ءداستۇر تىرەگى – ءتىل تاۋەلسىزدىكتىڭ جەتىسۋ جەرىنە تارتۋىنىڭ ءبىرى – ءتىل سارايى. ءتىل سارايىنىڭ اشىلۋى – ءتىلىمىزدى تورگە شىعارعانىمىز, قۇدىرەتىن ارتتىرعانىمىز دەۋگە بولادى. ءتىل سارايى ەلباسىنىڭ «ءتىلدەردىڭ ءۇش تۇعىرلىلىعى» ءمادەني جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ باعدارلاماسىمەن ومىرگە كەلدى. سارايدا زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان 3 مەملەكەتتىك ءتىلدى, 1 اعىلشىن ءتىلى, 1 ورىس ءتىلىن وقىتاتىن كابينەتتەر جۇمىس ىستەيدى. تالدىقورعانعا كەلگەن ساپارىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى دامىتۋ كەرەك. ول – ۋاقىت تالابى. تالدىقورعانداعى «ءتىل سارايىنىڭ» جۇمىسىنا كوڭىلىم تولدى», دەپ جوعارى باعا بەرگەن-ءدى. بۇل باعا تۋعان تىلىمىزگە دەگەن ىنتا-ىقىلاستى ارتتىرۋمەن قاتار, الداعى قوعامدىق-كوپشىلىك جۇمىستارعا ۇلكەن باعدار بەرگەنىن كورەمىز. ءسان سالتاناتى جاراسقان عيماراتتا مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتايتىن اۋقىمدى شارالار, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىن بايقاۋلار مەن كەزدەسۋلەر ءوتكىزىلىپ, رۋحانيات ورتالىعىنا اينالعانىن ايتۋعا بولادى. تاۋەلسىزدىك مەرەيىنە وراي قازاقستان حالقى تىلدەرىنىڭ ايلىعى اياسىندا وبلىستىق دەڭگەيدە جيىرمادان استام شارا ۇيىمداستىرىلىپتى. «ءتىل – تاتۋلىق تىرەگى» – وزگە ۇلت وكىلدەرى جاستارىنىڭ فورۋمى, «ءتىلدارىن-2011» وليمپياداسى, «اسىل ءسوز» زياتكەرلىك تەلەبايقاۋى, «قازاقشاڭىز قالاي؟» اتتى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ جانە «اينالايىن» بالالار ءۇيىنىڭ اشىق ەسىك كۇنى, اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسقوسۋى, جاڭا كىتاپتاردىڭ تۇساۋكەسەرى, پىكىرسايىس, جيىندار – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە جول اشتى. وبلىس بويىنشا جوعارىدا اتالعان بايقاۋلاردا بارلىعى 412 ءۇمىتكەر باق سىناسا, ءتۇرلى شارالارعا 5000-عا جۋىق ءتىل جاناشىرلارى مەن وزگە ۇلت وكىلدەرى قاتىستىرىلعان. وڭىردە قازاق ءتىلدى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر سانى 740 بولسا, ونىڭ 397-ءسى تازا قازاق مەكتەبى, 153 بالاباقشانىڭ 82-ءسى قازاق بالاباقشاسى. بيىل وبلىستاعى 14 ورتالىقتىڭ 85 توبىندا مىڭنان استام تىڭداۋشى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ كۋرسىن ءبىتىردى. مەملەكەتتىك, بيۋدجەتتىك قىزمەتكەرلەر قاتىسقان توپتاردىڭ ۇلتتىق قۇرامى ءار الۋان. جانە 96 ساعاتتىق باعدارلاما بويىنشا 231 تىڭداۋشىعا سەرتيفيكات, 620 تىڭداۋشىعا كۋالىك تاپسىرىلعان. ورتالىقتا اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ كۋرسى بويىنشا ءجۇزدەگەن تىڭداۋشى ءتىلدى مەڭگەرسە, ولارعا كۋالىك, سەرتيفيكات تاپسىرىلدى. ورىس ءتىلى كۋرسىندا تىلدىك داعدىلارىن جەتىلدىرۋمەن بىرگە سەرتيفيكات جانە كۋالىك العاندار قاتارى دا وسكەن. تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارما الداعى كەزدە دە مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ستاندارتتارىن جەتىلدىرۋگە, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ كورسەتكىشىن كوتەرۋگە, ونوماستيكا ماسەلەسىن بىرىزدەندىرۋگە, كورنەكى اقپاراتتى زاڭ تالاپتارىنا ءسايكەستەندىرۋگە, سونداي-اق ءناتيجەلەردىڭ تيىمدىلىگىنە مونيتورينگ ءجۇرگىزۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە باعىتتالعان جۇمىستاردى العا قويىپ كەلەدى. وڭىردە قازاق ءتىلىن وقىپ-ءۇيرەنۋگە, مەملەكەتتىك تىلدە ءىس قاعازدارىن ءجۇرگىزۋگە قاجەتتى جاعدايلار وسىلاي ورىستەتىلۋدە. ءار بۋىننىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى ادامزاتقا ورتاق ءبىلىم كوزدەرىنەن سۋسىنداۋى قاجەت دەسەك, ەۋروپالىقتار ەڭ كەمى ءۇش ءتىل ۇيرەنەتىن كورىنەدى. ءبىرىنشىسى – انا ءتىلى, ەكىنشىسى – اتا-بابالار سويلەگەن باعزى ءتىل, ءۇشىنشىسى – الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرىنىڭ ءتىلى. ءناتيجەسىندە ۇلتتىق دامۋ ويداعىداي قارقىن