سينتويزم جانە بۋدديزم فيلوسوفياسى بويىنشا, ادام تازا بولىپ تۋادى, ەگەر ول لاس نارسەمەن اينالىسسا ونىڭ جانى لاستانادى. جاپون تىلىندە جەمقورلىق ۇعىمى «وشيوكۋ» – لاس ءىس دەگەن قوس يەروگليفتى سوزبەن بەينەلەنۋى وسىدان بولسا كەرەك. سونىمەن قاتار «وشيوكۋمەن» قاتار قولدانىلاتىن «فۋحاي» دەگەن ءسوز بار. بۇنداعى «فۋ» يەروگليفى ءىرىپ-ءشىرۋدى بىلدىرەدى. «سەيدجينو فۋحاي» – ساياساتتاعى جەمقورلىق, تۋرا ماعىناسى – «ساياساتتاعى ءىرىپ-ءشىرۋ». ءىرىپ-شىرۋدەن ادا جاپون قوعامى جەمقورلىقپەن قالاي كۇرەسەدى ەكەن؟ ەندى سوعان توقتالايىق.
جاپونيادا جەمقورلىقپەن كۇرەسۋدەن گورى ونىڭ الدىن الۋ شارالارى ارنايى قۇرىلعان جۇيەگە سايكەس جۇرگىزىلەدى. جەمقورلىق پەن پاراقورلىقتىڭ الدىن الۋ «لاۋازىمدى تۇلعالاردى سايلاۋ تۋرالى» (1950), «پارلامەنت تۋرالى» (1950), «ساياسي قورلاردىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ تۋرالى» (1948), «مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر تۋرالى» ( 1948), «جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» (1947) ت.ب. زاڭدار اياسىندا اتقارىلادى. اتالعان زاڭدار قابىلدانعان كۇننەن باستاپ كۇشى جويىلماۋىمەن قۇندى.
كەيبىر ەلدەرگە ءتان «مەملەكەت قارجىسىن ءىرى كولەمدە جىمقىرۋ ءىسى» جاپونيادا جوق. جالپى جاپونيادا جەمقورلىق نەگە جاپپاي تاراماعان دەسەك, ونىڭ بىرنەشە باستى سەبەپتەرى بار:
جاپون حالقى بالا تاربيەسىندە ەجەلگى ادەبي شىعارمالاردا جازىلعان دانالىق قاعيدالارىن, سامۋرايدىڭ بۋشيدو ار-وجدان كودەكسىن نەگىزگە الادى. ياعني بوتەننىڭ مۇلكىنە قول سۇقپاۋ, يەسىز زاتتى مەنشىكتەمەۋ, ءاربىر جاندى نارسەنىڭ تىرشىلىك ەتۋگە قۇقى بار ەكەنىن ءبىلۋ, اتا-انانى جانە ۇلكەندەردى قۇرمەتتەۋ, ت.ب.
جاپون قوعامىندا ء«وزىم ءۇشىن ەمەس, ۇجىم ءۇشىن, بارشا جاپون قوعامى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ» دەگەن تۇسىنىك بار. بۇنى ۇجىمدىق سانانىڭ جەتىلۋى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ءار جاپون ازاماتى ءوزى قىزمەت ەتەتىن مەكەمە ءۇشىن بارىن سالادى, ۇجىم ورتاق جەتىستىككە جەتۋى ءۇشىن كۇش-قۋاتىن اياماي ەڭبەك ەتەدى. «بارشا جاپوننىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن بىرلەسە ەڭبەك ەتەيىك» دەگەن ۇراندى كۇنشىعىس ەلىنىڭ ازاماتتارى ءالى كۇنگە تۋ ەتىپ ۇستايدى.
جاپونيادا باسشىنى قۇرمەتتەۋ ۇعىمى بالا جاستان بويعا سىڭگەن قاسيەت. جاپون تىلىندە ۇلكەندى, باستىقتى سىيلاۋ رەڭكىن كورسەتەتىن سوزدەر بار (باسشىعا قاراتا سويلەگەندە وسىنداي سوزدەردى قولدانادى). ءبولىم باسشىسى, باسقارما باسشىسى, مەكەمە باسشىسى دەپ ساتىلاپ جوعارىلاي بەرەتىن باسقارۋشى تۇلعالارعا سونكەيگو كاتەگورياسىنداعى قۇرمەتتەۋ رايىنداعى سوزدەر پايدالانىلادى. ال باسشى ادامگەرشىلىك, ىنساپ, سىيلاستىق پرينتسيپتەرىنەن اتتاپ وتپەۋگە ءتيىس.
«ۆاحتەرى» مەن باسشىسى تەڭ قوعامجاپونيادا كەز كەلگەن مەكەمەدە باسشى ۇجىمدى باسقارا وتىرىپ قاراماعىنداعى ادامدارمەن تەڭ دارەجەدە ارەكەت ەتەدى. ماسەلەن تازالىق كۇنىندە وزگە قىزمەتكەرلەرمەن بىرگە كەڭسە اۋلاسىن تازالايدى. بۇنى بەدەلدىڭ تومەندەۋى دەپ سانامايدى. كاپيتاليستىك ەل بولا تۇرا تۇرعىنداردىڭ قىزمەتىنە, ماتەريالدىق جاعدايىنا قاراماستان تەڭ دارەجەدە ەكەنىن كەز كەلگەن سيتۋاتسيادان بايقايمىز. ماسەلەن ءبىزدىڭ مەكەمەلەردە «ۆاحتەر» دەگەن كىلت ساقتاۋشى جانە كۇزەتشى قىزمەتىندەگى ادام بار عوي. ولاردىڭ «ۆاحتەرىنە» دەيىن سۋداي جاڭا اۆتوكولىك ءمىنىپ جۇرەدى جانە دەمالىس كەزىندە قالاعان مەملەكەتكە ساياحاتتاۋعا مۇمكىندىگى بار. كەيبىر دامۋشى ەلدەردىڭ ازاماتتارىنىڭ ساناسىنا ابدەن سىڭگەن «جوعارى جالاقى الاتىن باستىق قانا شالقىپ ءومىر سۇرەدى, تومەنگى ساناتتاعىلار كۇندەلىكتى شاي-پ ۇلىنا جالاقىسىن جەتكىزىپ السا جارايدى» دەگەن تۇسىنىك بۇل ەلدە جوق.
جاپون مەنەدجەرلەرى, كومپانيا باسشىلارى كوگالداندىرۋ اكتسيالارىنا دا قاراپايىم ازاماتتارمەن بىرگە بەلسەنە اتسالىسادى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن الماتىداعى جاپون كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىمەن بىرگە ءبىر توپ ستۋدەنت «تاڭبالى» شاتقالىنا بارعان ەدىك. سوندا جاپوندار قولدارىنا دوربا الىپ, بۇتا-بۇتانىڭ اراسىنداعى الدىڭعى تۋريستەردەن قالعان قاعاز قالدىقتارىن, پلاستيك بوتەلكەلەردى تەرگەنىنە كۋا بولدىق. بۇل تاۋدا جاي عانا قىدىرۋ ەمەس, «تابيعاتتى تازا ۇستايىق» دەگەن اكتسيا ەكەنىن سوندا بارىپ بىلدىك. ويتكەنى بىزدە جوعارى ساناتتاعى قىزمەتكەرلەردىڭ ەل قاتارلى تاۋداعى قوقىستى تازالاعانىن بۇرىن كورمەگەنبىز.
شەنەۋنىكتەر قوعامدىق كولىكپەن جۇرەدىسونداي-اق وساكادا جەرگىلىكتى دەپۋتاتپەن بىرگە باستاۋىش مەكتەپكە كەزدەسۋگە بارعانىم بار. دەپۋتات ستانتسيادان ءوز كولىگىمەن قارسى الىپ, جەرگى- لىكتى مەكتەپتەردىڭ بىرىنە اپاردى. مەكتەپ اۋلاسىنا كىرگەندە ەشكىم ءبىزدى قارسى العان جوق. ويتكەنى تاڭعى ساباق ۋاقىتى بولاتىن. مەكتەپكە كىرگەندە «دەپۋتات ميوۋكاي كادزۋحيرا كەلدى» دەپ, قىزىل كىلەم توسەپ, قۇرداي جورعالاعان مۇعالىمدەردى كورمەدىك. ارقايسىسى سىنىپتاردا دارىستەرىن وتكىزۋدە. وقۋشىلارمەن كەزدەسۋ كەشىندە دە «دەپۋتات مىرزا» دەپ جالباقتاعان مەكتەپ قىزمەتكەرىن بايقامادىق. ويتكەنى مۇندا دەپۋتاتتار سايلانعان ايماقتاعى مەكتەپ, اۋرۋحانا, ت.ب. نىساندارعا اپتاسىنا ءبىر-ەكى رەت مىندەتتى تۇردە بارىپ, جۇمىس جاعدايىن كورىپ قايتادى ەكەن. سونداي-اق دەپۋتاتتار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, ءتىپتى جوعارى دارەجەلى شەنەۋنىكتەرگە دەيىن ەل قاتارلى قوعامدىق كولىكپەن جۇرەدى. توكيوداعى دەپۋتاتتار پرەفەكتۋرالاردى ارالاۋ ءۇشىن ىسساپارعا شىققاندا جالپاق جۇرتپەن بىرگە شينكانسەن نەمەسە دەنشيا ەلەكتر پويىزىنا مىنەدى. نوكەر ەرتپەيدى. ويتكەنى بۇل ەلدە باسقاعا بەلگىلى قىلمىس تۇرلەرى جوق.
ادىلەتتى كادر ساياساتىجاپونيادا شەنەۋنىكتەردىڭ جەكە بيزنەسپەن اينالىسۋىنا تىيىم سالىنعان. بۇنداي زاڭ تالاي ەلدە بار, ارينە. بىراق جاپونيادا زاڭعا ءبارى باعىنادى. جاقسى تۇرمىس ءۇشىن جاسىرىنىپ «ساۋدا جاساپ» جۇرگەن شەنەۋنىكتى تاپپايسىز. ويتكەنى ۇكىمەت بەلگىلەگەن جالاقى قالىپتى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى سانالادى. جاپونيادا مەملەكەتتىك جانە مۋنيتسيپالدىق قىزمەتكەردىڭ باسشى بولا ءجۇرىپ, كەڭەسشى, كومپانيا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, جەكە كومپانيا يەسى, ت.ب. جۇمىستاردى قاتار اتقارۋىنا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. جاسى جەتىپ, قىزمەتتەن كەتكەن شەنەۋنىكتىڭ ەكى جىل ىشىندە ءوزى باسقارعان سالاداعى كوممەرتسيالىق فيرمادا قىزمەت اتقارۋىنا بولمايدى. «قىزمەتكەرلەر ءىسى جونىندەگى كەڭەس» شەنەۋنىكتەن ءوزى قىزمەت اتقاراتىن سالادا قانداي اكتسيالارعا يەلىك ەتەتىنى تۋرالى ەسەپ بەرۋدى تالاپ ەتە الادى.
سونداي-اق جاپونيادا شەنەۋنىكتەردىڭ قوسىمشا اقىعا نەمەسە سىياقىعا جاناما قىزمەت ىستەۋىنە بولمايدى. بۇل ەلدە سايلاۋ الدى كومپانيالارىن قارجىلاندىرۋ ءىسى قاتاڭ باقىلانادى. شەنەۋنىككە ءبىر ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن «پارا بەرۋ» ەشبىر جاپوننىڭ ويىنا دا كەلمەيدى. ويتكەنى بۇندا بارلىعى جۇيەلى, جاۋاپتى مەكەمەلەر بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى زاڭعا سايكەس ورىندايدى.
جاپونياداعى 1907 جىلعى «قىلمىستىق كودەكستىڭ» (1995 جىلى رەداكتسيالانعان) 25 بابى پاراقورلىق پەن قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋعا ارنالعان. بۇل قۇجات بويىنشا «پارا الدى» دەگەن جالعان ايىپتاۋدى جانە پارا بەرۋدى پارا الۋمەن بىردەي زاڭ بۇزۋشىلىق دەپ تانيدى. پارا بەرگەندەر دە, العاندار دا قاتاڭ جازاعا كەسىلەدى, ياعني ءۇش جىلدىق ايداۋعا جىبەرىلەدى نەمەسە اقشالاي ايىپپۇل تولەيدى. پاراقورلىق تۋرالى جالعان اقپارات بەرگەندەر ءۇش ايدان ون جىلعا دەيىن سوتتالادى.
جاپونيادا 2000 جىلدىڭ قاراشا ايىندا جەمقورلىق ارەكەتى ءۇشىن قىلمىستىق جازاعا تارتۋدى كوزدەيتىن ارنايى زاڭ قابىلداندى. جاڭا زاڭعا سايكەس جەمقور دەپ تانىلعان تۇلعا ءبىر جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى نەمەسە 2,5 ملن يەن ايىپپۇل تولەيدى.
جاپونيادا مينيسترلەر كابينەتى مۇشەلەرىنىڭ, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ, مينيسترلەر ورىنباسارلارىنىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, گۋبەرناتورلاردىڭ دۇنيە-مۇلكى تۋرالى دەكلاراتسيا تاپسىرۋدى مىندەتتەيتىن قوعامدىق باقىلاۋ جۇيەسى قۇرىلعان. جاپونياداعى ادىلەتتى كادر ساياساتىن جۇرگىزۋ جانە قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ «قىزمەتكەر ءىسى جونىندەگى كەڭەسكە» جۇكتەلگەن.
بۇل ەلدە زاڭ جۇزىندە ساياسي قىزمەتكەرلەردىڭ ەتيكا ماسەلەسىنە دە ۇلكەن كوڭىل بولىنگەن. «پارلامەنت تۋرالى» زاڭدا «ساياسي ەتيكا» تۋرالى ءبولىم بار. دەپۋتاتتار ادەپ ەرەجەلەرى مەن ساياسي ەتيكا باعدارلاماسىن قاتاڭ ۇستانۋعا مىندەتتى. ارنايى قۇرىلعان كوميسسيالار شەنەۋنىكتەردىڭ ەتيكانى ساقتاۋ دارەجەسىن تەكسەرىپ تۇرادى.
2000 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ «مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ەتيكاسى تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. بۇل زاڭعا سايكەس, ادەپ بۇزعان مەملەكەتتىك قىزمەتكەر اكىمشىلىك جازاعا تارتىلادى. سونداي-اق وسى زاڭعا سايكەس شەنەۋنىكتەردىڭ سىيلىق الۋىنا دا شەكتەۋ قويىلعان. ءبولىم باستىعىنىڭ كومەكشىسى مەن ودان جوعارى قىزمەتكەرلەر ءار ءۇش اي سايىن مينيسترلىك باسشىسىنا نەمەسە باسقارماعا قابىلدانعان ءاربىر 5 مىڭ يەن (جانە ودان دا جوعارى) كولەمدەگى سىيلىقتار تۋرالى ەسەپ بەرۋى ءتيىس. جوعارى دارەجەلى شەنەۋنىكتەر باسشىلىققا وتكەن جىلداعى كىرىس تۋرالى ەسەپ بەرەدى. بۇل ىستە «ەتيكالىق تەكسەرۋلەر جونىندەگى كوميتەت» بەلسەندى ءرول اتقارادى. اتالعان كوميتەت تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, جازا تاعايىنداۋ قۇقىنا يە.
2001 جىلعى «اقپاراتتىڭ اشىقتىعى تۋرالى» زاڭعا سايكەس ازاماتتار ۇكىمەتتەگى رەسمي اقپاراتتارعا قول جەتكىزە الادى. رەسەيدىڭ جوعارى ەكونوميكالىق مەكتەبىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات زەرتحاناسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, سوڭعى جىلدارى جۇرگىزىلگەن ازاماتتاردىڭ جەمقورلىقپەن بەتپە-بەت كەلۋى حالىقارالىق يندەكسىندە جاپونيا مەن اقش ەڭ تومەنگى ساتىدان كورىنگەن, ياعني جەمقورلىقتان ەڭ تازا ەل بولعان.
توكيو مەرى نە ءۇشىن قىزمەتىنەن كەتتى؟
وتكەن جىلعى شىلدە ايىندا توكيونىڭ گۋبەرناتورى يويچي ماسۋدزوەنىڭ باسى «جەمقورلىق داۋىنا» قالدى. ونى جۇرت ساياجايىنا ءبىر رەت قىزمەتتىك كولىگىن ءمىنىپ بارعانى ءۇشىن «جەمقور» دەپ ايىپتاعان. قىزمەتىنەن كەتەردە ول ادال تۇردە جۇمىس كۇنىن تولىق اياقتاپ بارىپ, كابينەتىنەن شىققان.
يويچي ماسۋدزوەگە سونداي-اق قور ەسەبىنەن كالليگرافيا ساباعى ءۇشىن جىبەك كيىم ساتىپ الدى دەگەن جالا جابىلدى. باسپاسوزدە ءوزى تۋرالى سىني ماقالا جاريالانعاننان كەيىن ماسۋدزوە جالاقىسىن تۇگەل قايتارۋعا ۋادە بەرىپ, قىركۇيەك ايىنا دەيىن ورنىندا وتىرۋدى سۇراعان. بىراق ءوز اتىنا 31 مىڭ ارىز تۇسكەنىن بىلگەن سوڭ, قىزمەتىنەن كەتكەن كورىنەدى.
جاپونيادا قىزمەتتەن بوساعاندارعا بەلگىلى ءبىر مولشەردە تولەماقى تولەنەتىن ءتارتىپ بار. ء«اساحيدىڭ» جازۋىنشا, يويچي ماسۋدزوە جۇمىستان بوساعاندا 68 ملن يەن (650 مىڭ دوللار) تولەماقى العان. ودان بۇرىنعى توكيو مەرى ساياسي ناۋقانعا پايدالانۋ ماقساتىندا 500 مىڭ دوللار قارجىنى رەسمي تۇردە تىركەمەگەنى ءۇشىن قىزمەتىنەن بوساعان ەدى.
جاپونيادا سايلاۋالدى ناۋقانىندا كومپانيالاردان, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنان, ت.ب. اقشا الۋعا بولمايدى. زاڭ بۇزعاندار كەلەسى سايلاۋعا قاتىسا المايدى.
شارافات جىلقىباەۆا,
جاپونتانۋشى