جازىلعان جايعا پىكىر ءبىلدىردى

نەگىزگىسى – «1937-1938 جىل­دار­دىڭ قاندى ناۋقانىندا قازاق ين­تەل­ليگەنتتەرىن اياۋسىز قىرعىنعا ۇشى­راتقان باسشى, ەڭ بولماسا, ناۋ­قان بىتكەن سوڭ, قاتارى سەلدىرەپ قال­عان قازاق ينتەلليگەنتسياسىنا تىنىم بەرسەيشى!» دەگەن جاڭساقتىق. «باسشى» ماقالادا قايتالاپ ايتىلا بەرگەن سكۆورتسوۆ نيكولاي الەك­ساندروۆيچ, قازاقستان كپ ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ 1 حاتشىسى. ول بۇل قىز­مەتكە 1938 جىلدىڭ مامىر ايىندا كەلىپ, 1945 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن بول­دى. ياعني ونى قازاق زيالىلارىن «اياۋ­سىز قىرعانعا ۇشىراتتى» دەۋدىڭ ءجونى جوق. احمەت بايتۇرسىنوۆتان باس­تاپ, بارشا زيا­لىمىزدى سوتتاپ, اتىپ كەت­كەن جا­ۋىز ل.ميرزويان! ول بىزگە 1933 جىلى كەلىپ, 1938 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن قىرعىن جاسادى. ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت اعالارىمىزدى 1937 جىلدىڭ اقپان ايىندا اتتىرعانى تۋرالى قۇجات بار. ونى كينو قايرات­كەرىمىز ەركىن راقىشەۆ رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قۇپيا مۇراعاتىنان ىزدەپ تاۋىپ, كو­شىرمەسىن العان.

ءسوز ىڭعايىنا قاراي ميرزوياننىڭ 1937 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ 13-ءى كۇنى ي.ستالينگە, ساياسي بيۋروعا جازعان مىناۋ جەدەلحاتىنا توقتالايىن:

«ۆو ۆرەميا سەزدا كومپارتي كازاح­­ستانا كانديداتۋرا پرەدسەداتەليا كازاحسكوگو تسيك توۆ. كۋلۋمبەتوۆا پوس­لە دليتەلنوگو وبسۋجدەنيا نا پلەنۋمە سەزدا تاينىم گولوسوۆانيەم بىلا پروۆالەنا. وسنوۆنىم موتيۆوم وتۆودا ي پروۆالا بىل فاكت پەرەحودا ۆ 1919 گ. توۆ. كۋلۋمبەتوۆا س ورۋجيەم ۆ رۋكاح نا ستورونۋ ۆراگا. زا پوسلە­دنيە دۆا مەسياتسا پوسلە سەزدا رياد ارەس­توۆاننىح ۋچاستنيكوۆ كونتررەۆوليۋتسيوننوي رىسكۋلوۆسكوي ي نۋرماكوۆسكوي ورگانيزاتسي پوكازىۆايۋت نا كۋلۋمبەتوۆا, كاك نا ودنوگو يز اكتيۆنىح ۋچاستنيكوۆ ەتوي ناتسيونال-فاشيستسكوي ورگانيزاتسي. ۆوزموجنو, ۆ بليجايشيە دني سلەدستۆيە پوكاجەت نەوبحوديموست ارەستا كۋلۋمبەتوۆا. مى سچيتاەم سوۆەرشەننو نەوبحوديمىم وسۆوبوديت كۋلۋمبەتوۆا وت وبيازاننوستەي پرەدسەداتەليا تسيكا ي پروسيم تسك ۆكپ(ب) ۋتۆەرديت ناشە پرەدلوجەنيە وب وسۆوبوجدەني كۋلۋم­بەتوۆا وت وبيازاننوستەي پرەدسەداتەليا تسيكا. كانديداتۋرۋ نوۆوگو پرەدسەداتەليا تسيكا ۆنەسەم نا ۋتۆەرجدەنيە پوليتبيۋرو ۆ بليجايشيە دني».

الماتىدان ميرزويان: «س ورۋ­جيەم ۆ رۋكاح; كونتررەۆوليۋتسيوننايا, ناتسيونال-فاشيستسكايا ورگانيزاتسيا» دەپ ىشقىنىپ جاتسا, وعان ساياسي بيۋرو, ي. ستالين قالايشا سەنبەسىن؟! ساياسي بيۋرو ونىڭ دابىلىنا قۇلاق قويىپ, ۇ.ق ۇلىم­بەتوۆتى ورنىنان العان, ارعى جاعى بەلگىلى.