العان. ادامزاتتىق ينتەللەكتۋالدىق اقپارات بانكىن ءوز تىلىندە قالىپتاستىرۋعا كۇش سالعان عىلىمي اۋدارما جۇيەسى دە قويىلعان. تاۋەلسىز كەمەلدەنۋىمىزدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ دە وسى ءتاجىريبەگە جۇگىنگەنىمىز ءجون. سەبەبى, ۇلتتىق ءتىلدى جەتىلدىرمەي, ۇلتتىق دامۋ ورىستەي المايتىنى اقيقات. ءوز جولداۋىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ جانە ونى جەتىلدىرۋ جايىنا ارنايى توقتالعان مەملەكەت باسشىسى 2017 جىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەندەر سانى 80 پايىزعا جەتسە, 2020 جىلى 95 پايىز وتانداستارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى رەتتە, الداعى ون جىل ىشىندە مەكتەپ بىتىرۋشىلەر مەملەكەتتىك ءتىلدى 100 پايىز مەڭگەرسە, ورىس ءتىلىن جانە قازاقستاندىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ دە تىلدەرىن ءوز دەڭگەيىندە دامىتۋ قاجەتتىلىگى الدا تۇر. بۇل ءتىل ءداستۇرىن ءورىستەتۋگە كەڭ جول اشادى. وتكەننىڭ ونەگەسى الكەي مارعۇلان. عۇندار, ۇيسىندەر, قاڭلىلار – وتە ەسكى داۋىردەن قازاقستان ساحاراسىن وتان ەتىپ, وندا كوپ جويقىن قالالاردىڭ ءۇيىندىسىن قالدىرعان ەلدەر. ولاردىڭ جاساعان قالاسىنىڭ ىزدەرى جەتىسۋدا, ىلە, شۋ, تالاس وزەندەرىنىڭ بويىندا, قاراتاۋدا, سىرداريا ولكەسىندە, ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا وتە جارقىن تۇردە سۋرەتتەلىپ وتىرادى... ...عۇنداردىڭ ەڭ سۇلۋ دۇنيەسىنىڭ ءبىرى – التىنمەن زەرلەپ جاساعان اسەم كيىمدەرى, ادەمى ورنەكپەن كەستەلەگەن قامقا شاپاندار, التىنمەن زەرلەگەن بيىك تەلپەكتەر (ەسىك, قوتاندى). مامىق ىشىكتەر, قىمباتتى كوركەم توندار, ەشكىنىڭ تاقىر تەرىسىنەن تىككەن كافتاندار, كەستەلەنگەن شالبارلار, كومكەرىلگەن كيگىز بايپاقتار, جىبەك بايپاقتار, ادەمى ومىراۋشالار, تاعى تولىپ جاتقان كوپ, مول دۇنيەلەر. ادولف يانۋشكەۆيچ. ...ايتىس باستالدى. تىلسىم تىنىشتىق قايتادان ورنادى. وليمپ ويىندارىنداعىداي-اق ەكى اقىن ءبىر-بىرىمەن سايىسقا ءتۇستى. ءبىرى شۋماقپەن اتقىلاي باستاسا, ەكىنشىسى دەرەۋ جاۋاپ قايتارادى: ءبىرىنشىسى باتىل شابۋىلدايدى, ەكىنشىسى شەبەر قورعانادى. ەكەۋى دە قىزا-قىزا ايتىستى قاتتى شيەلەنىستىردى. بۇل ءبىر اسا قىزىق كورىنىس ەدى. ...ءوزىم ويعا قالدىم. وسىنىڭ ءبارىن مەن دۇنيەجۇزى تاعى جانە جابايى سانايتىن دالادا كوشىپ جۇرەتىن حالىقتىڭ ورتاسىندا ءوز قۇلاعىممەن تىڭدادىم عوي! بۇدان بىرنەشە كۇن بۇرىن ءوزارا جاۋلاسقان ەكى پارتيانىڭ اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ كۋاسى بولعان ەدىم. سوندا دەموسفەن مەن تسيتسەرون تۋرالى عۇمىرى ەستىمەگەن شەشەندەرگە تاڭ قالىپ, قول سوققانمىن. ال بۇگىن, وقي دا, جازا دا بىلمەيتىن اقىندار مەنىڭ الدىمدا ونەرلەرىن جايىپ سالدى. ولاردىڭ جىرى جانىما جىلى ءتيىپ, جۇرەگىمنىڭ قىلىن قوزعادى, سونىسىمەن ءوزىمدى ءتانتى ەتتى. سوندا بۇلار تاعى, جابايىلار بولعانى ما؟ بۇكىل بولاشاقتان ماقۇرىم قالعان ماڭدايىنا تۇككە تۇرعىسىز باقتاشى بولۋدان باسقا ەشتەڭە جازىلماعان حالىق وسى بولعانى ما؟ جو-جوق! يمانداي سىرىم! ءتاڭىرىم بويىنا وسىنشاما قابىلەت دارىتقان حالىق تسيۆيليزاتسياعا جات بولىپ قالۋى مۇمكىن ەمەس, ونىڭ رۋحى قازاق دالاسىنا اسپانداي كوتەرىلىپ, جارقىراپ ساۋلە شاشاتىن بولادى. اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ. مالدىڭ ءتولى بولسا, ادامنىڭ بالاسى بار. ولاردى ويلى, ءتىلدى ەتىپ, ەڭبەككە باۋلۋ – حالىقتىڭ ۇلكەن قۋانىشىنان سانالعان. ايەل بالا تۋسا, وعان شىلدەحانا جاساعان. شىلدەحاناعا جاستار جينالىپ, ولەڭ ايتقان. شام قىرىق كۇنگە دەيىن جانىپ تۇرعان. جاس بالا وسە كەلە اجەلەردەن ەرتەگى, اڭىز, جۇمباق, جاڭىلتپاش ۇيرەنىپ, ويى مەن ءتىلىن دامىتقان. ەرتەگى, ماقال, جۇمباق, جاڭىلتپاش بىلمەگەن, بىلگەنىن ايتا الماعان بالانى «مىلقاۋ» دەپ, وعان جۇرت ك ۇلىپ قاراعان. «تي دەسەم تيمەيدى, تيمە دەسەم تيەدى» دەگەن جۇمباق بالانىڭ ءتىلىن, ءاربىر دىبىستىڭ قايدان شىعاتىنىن بىلدىرسە, ساۋساقتارعا «باس بارماق, بالالى ۇيرەك, ورتان تەرەك, ءشۇلدىر شۇمەك, كىشكەنە بوبەك» دەپ ات قويعىزۋ, بالانى سانعا ۇيرەتكەن. اقسەلەۋ سەيدىمبەك. قىز تۋسا, ۇيگە تۇتقا بولسىن دەپ كىندىگىن وت ورنىنا كومەدى. ۇل تۋسا, تۇزگە تۇتقا بولسىن, ەلدىڭ قورعانى بولسىن دەپ, كىندىگىن التى قىردان اسىرىپ تاستايدى. جاڭا تۋعان نارەستەنى اۋىزداندىراردا جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىلسىن دەسە ساۋىسقاننىڭ تىلىمەن, كۇيشى بولسىن دەسە دومبىرانىڭ قۇلاعىمەن, باي بولسىن دەسە قويدىڭ قۇيرىعىمەن اۋىزداندىرادى. قاز باسىپ جۇرە باستاعان بالانىڭ تۇساۋىن كەسەردە ءۇش ءتۇرلى تىلەكپەن كەسەدى. ءبىرىنشى, بالانىڭ تۇقىمى ءوسىپ-ءونىپ, شوپتەي كوپ بولسىن دەپ اياعىن شوپپەن تۇساپ كەسەدى. ەكىنشى, مالدى, مايلى بولسىن دەپ, اياعىن توق ىشەكپەن تۇساپ كەسەدى. ءۇشىنشى, ادال بولسىن, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن شىنشىل بولسىن دەپ, بالانىڭ اياعىن الا جىپپەن تۇساپ كەسەدى. قۇرمانباي تولىباەۆ. وتاۋ – قازاق ءداستۇرى بويىنشا تۇڭعىش ەر بالانىڭ ۇيلەنگەننەن كەيىن ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرىپ, ءوز ءۇيىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتۋى, جەكە قازان اسۋى. قازاق ومىرىندە بالاسىنا وتاۋ تىگىپ, بولەك ءۇي قىپ شىعارۋ – اتا-انانىڭ بورىشى سانالادى جانە جۇزەگە اسقان ادامدىق ارمانى. قازاق سالتى بويىنشا جەكە وتاۋ تىگىپ, بولەك شىعارۋ – اكەنىڭ بالاسىنا ارنايى ەنشى ءبولىپ بەرۋىن دە قامتيدى. ەنشى الىپ, جەكە شاڭىراق كوتەرگەن ءۇي وتاۋ اتالادى. ۇلكەن ءۇيدىڭ بالالارى, اۋىل-ايماق بۇل ءۇيدى وسىلاي اتايدى. بۇدان كەيىنگى بالالارى جەكە وتاۋ تىگىپ جاتسا دا وسى تۇڭعىش وتاۋ ءوزىنىڭ ۇلكەن وتاۋلىق قالپىن ساقتايدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ۇلكەن ۇيدەن, ياعني اكە وتىرعان ۇيدەن كەيىنگى بەدەلدى ءۇي سانالادى. سوندىقتان تۇڭعىش وتاۋدىڭ يەسى وزىنەن كەيىنگى ىنىلەرىنە ۇلگى كورسەتىپ, قامقورلىق جاسايدى. سالت بويىنشا بۇل دا ءبىرىنشى وتاۋدىڭ وتەۋگە ءتيىستى مىندەتى. قازاق ومىرىندەگى بالا ءوسىرىپ, تاربيەلەۋ ءىسىنىڭ ماقساتى ۇرپاعىنىڭ قىزىعىن كورۋمەن باعالانادى. وتاۋ – سول ماقساتتىڭ ورىندالۋى. تويلار ءوتتى ىشىمدىكسىز-اق دۇرىلدەپ قوستانايداعى ساۋلەتتى مەيرامحانالاردا جۇما سايىن توي ءوتىپ جاتادى. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى جامبىل اۋىلىنىڭ تۇرعىنى باقىتبەك پەن جۇبايى سارا دا ەكىنشى ۇلى اسلاننىڭ ۇيلەنۋ تويىن قوستاناي قالاسىنداعى سالتاناتتى مەيرامحانادا وتكىزدى. قۇدا-جەكجات, تۋىس-باۋىر, دوس-جاران – ءبارى وسىندا. ءان اۋەلەپ, جۇرتشىلىقتىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرادى. جاستار كۇيەۋ مەن قالىڭدىقتى ورتاعا الىپ, دوڭگەلەنە بيلەپ كەتەدى. كۇيەۋ مەن قالىڭدىقتىڭ توي سالتاناتىنا كيگەن كيىمىنىڭ ءوزى ەرەكشە. ەرەكشەلىگى –كيىمنىڭ ۇلتتىق ناقىشىندا. جاستاردىڭ توي كيىمىنەن وتە بىلىكتى ديزاينەردىڭ قولتاڭباسى كورىنىپ تۇر. قالىڭدىقتىڭ ءۇستىندە-ەتەگىن دە, جاعاسىن دا, جەڭىن دە جەلبەزەكتەگەن اق كويلەك, بەلىن قىناعان قىسقا كامزول. ەتەگىن اققۋدىڭ تۇبىتىندەي ءۇلپىلدەگەن جاساندى قاۋىرسىنمەن كومكەرىپ, توبەسى ۇكىلەنگەن ءساۋكەلە قالىڭدىقتى اق بوتاداي ءسۇيكىمدى ەتە تۇسكەن. تابالدىرىق اتتاعان كەلىننىڭ يىعى توسىنە دەيىن جارتىلاي جالاڭاش تۇراتىن ەۋروپالىق ۇلگىدەگى اق كويلەكتى الماتاي كەلىن كيگەن مىنا كيىم ءار قازاقتىڭ تويىنان وزگە ۇلگىنى ىعىستىراتىن ءتۇرى بار-اۋ. قازاق قىزىنىڭ كادىمگى ساحنادان كورىپ جۇرەتىن ۇلتتىق كيىمىن سول كۇيىنشە كوشىرمەي, ونىڭ ەلەمەنتتەرىن عانا الىپ, ناعىز توي كويلەگىن جاساعان ديزاينەردىڭ شەبەرلىگىنە جاس وتاۋعا تىلەگىن الا كەلگەن اركىم ريزا بولىپ وتىردى. ديزاينەر كۇيەۋ جىگىتتى دە قارا كوستيۋم, اق كويلەك كيەتىن قالىپتاسقان, قاساڭ ۇلگىدەن الىپ شىعىپتى. ول كيگەن اق شالبار مەن جەڭىن, قالتاسىنىڭ قۇلاقشاسىن التىن جىپپەن ويۋلاپ زەرلەگەن اق سيۋرتۋكتىڭ, جاعاسى كورىنىپ تۇرعان اق جەيدەنىڭ جاراسىمى دا كوزدىڭ جاۋىن الارداي. جاس جۇبايلاردىڭ سۇلۋلىعى دا, ءسانى دە كولدەگى قوس اققۋدى كوز الدىڭا اكەلگەندەي. داستارحان ءتۇرلى تاعامداردان مايىسىپ تۇر. بىراق گرافيندەرگە قۇيىلعان قىمىز بەن مينەرالدى سۋلار, جەمىس شىرىندارىنان باسقا «ۇزىندى-قىسقالى» شامپان, كونياك, ءتۇرلى ۆينولار مەن اراق ءتۇرلەرى كوزگە كورىنبەيدى. داستارحانعا تاباق-تاباق ەت تارتىلدى, ەتپەن بىرگە اقساقالدار جاققا باس كەتتى. تويدى قىزدىراتىن اسابانىڭ ورنى ءتىپتى بولەك. اسلان مەن الماتايدىڭ تويىنداعى اسابالار باقىتبەك بايعوجين مەن تولەندى العوجين كوپشىلىكتى اۋزىنا قاراتتى. اسىرەسە, باقىتبەك بايعوجيننىڭ سۋىرىپ سالاتىن اقىندىعى دا بار ەكەن. ەكى جاسقا تىلەك ايتقىسى كەلگەندەردىڭ بارلىعىن ءازىل-قالجىڭى ارالاس ءبىر اۋىز ولەڭمەن تانىستىردى. تويشى قاۋىمنىڭ كۇلكىدەن ەزۋى جيىلمادى. تاربيە-تاعىلىمى مول تىلەكتەر ايتىلدى, اقساقالدار باتا بەردى. داستارحان اراسىنداعى ۇزىلىستە اسابالار «قىز الىپ قاشۋ», «سيقىرلى تاقيا», «ات قاي كەزدە قالاي كىسىنەيدى؟» دەگەن ويىندار ويناتىپ, جۇرتتى قىران-توپان كۇلكىگە باتىردى. نەگىزى ىشىمدىكسىز توي قوستاناي وڭىرىندە ءجيى وتەتىن بولعان. بۇل دا تاۋەلسىزدىك اكەلگەن سانانىڭ جاڭعىرۋى دەپ بىلەمىز. جاس جۇبايلاردىڭ توي كيىمىن ۇلتتىق ناقىشتا تىككىزۋ دە سالتقا اينالىپ كەتكەلى قاشان. – قالىڭدىق پەن كۇيەۋدىڭ توي كيىمىنە سۇرانىس كوپ تۇسەدى. مەن ديزاينەر رەتىندە ولاردىڭ ءسانىن, ءستيلىن سىزۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنىن سەزىنەمىن. ويتكەنى, جاستار ءوزدەرىنىڭ كيىمىنىڭ ءسانى قايتالانعانىن قالامايدى, ەرەكشە بولعىسى كەلەدى, – دەيدى قوستاناي قالاسىنداعى «حانىم» ءسان اتەلەسىنىڭ ديرەكتورى, كوپتەگەن بايقاۋلاردىڭ ءجۇلدەگەرى تاتيانا تايشىقوۆا. مىنە, بۇل دا سالتىمىزداعى جاقسى كورىنىس ەكەنىندە داۋ جوق. اتا ءداستۇر دە سالتانات قۇرا بەرەدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.
«شەرحانتانۋ»: ۇرپاقتار ساباقتاستىعى
«شەرحانتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنداعى شەراعانىڭ مۇراعاتىن اقتارىپ وتىرىپ, قولىما 1992 جىلعى «جالىن» جۋرنالى ءتۇستى. جۋرنال بەتتەرىن پاراقتاي وتىرىپ, ءا.كەكىلباەۆتىڭ «اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان» اتتى ماقالاسىن كوزىم شالدى. ماقالا سوڭىندا بەرىلگەن ءابىش اعامىزدىڭ مىنا ءسوزدەرى ماعان ۇلكەن وي سالدى: «نەگە ەكەنىن قايدام, ونىڭ داۋسىن ەستىسەم بولدى, ەسىمە ماحامبەت تۇسەدى: «قاراعايعا قارسى بۇتاق بىتكەنشە, ەمەنگە ءبىر ءيىر بۇتاق بىتسەيشى, قىرانعا تۇعىر قىلارعا؟! حاننان قىرىق تۋعانشا, قارادان بىرەۋ تۋسايشى, حالىقتىڭ كەگىن قۋسايشى, ارتىمىزدان بىزدەردىڭ اقىرىپ تەڭدىك سۇرارعا!». اقىرىپ تەڭدىك سۇرايتىن سول «بىرەۋ» – وسى ءبىزدىڭ شەرحان مۇرتازا باۋىرىمىز عوي. بار بول, باتىر-ەكەسى! شال بول, شەر-اعاسى!». ءابىش اعامىزدىڭ بۇل ماقالاسى شەراعانىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى جازىلعان ەكەن. اعامىز شەراعاعا «شال بول!» دەگەن تىلەكتى شىن پەيىلىمەن ايتقانداي. قازاق مادەنيەتىنىڭ تويى تارقاماسىن, بارشا قازاق جۇرتىن الداعى جىلى ۇلكەن ءدۇبىرلى توي كۇتىپ تۇر. قازاقتىڭ اتپال ازاماتى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقپاقشى. تاۋبە! كەنەن دارىنداردى زەرتتەپ-زەردەلەۋ – ۇلكەن مىندەت, سەزىنۋ – ءۇلكەن باقىت. اسىرەسە, ادەبيەت ايدىنىندا تالاي تاريحي زوبالاڭداردىڭ كۋاسى بولىپ, كەز كەلگەن تۋىندىسىن ىشكى جان-تانىمەن سەزىنە جازىپ, بولاشاق ۇرپاققا مۇرا ەتىپ وتىرعان تارلانداردى زەردەلەۋ ءار زامان پەرزەنتتەرىنىڭ ەنشىسىندە. وسىنداي ۇلكەن زەرتتەۋ ورتالىعى رەتىندە, تاراز قالاسىنداعى «شەرحانتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 2009 جىلدىڭ 22 ساۋىرىنەن باستاپ ءوزىنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋدە. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇجىمى جانە رەكتورى قايرات بايجانوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن اشىلىپ, تۇشىمدى ەڭبەك ءجۇرگىزىپ وتىرعان عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جوسپارلى تۇردە اتقارىپ جاتقان ءۇردىستى جۇمىستارى بار. 2009 جىلدىڭ وزىندە-اق ورتالىققا شەرحان مۇرتازانىڭ ءبىرشاما مۇراعاتتىق دۇنيەلەرى اكەلىندى. حالىق جازۋشىسىنىڭ قولجازبالارى سكانەردەن وتكىزىلىپ, ەلەكتروندى نۇسقالارى ساقتالۋدا. جازۋشىمەن بايلانىس ورناتا وتىرىپ, شىعارماشىلىق لابوراتورياسىنا قاتىستى مۇراعاتتىق ماتەريالدار جيناقتالۋدا. ولار تاقىرىپتىق ءجۇيەگە كەلتىرىلىپ, سۇرىپتالدى. سونىمەن قاتار, جازۋشىنىڭ فوتوگالەرەياسى دا دايىندالۋ ۇستىندە. ۋنيۆەرسيتەتكە ءجيى كەلىپ, پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىمەن, ستۋدەنتتەرمەن جۇزدەسىپ, لەكتسيالار وقىپ جۇرگەن شەرحان مۇرتازانىڭ داۋىسى دا ارنايى كاسسەتالارعا جازىلۋدا. ورتالىقتا جازۋشىنىڭ ءار جىلدارداعى ءتۇرلى باسپالاردا جارىق كورگەن شىعارمالار جيناقتارى دا بار. مۇنىڭ ءبارى كەيىنگە قالدىرار مۇرا. عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماقساتى – تۋعان ولكەمىزدىڭ تۇلەگى, ەل ماقتانىشى, حالىق جازۋشىسى ش.مۇرتازانىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى. عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – جازۋشى ش.مۇرتازامەن ناقتى بايلانىس ورناتا وتىرىپ, ونىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىنا قاتىستى ماڭىزدى ماتەريالداردى جيناستىرۋ, سونداي-اق مۇمكىندىگىنە قاراي قالامگەرمەن اڭگىمە-سۇحباتتار وتكىزىپ, تانىمال تۋىندىلارىنىڭ جازىلۋ جايىنا, جازۋشىلىق ەڭبەگىنە, شەبەرلىك-ىزدەنىس جولدارىنا بايلانىستى وزگە دە تىڭ مالىمەتتەر الۋ جانە ونى ۋاقتىلى قاعازعا ءتۇسىرىپ, مۇراعاتتىق قۇندى دەرەككوزىنە اينالدىرۋ, ەكى جىلدا ءبىر رەت ءداستۇرلى رەسپۋبليكالىق «شەرحان مۇرتازا وقۋلارىن» وتكىزۋ. وسى ارادا «قازاقتىڭ شەراعاسى» اتتى جيناقتىڭ 2010 جىلى «تۇران» باسپاسىنان 1000 دانامەن جارىققا شىققانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. بۇل كىتاپتى ستۋدەنتتەر, ماگيسترلەر ارناۋلى كۋرستاردا وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانا الادى. قازىرگى ۋاقىتتا «قازاقتىڭ شەراعاسى» جيناعىنىڭ 2 كىتابى دايىندالۋ ۇستىندە. 2011 وقۋ جىلىنىڭ قاراشا ايىندا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا «شەراعا» اتىنداعى ادەبي بىرلەستىك شەرحان مۇرتازانىڭ ءوزىنىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى ءتۇردە اشىلىپ, جۇمىسىن باستادى. ادەبي بىرلەستىككە قالانىڭ جيىرماعا جۋىق مەكتەپتەرىنەن, كوللەدجدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر مۇشەلىككە كىردى. ادەبي بىرلەستىك وتىرىسى ايىنا ءبىر رەت, بەكىتىلگەن جوسپارمەن ءجۇرگىزىلىپ كەلەدى. ءاربىر وتىرىستا شەرحان مۇرتازانىڭ شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى زەرتتەۋ, تالداۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى مەكتەپ وقۋشىلارىن شەرحان شىعارمالارى بويىنشا عىلىمي جوبالار جازۋعا داعدىلاندىرىپ, قالالىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق اينالىمدارىنا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ءسابيت باۋبەكوۆ, تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيالىق جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى, پروفەسسور. ورمەكتەگى ورنەكتەر 1988 جىلى قازاق ەلى كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ جاڭعىرۋ مەرەكەسى ناۋرىزبەن قايتا قاۋىشتى. وسىعان وراي وبلىس ورتالىعىنداعى مەكەمە-كاسىپورىن ۇجىمدارى كيىز ءۇي تىگۋ تاجىريبەسىمەن تۇڭعىش رەت بەتتەستى. اشىعىن ايتقاندا, ولاردىڭ اراسىندا اتى بار دا, زاتى جوق سۇرىقسىز كيىز ۇيلەر كوپ بولدى. سولاردى ارالاپ, كوڭىلىمىز قۇلازىڭقىراپ كەلە جاتقان كەزدە ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن, شەبەر قولدىڭ ىزدەرى بىردەن بايقالىپ تۇرعان كيىز ۇيگە تاپ بولدىق. ونى جابدىقتاعان سول كەزدەگى جىمپيتى اۋدانى, جوسالى سوۆحوزىنان كەلگەن قولونەر شەبەرى دامەلى قۇسايىنقىزى بولىپ شىقتى. – ءتۇسىنىپ, ۇعىنا بىلگەن ادام ويۋ-ورنەكتەردە سىر تۇنىپ تۇرعانىن بىردەن اڭعارادى. مۇندا حالقىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, كۇيىنىشى مەن ءسۇيىنىشى, اتا كاسىبى – مال وسىرۋگە قاتىستى ناقىشتار, ءتىپتى قاجەت دەسەڭىز, العا قويعان ماقسات-مۇراتتارى دا سىرىن ىشىنە بۇگىپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. تەك سونى ىشكى دۇنيەڭمەن, سەزىمتال ءجۇرەكپەن تەرەڭ تۇيسىنە بىلسەڭ بولعانى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل وتە ءبىر سيقىرلى الەم. الەمىنە ءبىر ەنىپ كەتسەڭ, قىزىعىنا قانبايسىڭ. ول سەنىڭ قيالىڭدى كوككە قالىقتاتىپ, جىگەرىڭدى جانيدى. ءسويتىپ, كۇندىز-ءتۇنى شارق ۇراسىڭ. ىزدەگەنىڭدى تاپقان كەزدە ءبىر عالامات كۇي كەشەسىڭ, – دەيدى دامەلى قۇسايىنقىزى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن دامەلى قۇسايىنقىزى قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ءارلەپ, ادىپتەپ, بۇرىننان قالىپتاسقان بارلىق ۇلگىلەر مەن سالت-ءداستۇرلەرگە ساي ەتىپ ءتورت كيىز ءۇي تىگىپتى. مۇنىڭ ءبىرىنشىسىن اقساي قالاسىنداعى «اقسايگازسەرۆيس» اق اتتاي قالاپ ساتىپ العان بولسا, ەكىنشىسى سوعىستان ورالماي, ءومىر بويى اڭساپ كۇتكەن اكەسىنە جانە بارلىق سوعىس ارداگەرلەرىنە ارنالعان. ال ءۇشىنشىسىن دامەلى اپامىز ەلباسىعا دەپ ارناپ تىگىپ, ونىڭ تورىنە ءوزى شىعارعان تومەندەگىدەي جىر شۋماعىن كەستەمەن ورنەكتەپ جازىپتى. «ايتەكە مە, تولە مە, قازىمىسىڭ, حالقىڭ ءۇشىن ارنالدى جازى-قىسىڭ. كۇي تولقىسا كەۋدەدە كۇمبىرلەگەن, نۇرعيساداي اۋەننىڭ سازىمىسىڭ؟!». بۇل ەلباسىن جالاڭ ماقتاۋ ەمەس, سىرلى كوكىرەكتەن شىققان عازيز ءسوز عانا وسىلاي ورىلەر. قولونەر شەبەرى سىرىم ەلىنىڭ اتىنان ءتورتىنشى كيىز ءۇيدى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, ءبىر اۋىلدا قاتار وسكەن قۇرداسى قادىر مىرزا ءالىنىڭ 75 جاسقا تولۋىنا بايلانىستى ارناپ تىككەنىنە ءوزىمىز كۋا بولدىق. بۇل وتكەن 2010 جىلدىڭ قارا كۇزى ەدى. قادەكەڭ كەشەگى قاتار ءوسكەن قۇربىسىنىڭ, بۇگىنگى اق جاۋلىقتى اجەنىڭ وزىنە دەگەن ءىلتيپاتىنا, ەڭ باستىسى – قازاقتىڭ ۇلتتىق قولونەرىن XXI عاسىرعا جىگىن دە, جىمىن دا بىلدىرمەي جالعاي بىلگەن جاراسىمدى ەڭبەگىنە ءدان ريزا بولدى. بۇل پوەزيا پاتريارحىنا قاراپايىم حالىق وكىلى تاراپىنان كوزى تىرىسىندە كورسەتىلگەن ەڭ سوڭعى قۇرمەتتەردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. قادىر اعامىز وسى وقيعادان سوڭ ەكى اي وتكەندە دۇنيە سالدى. دامەلى قۇسايىنقىزى ون بالا تاربيەلەپ وسىرگەن ارداقتى انا. وتاعاسى, مارقۇم شاپاي قاجىعاليەۆتىڭ بابىن تاۋىپ, قوناقتارىن كۇتىپ, سونىمەن بىرگە ورمەكپەن دە, ولەڭمەن دە ورنەكتەر تىگۋ ايەل زاتىنا از ءىس ەمەس. سونىڭ بارىنە قالاي ۇلگەرىپ كەلدىڭىز دەگەن ساۋالعا ول: «مەن سونىڭ بارىنەن دە ۇلكەن ءلاززات, قاناعات الامىن. قاي-قاي ءىستى دە جۇرەگىمنىڭ قالاۋىمەن ورىندايمىن. ۋاقىتتىڭ جەتپەيتىنى راس. بىراق جۇرەكتىڭ ءامىرىمەن ىستەلگەن ءىس ادامدى ەشۋاقىتتا شارشاتپايدى», دەپ جاۋاپ بەردى. «مەنىڭ قازىرگى باستى ماقساتىم, ۇلتتىق قولونەرىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن كەلەشەك ۇرپاققا امانات ەتىپ قالدىرۋ. بۇل تۇرعىدا تەك ءبىر اۋداندا قۇرىلعان ىسمەرلىك مەكتەپ تىم تارلىق ەتەدى دەگەن ويدامىن. تەك ءبىر وڭىردە عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىز بويىنشا ۇمىت بولا باستاعان كيىز ءۇي تىگۋ, ونىڭ بارلىق ناقىشتارى مەن ويۋ-ورنەكتەرىن ەگەمەندىك تالاپتارىنا ساي جاڭعىرتىپ, ءتۇرلەندىرە ءتۇسۋ قاجەت. تەك سوندا عانا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ءتول ءداستۇرىنىڭ ءورىسى كەڭەيە تۇسەدى», – دەپ ءتۇيىن جاسادى دامەلى قۇسايىنقىزى. تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى, ءبورلى اۋدانى. قىران باپتاعان جۇرتپىز جەر باسىپ جۇرگەن ادامدار ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى سىيلاي الماي ءجۇرگەندە, اسپاندا ۇشقان قۇستىڭ ءتىلىن تابۋ وڭاي ما؟ ول ءۇشىن قارا كۇش ەمەس, تەرەڭ اقىل, ويلى ءادىس كەرەك. ءتىلى جوق دەمەسەڭ, قۇستىڭ دا اقىل-ايلاسى وسال سوقپايدى. ودان اسىپ ءتۇسۋىڭ كەرەك. ءيا, ونى باپتاۋ دەگەن – قۇدىرەتتى ونەر. قاي ىسكە دە باپ كەرەك, ءانشى دە, اقىن دا باپ تىلەيدى. جۇيرىك اتتىڭ بابىن كەلتىرە الماساڭ, باعىن بايلايسىڭ, جابى قىلىپ تىناسىڭ. قىران قۇس تا سولاي. «بوپامداپ» وتىرىپ قىبىن تاپپاساڭ, قىرانىڭ قارعا بولادى. بابىن كەلتىرسەڭ, قاسقىر الادى, بۇعى, مارالعا تۇسەدى, بابىن كەلتىرمەسەڭ, قويانعا دا جەتپەي قور بولىپ, وتىرىپ قالادى. مۇنىڭ ءبارى مەن شىعارعان ءتالىم ەمەس. اتا-بابالاردان قالعان ءتامسىل. مەنىڭ اتالارىمنان, اكەمنەن, ناعاشىلارىمنان ەستىگەن اڭگىمەم – كول-داريا. بىلگىر قاريا جاعدا بابالىق ۇلىمەن دە كوپ سىرلاستىم. اكەم ءبايجۇنىس پەن ناعاشى اتام توقتاسىننىڭ قۇسبەگىلىك تۋرالى ايتقان اڭگىمەلەرى قۇلاعىمنىڭ تۇبىنەن ءالى كۇنگە دەيىن كەتپەيدى. قازاقتا اتى اڭىزعا اينالعان قىران باپتاۋشىلار كوپ بولىپتى. سولاردىڭ ىشىندە جالايىر شورانى, نايمان تىنەيدى ەرەكشە اتايدى. ولار تۋرالى ەل اۋزىندا مىنانداي ءسوز بار «تىنەيدەگى قاسيەت – ۇيالاس ەكەن سارىقۇسپەن, شوراداعى قاسيەت – تىلدەس ەكەن بار قۇسپەن» دەلىنەدى. بۇل كىسىلەر قۇستىڭ ءتىلى بىلگەن, سويلەسە العان دەسەدى اڭىز-اڭگىمەلەردە. كەڭەس زامانى قازاقتىڭ وسى قاسيەتىنەن ايىرا جازدادى, بىراق ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءۇلكەندەرى ءومىر بويى ءبىرلى-جارىم ءبۇركىتىن قولىنان تۇسىرگەن ەمەس. تاۋبە, سول كەڭەستىڭ شەگەسى بوساپ, بوساعاسى سىقىرلاي باستاعاندا, وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭىنا قاراي قۇسبەگىلىك ءداستۇر قايتا جاڭعىردى. الماتىنىڭ قاق ورتاسىنداعى ستاديوندا «سونار-89» دەپ اتالاتىن تۇڭعىش بۇركىتشىلەر شەرۋى ءوتىپ, جارىس ۇيىمداستىرىلدى. وعان ءسارسەنبەك داۋلەتباق ۇلى, ءبايجۇنىس كودەك ۇلى, ابەن توقتاسىن ۇلى, مولداجان ءمامەت ۇلى, شاكەن وشانباي ۇلى, ايتباي جەتىباي ۇلى, ءابىلحاق تۇردىباي ۇلى, تاعى باسقالار قاتىستى. قىرانداردىڭ قالقىعانىن, قۇيىلىپ كەلىپ تۇلكىگە تۇسكەن ءساتىن كورگەن جۇرت ءبىر جاساپ قالدى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ءداستۇرى ورالدى دەپ ۇرانداتىپ جاتتى. مەنىڭ ريزا بولاتىنىم, ءبىزدىڭ سوگەتى اۋىلىندا باعدات دەگەن قارىنداسىمىزدىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «قىران» فەدەراتسياسى ءبىراز جىلدان بەرى جاقسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. م ۇلىك دەگەن ءىنىمىز اۋىلىمىزدىڭ قاق تورىنەن قۇسبەگىلىك داستۇرگە ارناپ مۇراجاي اشتى. ونداعى قۇندىلىقتار ءوزىمىزدى قويىپ, الىس-جاقىن شەت ەل ازاماتتارىنىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارىپ, سان عاسىرلاردى قامتيتىن جادىگەرلەر كوز جاۋىن الۋدا. قۇسبەگىلىك ارقاسىندا وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن ۇلىبريتانيا ەلىنىڭ استاناسى لوندونعا بارىپ قايتتىم. ول ەلدىڭ ازاماتتارى قىران قۇسىمىزعا تاڭدانىس ءبىلدىرىپ, مۇراجايىمىزداعى جادىگەرلەردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتتى. بۇل نەتكەن كەرەمەت دەستى, اينالىپ ءۇيىرىلدى. تاۋەلسىزدىك ۇلتتىق ءداستۇردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قايتا ورتامىزعا اكەلدى. سونىڭ ءبىرى وسى – قۇسبەگىلىك. مەنىڭ الدىمداعى ۇلكەندەردىڭ كوبى كەتتى. ءبىز ولاردان قالعان ۇلگىنى جالعاستىرىپ جاتىرمىز. حالقىمىزدىڭ قىران ۇستاپ قىردا ءجۇرۋىنىڭ وزىندە ءۇلكەن ءمان-ماعىنا جاتىر. ءۇيكۇشىك بولماي سەرگەك جۇرۋگە, تابيعاتتى, ۇلتتىڭ ۇلاعاتىن تانىپ-بىلۋدە بۇل ءداستۇردىڭ ورنى ەرەكشە. ونى ءوزىڭ ءبىلىپ قانا قويماي, كەيىنگىگە ساباق ەتىپ قالدىرۋ پارىزىڭ. مەن وسى تۇرعىدان كەلگەندە, اتالار جولىن, بابالار كاسىبىن تالاپتى جاستارعا جالىقپاي ۇيرەتەمىن. ءبىر عانا مىسال, اكەم قۇسبەگىلىك ءداستۇردى ماعان سەنىپ تاپسىرىپ ەدى. مەن باۋىرجان دەگەن ۇلىما