەن قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزىلۋى ءتيىس. ودان كەيىن جەرگىلىكتى ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى ءتيىستى شەشىم قابىلدايدى. بۇل بىتكەن سوڭ, ماتەريالدىڭ ءبارى قۇجاتتار جيىنتىعىن دايارلاۋ ءۇشىن وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنا جونەلتىلەدى. ال اقىرعى شەشىمدى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا ايتادى.
تاياۋ ارادا قاراعاندىداعى «كۇنگەي», «پانەل-ورتالىق» جانە «وازيس» سيياقتى جاڭا شاعىن اۋداندار جاڭا اتاۋلارعا يە بولماق. بىلتىر رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا قاراعاندىلىقتاردىڭ ۇسىنىسىن قاراپ, «تاۋگۇل», «كۇنگەي» جانە «شاپاعات» اتاۋلارىن ماقۇلداعان بولاتىن. ءساتىن سالسا, ەندى «پانەل-ورتالىق» مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بايكەن ءاشىموۆتىڭ ەسىمىن يەلەنەدى. «تاۋگۇل» شاعىن اۋدانىنداعى ءبىرىنشى كوشە بەلگىلى عالىم جانتورە ابىشەۆتىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن بولادى. ال قاراعاندىنىڭ №41 ورتا مەكتەبىنە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ اتى بەرىلمەكشى.
وسى جەردە قاراعاندى قالاسىنداعى قازىبەك بي اۋدانىنىڭ اكىمى تاتيانا شاتوحينانىڭ مىنا پىكىرىنە قۇلاق تۇرگەندى ءجون كوردىك. «مەنىڭ ءپرينتسيپتى پوزيتسيام – وزگەرتۋدەن قورقۋدىڭ قاجەتى جوق, – دەدى اۋدان باسشىسى. – كوپتەگەن ۇيىمداردىڭ, باسقا دا سانداعان باعىتتاردىڭ اتاۋلارى وزگەرىپ جاتىر, ولار جاڭا تىنىس الىپ, جاڭا ءومىردى باستادى. قازىر ءبىزدىڭ ءورىستىلدى تۇرعىندار بۇل وزگەرتۋلەردەن قورقادى. قورقۋدىڭ قاجەتى جوق, ءبىز قازاقستاندا تۇرامىز. ءبىز بۇل ولكەنىڭ تاريحىن, وتانىمىزدىڭ تاريحىن ءبىلۋىمىز كەرەك. قاراپ تۇرساڭىز, قازىر بۇل وزگەرتۋلەر كەڭەس ۋاقىتىنداعىداي جوعارىدان كەلگەن نۇسقاۋمەن شەشىلىپ جاتقان جوق. تۇرعىندار شاقىرىلىپ, جاريا تىڭدالىمدار ءوتىپ, ياعني ءبارى دە دەموكراتيالىق جولمەن شەشىلۋدە. ءوزىمنىڭ جەكە پىكىرىمدى ايتقىم كەلەدى – ناسىپنايا, بولوتنايا دەگەن كوشەلەردە قالاي تۇرۋعا بولادى؟ ارينە, ۇيرەنشىكتى ەمەس, دەگەنمەن ۋاقىت العا جىلجىپ بارادى جانە ءبىز تاريحىمىزدى ءبىلۋىمىز كەرەك. اتاۋلاردى وزگەرتكەننەن مەن تەك قانا ءپوزيتيۆتى فاكتوردى كورەمىن».