جالپى ءبىر دەرەك «حالىق جاۋلارىن اشكەرەلەۋدە» ميرزويان 6-ورىندا. 110 مىڭ ادامدى تۇتقىنداتىپ, 25 مىڭىن اتتىرعان. 1-ورىندا «جۇگەرىشى الاياق كوسەم» ن. حرۋششەۆ. ول ماسكەۋ­دىڭ وبلىستىق جانە قالالىق, ۋكراي­نا­نىڭ رەسپۋبليكالىق پارتيا كوميت­تەرىنىڭ «قۇدايى» بولعان جىلدارى ءوزى باسقارعان «ۇشتىك سوتىنىڭ» قاۋلىسىمەن جيىنى 203,5 مىڭ «حا­لىق جاۋىن» تۇتقىنداپ, تورتتەن ءبىرىن ات­تىرىپ تاستاعان.

ەكىنشى. قۇلبەك: «...مۇحاڭ ءۇشىن با­سىن بايگەگە تىككەن ونداي جاندار, ىلۋدە ءبىر اۋزى-مۇرنى جوق دەرەكسىز اڭىز­­دار بولماسا, سونىڭ كوبى بۇگىنگە ناقتى, زاتتى جەتكەن جوق» دەپتى. ول تۇجىرىمىنا ءبىراز تاڭداندىم, سەبەبى: ەكى جىل بويى اشىق قۋعىنعا ۇشىراعان مۇحاڭا, 1953 جىلى كوكەك ايى­نىڭ ورتا شەنىندە تۇتقىندالۋ قاۋ­پى تونگەندە ستۋدەنت ءانۋار ءالىم­جانوۆ ۇستازىن ماسكەۋگە, ا.فا­دەەۆ دوسىنا جاسىرىن اتتاندىرىپ جىبەرگەن. قايسىبىر ۇلكەن شەن­دى ساياساتشىنىڭ, جازۋشىنىڭ كەيىن­دە: «مۇحتار اۋەزوۆتى مەن قۇت­قار­­دىم!», «مۇحتار اۋەزوۆتى ءبىز قۇت­قارىپ, ماسكەۋگە شىعارىپ سال­دىق!» دەگەن­دەرى – بەكەرشىلىك. اقيقات ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ «شەرلى شەجىرە» كىتابىندا ايتىلعان. مۇحاڭ ەكەۋى سول جىلى مامىر ايىندا «ماسكەۋ» مەيمانحاناسىن­دا كەزدەسكەندەرىندە (الجەكەڭ ىزدەپ بارعان) مۇحاڭ ءوزىن «بۋرجۋازياشىل, ۇلتشىل...» دەپ الاسۇرا قيقۋلاعان «دوس-جولداس­تارى­نىڭ» ورەسىزدىكتەرىنە نالي شي­رىعا سويلەپ وتىرىپ: «مەن ءۇشىن باسىن بالتانىڭ استىنا توسقان ءانۋار­دىڭ ازاماتتىعىنا تىرىدە – ءوزىم, ول­گەندە – توپىراعىم ريزا!.. ەگەر ول قاشىپ كەتۋىمە جول تاپپاسا, مەن ءبۇي­تىپ ماسكەۋدىڭ تورىندە ەمەس, الماتىنىڭ ءبىر تۇرمەسىنىڭ تۇكپىرىندە وتىراتىن ەدىم» دەگەن ەكەن. ۇستازى شاكىرتىنىڭ ەرلىگىنە ەرەكشە سۇيىنگەن عوي! ءيا, سول جولى تۇرمەگە ءتۇسىپ قالسا, ودان نە مۇگەدەك بولىپ شىعار ەدى, نە اجالعا جەم ەتىلەر ەدى...

مەن سول وقيعالار تۋرالى دەرەكتى حي­كايات جازدىم. ونىڭ ىقشام نۇسقاسى مۇ­­حاڭنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولار ال­دىندا وسى «ەگەمەن قازاقستان» گازە­تىندە «سايىڭنان ساياق قۇرلى سايا تاپپاي...» دەگەن اتپەن ء(مادي اقىن­­نىڭ ولەڭ تارماعى) جاريالاندى. كەيىندە تولىق­تىرىلىپ, قا­زاق, ورىس تىلدەرىندەگى ادە­بي گازەت-جۋر­­نال­داردا سول اتىمەن با­سىلدى, «ەكى حيكايات», «عيبراتتى عۇ­مىر» جيناق­­تارىمدا شىقتى. قۇلبەك بۇ­لار­دىڭ ەشبىرىن وقىماعان, ەڭ بول­­ما­سا وقىعان قالامداس ۇلكەن-كىشىلەردەن ەستىمەگەن-اۋ... ماسەلە حيكايات اۆتورى عاب­باس قابىش ۇلى بول­­عانىندا ەمەس, ما­سەلە مۇحاڭنىڭ «اباي جولىن» قور­عاپ قالعان بەي­سەكەڭنىڭ ەرلىگى مەن مۇحاڭنىڭ ءوزىن قور­عاپ قالعان انە­كەڭنىڭ ەرلىگى گازەت وقىر­ماندارىنا بىر­دەي جەتكەنى بارەكەلدى بولاتىن ەدى دە.

 عابباس قابىش ۇلى