بەردىم. ول قازىر ايان دەگەن بالاسىن باۋلىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ اتالارىمىز ۇلتتىق ءداستۇردى وسىلاي جالعاستىرعان. مەنىڭ ءبىر ارمانىم بار. تاۋەلسىز ەلدىڭ قۇسبەگىلىك ونەرىن ءبىر كەزدەرى الەمدىك بيىككە كوتەرىپ, حالىقارالىق دارەجەدەگى جارىس وتكىزىپ جاتساق, قانە! سول جارىستا قازاقتىڭ ءبۇركىتشى ۇلدارى مەن قىزدارى قىران سالىپ, الدىڭعى تولقىن تورەشىلىك جاساسا, توبەمىز كوككە ءبىر جەتەر ەدى-اۋ! سەيىتجان بايجۇنىس ۇلى, بۇركىتشى. الماتى وبلىسى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى. كيىز ۇيلەر قويمادا قالىپ قويعان جوق سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭى, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا موڭعوليا دەگەن ەلدىڭ ۇلانباتىر اتتى استاناسىندا اسكەري بورىشتى وتەگەن ەدىك. سوندا جۇك كولىگىنىڭ قورابىندا كەلە جاتىپ ۇلكەن قالا ىشىندەگى بيىك عيماراتتاردىڭ ارا-اراسىنا «قونىستانعان» كيىز ۇيلەرگە تاڭعالا قارايتىنبىز. تاڭعالاتىن سەبەبىمىز, ول كەزدە ءبىزدىڭ الماتى, شىمكەنت, قاراعاندى, ت.ب. ۇلكەن قالالارىمىزدىڭ ءتورى تۇرماق, شەتىندەگى شاعىن اۋدانداردان دا كيىز ءۇي تىگىپ وتىرعان قازاقتى كورمەيتىنبىز. كورسە, قالا بالالارى, مۇراجايلاردان عانا كورەتىن. ويتكەنى, حالقىمىزدىڭ جاز جايلاۋعا, كۇز قىستاۋعا كوشەتىن ءداستۇرى ۇمىتىلىپ, كيىز ءۇي دەگەن جادىگەرىڭىز اۋىلداعى قۇنتتى ۇيلەردىڭ عانا اۋلاسىنان شوشاياتىن. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەن بەسىنشى جىلىنان بەرمەن قاراي «سەڭ» بۇزىلدى. ەلىمىز ناۋرىز اتتى ءتول مەيرامىمەن ساعىنىسا قاۋىشتى. ناۋرىز مەيرامىمەن بىرگە قالانىڭ ورتاسىنداعى الاڭدارعا, باستى-باستى دەگەن كوشەلەرگە شاعالاداي اپپاق كيىز ۇيلەر قاپتاي تىگىلىپ, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن بولدى. وعان وزگە ۇلت وكىلدەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ىلگەرىدەگى اتالارى «قالالىق قازاق» اتانىپ, ولاردىڭ انا ءتىلى مەن سالت-ءداستۇرىن ۇمىتا باستاعان ۇرپاقتارى دا قىزىعا, تامسانا قارادى. ودان كەيىن توقسان ءبىرىنشى جىل كەلدى. بودان ەل بوستان بولدى. كەۋ-كەۋلەگەن جۇرت, كەۋدەلەي كەلگەن نارىقتىق ەكونوميكا... وسى الاعاي دا بۇلاعاي كەزەڭدە كيىز ۇيدە ءوزىنىڭ جىعىپ, تىگۋ, تەز ورىن اۋىستىرىپ, كوشىپ-قونۋ دەگەن ارتىقشىلىقتارىمەن حالقىنا تاعى دا قول ۇشىن بەردى. ىسكە يكەمى بار اۋىل قازاقتارى قالا ادامدارى كوپ شوعىرلاناتىن جەرگە ءاپ-ساتتە كيىز ءۇي تىگىپ, ساۋداسىن قىزدىرا باستادى. مىنە, وسى تۇستا ويى وزىق كەيبىر كاسىپكەر ازاماتتار قالانىڭ ساياباقتارى مەن كوشەنىڭ كورنەكتى تۇستارىنان جەر تەلىمىن الىپ, قازاقى كيىز ءۇيدىڭ ساۋلەتتىك ناقىشىن نەگىزگە الا وتىرىپ «ميني» مەيرامحانالار سالا باستادى. ولاردىڭ ماڭدايشالارىنا «ميراس», «اق وتاۋ» دەگەن اشەكەيلى جازۋلار پايدا بولدى. بۇلار كەشەگى اتا-بابالارىمىز كوشىپ-قونعان التى قانات اقبوز ءۇيدىڭ جيىرما ءبىرىنشى عاسىرداعى جاڭعىرعان بەينەسى ەدى. سويتسەك, قازاق حالقى باردا ونىڭ كيىز ءۇيى دە ءومىرىن جالعاستىرىپ, وزگەرىپ, ءوركەندەپ, وسە بەرمەك ەكەن عوي. كيىز ءۇي ۇلگىسىندەگى بۇل شاعىن مەيرامحانالاردىڭ ىشكى كورىنىستەرى دە سىرتقى ءسان-سالتاناتىنا ساي بولىپ كەلەدى. تورىنە شىعىپ, داستارقان مازىرىنە ۇڭىلسەڭىز, ءوزىڭىزدى تۋرا ءبىر جايلاۋدا ەت جەپ, سورپا ءىشىپ وتىرعانداي كوڭىلدى سەزىنەسىز. جازدا سالقىن, قىستا جىلى. كەلگەن, كەتكەن قوناق تا رازى, ءدام-تۇز ۇسىنعان مەيرامحانا يەسى دە ءماز. «ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەندە ايتايىق دەگەنىمىز, الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى قالالاردىڭ كورنەكتى جەرىنەن كيىز ءۇيدىڭ ۇلگىسىمەن وسىنداي مەيرامحانالار مەن ءدامحانالار كوبەيە تۇسسە دەگەن تىلەك. وعان قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ اقىلى دا, اقشاسى دا ابدەن جەتسە كەرەك. تاراز. ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان سۇلەيمەن مامەت.