«اعايىن تاتۋ بولسا...»

ء ومىردىڭ اتى ءومىر, ول ءوز كەزەگىمەن ءوتىپ جاتتى. سونداي قيىن ۋاقىتتاردىڭ وزىندە توي-تومالاق بولىپ تۇراتىن. جىگىتتەر سوعىستان ورالىپ, با­­لاڭ جىگىتتەر ەرجە­تىپ, وتاۋ قۇرىپ, نارەستەلەر دۇ­نيەگە كەلە باستادى. اۋىل بارىمەن بازار دەپ, شايمەن بولسا دا قۋانىشتارىن ءبولىسىپ, كوڭىل كوتەرىپ, مارە-سارە بولىپ جاتاتىن. كەيىن جۇرت ەسىن جيىپ, تويىنا باستاعاندا اراق دەگەن بالە شىقتى. ەر­تەرەكتە ونى اۋىلدىڭ «يگى­ جاق­سىلارى» عانا ارا-تۇ­را ىشەتىن ەدى. مىنە, تاپ سو­لار بۇل جونىنەن «ونەگە كور­سەتتى» دەسەم, ەشكىم داۋ ايتا قويماس. حالىق «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەپ وسىندايدا ايتقان عوي. «سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى» دەگەن ەمەس پە؟ وسى ءبىر تەرىس ادەت ەل اراسىنا تاراي باستادى. شارۋا باققان جىگىتتەر الگىنىڭ ءدامىن تاتىپ, سوعان ۇيىرسەك بولدى. 

تىڭ يگەرۋگە وراي قا­زاق اۋىلدارىنا قونىس تەپ­كەندەر بۇل جونى­نەن «كو­سەمدىك» كورسەتتى. اعا­لا­رىمىز قىرعا ەگىن سالىپ, ءشوپ شاۋىپ, مال باعىپ جات­­قاندا, جەڭگەلەرىمىز ورىس­­­تىڭ ماتۇشكەلەرىمەن (مات,­ ماتۋشكا دەگەن ورىس ءسو­زى) قانتسىز اشىعان بوزا (براش­كا) ءىشىپ, سايرانداۋدى شى­عاردى. سول جىلدارى ەلدە ۇلكەن دە, كىشى دە ىشىمدىككە اۋەس­تەنىپ الدى. كەيىن جاپپاي ءىشۋ باستالدى. سودان قازاق ءالى ءىشىپ كەلەدى. شەگىنەر, اقىل-توقتامعا كەلەر تۇرلەرى بايقالمايدى. 

ىشىمدىكتىڭ زيانى, ونىڭ اكە­لەتىن قايعى-قاسىرەتى تۋرالى از جازىلىپ جاتقان جوق. ءبىر ءسات توڭىرەگىڭە كوز­­ تاستاشى. بالەنشە جول­ اپاتىنا ۇشىراپتى, تۇگەن­شەنى پىشاقتاپ كەتىپتى, ال­گى بالەنشەنىڭ ۇلى اكە­سىن ءولىمشى ەتە ۇرىپ, زەينەت­اقى­سىن تارتىپ الىپتى دەپ ەس­تيسىڭ. اراقتىڭ قازاققا تيگىزىپ وتىرعان زالالى شەكتەن شىقتى دەسەك, ارتىق ايت­قاندىق ەمەس. ىشىمدىككە بەيىم ۇلت قالايشا ءوز ەلىنىڭ قو­جاسى بولماق؟ وتباسىنىڭ باس كوتەرەرى ماسكۇنەم بولسا, ۇيدە قانداي بەرەكە, قانداي ىنتىماق-بىرلىك بولماق؟ جالتاقتاپ وسكەن, اشقۇرساق بالالاردىڭ ەرتەڭى نە بولماق؟ 

وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى, قۇت-­بەرەكەسى سانالاتىن ايەل­دىڭ ەرىمەن قوسىلىپ اراق ءىشۋى ەتەك الىپ بارا ما, قالاي؟ «ماس­كۇنەم اكە  ̶ تاۋقىمەت, ماسكۇنەم انا  ̶ قاسىرەت» دەپ تەگىن ايتىلماسا كەرەك. ەكەۋى دە ءاڭ اۋەلى ءوز ۇرپاقتارىن سورلاتادى. بۇگىندە ىشىمدىكتىڭ سالدارىنان كەمتار تۋىپ, كەمباعال بولعان بالالار قانشاما. قىلمىس جولىنا تۇسكەندەر شە؟ وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ, ياعني سۋيتسيدتەن الەم بويىنشا ەكىنشى ورىنعا كوتەرىلگەن قازاقستان اراق ىشۋدەن دە العا شىقتى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمىنىڭ ءسپيرتتى ىشىمدىكتەر تۇتىنۋعا قاتىستى الەم بويىنشا جۇرگىزگەن ارنايى زەرتتەۋلەرىندە قازاق­ستان 188 ەلدىڭ اراسىنان 34- ورىنعا كوتەرىلگەن. ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن سالىس­تىرساق, بۇل تىزىمدە قىرعىزستان – 106, تۇرىكمەنستان – 114, وزبەكستان – 131, تاجىكستان 134-ورىننان كورىنگەن. بۇل نەنى كور­سەتەدى؟ ويلان, اعا­يىن! ويلان قازاق! جوعا­رىدا ايتىلعان ۇيىم­نىڭ دەرەكتەرى بويىن­شا جىلىنا 8 ليتر اراق ىش­كەن ادام ماسكۇنەمدەردىڭ قا­تارىنا جاتادى ەكەن. ال بىزد­ە ادام باسىنا شاققاندا, اراق ءىشۋ 33,5 ليتەردەن كەلەدى. ادام باسىنا! ءادىلىن ايتۋ كەرەك, بىزدە اراقپەن قوش اي­­تىسقاندار دا جەتكىلىكتى. مۇنى ەسكەرسەك 33,5 ليتردەن الدەقايدا كوپ بولسا كەرەك. «قازاقتىڭ اراققا كەتكەن اق­شاسىنان تاۋ تۇرعىزۋعا بولادى» دەگەن ءازىل ايتىلىپ ءجۇر. جانى بار ءازىل.

اراق ىشۋگە سىلتاۋ كوپ-اق. ءسابيدىڭ دۇنيەگە كەلۋى, ولار­­دى تۋعان كۇنىنەن باس­تاپ, مەكتەپ, ينستيتۋت ءبى­تىرۋى, اسكەردەن امان-ساۋ كە­لۋى, ءتىپتى گازەتكە شىعىپ جات­سا دا كورشى-كولەم بولىپ ءىشۋدى ۇناتاتىن ابىسىن-اجىندار جوق ەمەس. وسى ورايدا بەلگىلى ساتيريك-اقىن سە­رىك كەنجەاحمەتوۆتىڭ «اعايىن تاتۋ بولسا اراق كوپ,­ ابىسىن تاتۋ بولسا, شاراپ كوپ» دەگەن مىسقىلى وي­عا ورالادى. ىشۋگە سىلتاۋ كوپ دەدىك قوي جوعارىدا. سولاي ەكەن دەپ تىزگىندى بوس جىبەرۋگە استە بولماس. ەر­تەڭى­­مىزدى, جاستارىمىزدىڭ بو­لا­شاعىن ويلايىق. ۇكىمەت تە بۇل جونىندە ناقتىلى شا­را قولدانۋى كەرەك دەپ ەسەپ­تەيمىز.  سوعىم سويۋ, ومىرتقاعا شاقىرۋ قازاقتىڭ ەنشىسىنە تيگەن, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جال­عاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان جاقسى ءداستۇرى. الايدا وسىن­داي باسقوسۋلار كوبىنە اراقتى سىلەيگەنشە ىشۋگە ۇلاسادى. ونداي جەردە ارينە, ەشقانداي بەرەكە بولماسى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى. اۋىلدا سوعىم سويعان كۇنى كورشى-كولەم تۇگەل شاقىرىلادى عوي. مىنە, سوندا كارى كەم­پىرلەردىڭ, كۇركىلدەپ وتىر­عان شالداردىڭ اراقتى سى­مىرەتىنىن قايتەرسىڭ. ورتا جاستاعىلاردىڭ دا وزدەرىن شەكتەي الماي, اششى سۋدىڭ جەتەگىندە جۇرگەنىن قالاي ايتپاسقا؟! ارينە بۇكىل جۇرت سولاي ەكەن دەۋدەن اۋلاقپىز. الايدا بۇل جامان ادەت ەل ومىرىنە بويلاي ەنگەنىن ايتپاي تاعى بولمايدى. بىزدە قالدىرىپ ءىشۋ دەگەن بولمايدى دەپ ماساتتانادى كەيبىر ىشكەندەر. ولار تىزگىندى بوس جىبەرىپ, ستاقاندى باسىنا ءبىر-اق كوتەرەدى. مۇنداي «باتىرلىقتىڭ» اقىرى نەگە اپاراتىندىعىندا شارۋا جوق. سوندا دەيمىن-اۋ, اراق ءبىزدىڭ سىيلاستىعىمىزدىڭ, تىلەۋلەستىگىمىزدىڭ ولشەمى بول­­­عانى ما؟ 

كولگىرسىمەي شىندىققا جۇگىن­سەك, بۇگىندە قازاق جۇر­­تى اراق-شاراپ ىشۋ­دە ورتالىق ازياداعى اعايىن­دارعا شا­ڭىن كورسەت­پەي كەتتى. كەي كور­شىلەردە سوڭ­عى جىلدارى توي-تومالاق وتكىزۋگە قاتاڭ شەكتەۋ ەنگىزىلگەن. ماسەلەن, قىرعىز ۇكىمەتى توي وتكىزۋدە شاشىلىپ-توگىلمەۋدى كوز­دەگەن زاڭ قابىلداپتى, ون­دا تويعا قاتىستى جايتتار سانامالاپ كورسەتىلىپ, ناق­تى شەكتەۋلەر قويىلعان. وسىنداي ءبىر زاڭ ءبىزدىڭ ەلگە دە قاجەت-اق. «مەيرامدار مەن اتاۋلى كۇندەردى مەرەكەلەۋ تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ 1999 جىلعى 28 قىركۇيەكتەگى №1465 قاۋلىسىن ورىنداۋدى قاداعالاۋ قاتاڭ قولعا الىنباي كەلەدى. اتا-بابا سال­تىندا اراق-شاراپ ءىشۋ بول­ماعان عوي. سۋسىن رەتىندە قىمىز بەن شۇبات, تارىدان جاسالعان بوزا ىشكەن. تەگى سالاماتتى عۇمىر كەشكەن حالىق ەدىك. بۇگىندە اراققا تۇگەلگە جۋىق بەت بۇرىپ, ونى داستارقاننىڭ ءسانى, ويىن-تويدىڭ اجارىن كەلتىرەتىن «قاجەتتى» ىشىمدىككە اينالدىرىپ الدى. 

ء«بارى ىشەتىن: اكەسى, بالا­سى دا, شەشەسى دە, قىزى دا, باباسى دا. اراقتا اكەسىنىڭ قۇنى كەتكەن, حالىقتىڭ جۇرگەندەيمىن اراسىندا», 

دەپ كۇڭىرەنە تولعانادى جازۋشى ءسۇلتانالى بالعاباەۆ. بايقايمىز با, اعايىن, قاي­دا بارا جاتقا­نى­مىز­دى. تۇڭ­عيىققا باتىرار كەسەلدەن ساقتانايىق. ىشىم­دىككە ءۇيىر جاندار رۋحاني جا­عىنان مەشەۋ, ۇلتتىق سالت-ءداس­تۇر مەن ادەت-عۇرىپتان جۇر­داي, دى­نىنەن بەزگەن. سۇيەككە تاڭبا, ەلدىككە ءمىن بولىپ تا­بىلاتىن كەلەڭسىز جايت­تاردان ارىلۋ جاعىن وسى باستان وي­لاس­تىرعانىمىز ءجون. 

قاناپيا مىرزاعوجين, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى 

استانا