البەتتە, بۇعان ءبىزدىڭ الىپ-قوسارىمىز جوق. ال وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ 1993 جىلدان بەرگى مۇشەسى, ارداگەر جۋرناليست امان جانعوجين ورتاعا سالعان مىنا پىكىردىڭ دە ءومىر سۇرۋگە قۇقى بار دەپ ويلايمىز: «جاڭا زامان بولعان سوڭ كوشە اتاۋلارى دا جاڭاشا بولعانىن قالايمىز. بىراق وسىلاي ەكەن دەپ اتاۋلاردى جاپپاي وزگەرتۋ مادەنيەتتىلىككە جاتپايدى. ءتىپتى تاريحقا قيانات دەر ەدىم. مىسالى, وتكەن ءداۋىردىڭ ەسكەرتكىشى سياقتى بولىپ قالعان «3-يا كوچەگاركا», «سوتسياليستيچەسكايا», «كومينتەرن» سياقتى اتاۋلار تۇرا بەرسە دە جارار ەدى. ويتكەنى قازىرگى جاستار اراسىندا وسى سوزدەردىڭ ماعىناسىن بىلمەيتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتىر. «ماركس, ەنگەلس دەگەن ەكى كىسى ەكەن عوي», دەگەن انەكدوت شىققان كەزىندە. بۇل كوشەلەرگە جاڭا اتاۋ بەرەمىز دەگەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءىس-قيمىلى دا جەل ديىرمەنمەن ايقاسقان دون كيحوتتى ەسكە تۇسىرەدى. اتالعان 16 كوشەنىڭ بارلىعى دا قالانىڭ ەسكى بولىگىندە: ەسكىرگەن كوشە, كەتەۋى كەتكەن ۇيلەر. ەندى بەس-التى جىلدان كەيىن ول جاقتا ەشكىم تۇرمايتىن بولادى. قاراعاندىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, «ەسكى قالانىڭ» استىنان باياعى ەكپىندى بەسجىلدىقتار كەزىندە مىڭداعان توننا كومىر ۇڭگىلەپ الىنىپ, جىلدار وتكەننەن سوڭ ءۇستى وتىرادى. قازىر شاھاردىڭ ەسكى بولىگىندە كولشىكتەر مەن ويپاڭدار قالدى... سوندىقتان تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى مەن ونوماستيكالىق كوميسسيا قالانىڭ ورتالىق بولىكتەرىندە ورنالاسقان نەمەسە جاڭادان بوي كوتەرىپ جاتقان شاعىن اۋدانداردىڭ كوشەلەرى مەن الاڭدارىنا زامان تالابىنا ساي اتاۋ بەرۋ باعىتىن ۇستانىپ وتىر. كوشە اتاۋى دا تاربيە قۇرالى بولۋى ءتيىس».
«تاڭ اتپايىن دەسە دە, كۇن قويمايدى»
مەملەكەت باسشىسى «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى حالىققا ۇندەۋىندە «قازاقستان – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز» دەگەن يدەيا جاڭا ماعىنامەن تولىعا تۇسۋگە ءتيىس», دەگەندى ايتتى. مۇنى ەلىمىزدە تاتۋ-ءتاتتى تۇراتىن تالاي ۇلت پەن ۇلىستىڭ بالاسى مەملەكەتتىڭ تۇتقاسى بولىپ تابىلاتىن قازاق حالقىنا, ونىڭ ارمان-تىلەكتەرىنە دە قۇرمەتپەن قاراۋ دەپ تۇسىنسە, ءمان-ماعىناسى ءتىپتى دە باي تۇسەر ەدى-اۋ.
ءيا, «تاڭ اتپايىن دەسە دە, كۇن قويمايدى» دەمەكشى, بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ تاريحي ادىلەت سالتانات قۇرىپ, ءاليحاننىڭ ەسىمى دە تورگە شىعار. ەل ارداق تۇتقان باسقا دا يگى جاقسىلارىمىزدىڭ اتى-ءجونى ءبىز تىلەگەن بيىكتەردەن ورىن تابار. تەك, بۇل ىستە وگىزدى ولتىرمەي, اربانى سىندىرماي الىپ شىعار جول كەرەك. ءداۋ دە بولسا, ونىڭ اتى – سابىردىڭ ساياساتى بولار. دەگەنمەن, ۇلى مۇحاڭنىڭ – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مىنا ءبىر ءسوزىن ەستە ۇستاعان ابزال. «شىدامدىلىق, توزىمدىلىك كەرەك-اق. بىراق ءومىر قىسقا عوي», دەگەن ەكەن زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى.
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى