ادال اسىمىزدىڭ قادىرىن تۇسىرمەيىك

مۇنىڭ ءبارى تۇسىنىكتى بولسا دا, تۇسىن­بەيتىن دە جايتتار جەتكىلىكتى. ماسەلەن, حالقىمىزدىڭ تاريحىمەن بىرگە اجىراماي كەلە جاتقان كۇندەلىكتى ازىعى, ونىڭ ىشىندە اسىرەسە, مالمەن كۇنەلتكەن قازاقتىڭ ءسۇت ونىمدەرىن الايىق.

ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا قالاداعى ۇلكەن بازارعا بارساق, جۇرت جاپىرىلىپ ايران, قىمىز, شۇباتقا تالاسىپ, كەزەككە تۇرىپ جاتىر ەكەن. مۇنداي ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرۋ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىمەن كەلمەسكە كەتكەندەي بولاتىن. توسىن كورىنىستى قىزىق كورىپ, قاتارعا تۇرىپ, ايراننىڭ دا, قىمىزدىڭ دا, شۇباتتىڭ دا ءدامىن تاتىپ كورۋگە كىرىستىك.

جانە بۇل قادامعا يتەرمەلەگەن جايتتار دا جەتكىلىكتى بولاتىن. الماتىدا مىڭعىرعان مال جوق. ىرگەسىندەگى اۋىلداردا ازدى-كوپتى بيە بايلايتىندار بار. بىراق تۇيە دەگەن جانۋاردى كورمەك تۇگىلى, كەيدە اتىن ەستۋدىڭ ءوزى قيىنداۋ. قىسقاسى, ءبىزدىڭ قالادا تۇيە جوق, بىراق شۇبات كوپ...

سونىمەن ساعاتىمىزدى قيىپ, قىمىز­دىڭ دا, قىمىراننىڭ دا, ايراننىڭ دا شالاپتىڭ دا, شۇباتتىڭ دا ءدامىن تاتا باستادىق. قازىعۇرتتىڭ باۋرايىندا شۇيگىن شوپكە جايىلعان بيەنىڭ ساۋمالى مامىردا قانداي, كۇزدە ءشوپ پىسكەندە قانداي ەكەنىن بالا كەزدەن جازباي تانيمىز. ال ايران دەگەن سيىردىڭ سۇتىنەن ۇيىتىلاتىنىن بۇل قازاقققا بايانداپ وتىرۋدىڭ ءوزى اقىماقتىق. تۇيە ءسۇتىنىڭ سىرىن كەيىن كەلىن بولىپ تۇسكەن ەلىمىزدەن بىلدىك. شايعا سيىردىڭ ءسۇتىن قاتقاندا قانداي ءدام بەرەدى, تۇيەنىڭ ءسۇتى قانداي ءدام بەرەدى؟ بۇل ەكى جانۋاردىڭ ءسۇتىنىڭ قۇرامى وتە بولەك ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى.

قىسقاسى, «التىن وردا» بازارىنداعى ايران دەپ ساتىپ جاتقان ايراننىڭ دا, قىمىز دەپ ساتىلىپ جاتقان پىسكەن ايران­نىڭ دا, شۇبات دەپ ساتىلىپ جاتقان تۇسى­نىكسىزدەۋ قوسىندىنى, مۇمكىن قىمىران شى­عار, قاتارىنان ءدامىن تاتىپ كورىپ, تەك قانا وكىندىك, تەك قانا قىنجىلدىق. قۇدايىم-اۋ, شۇبات قاشان تۇپ-تۇششى, قايماق سياقتى ءتاتتى بولىپ ەدى؟! قانشاما رەت ىرگەمىزدەگى «كوك بازاردان» ۋداي باعاعا «قىمىز» دەپ شالاپتى, «شۇبات» دەپ قويۋ ايران ساتىپ الىپ كەلدىك. اۋىل قازاعى قويدىڭ ءسۇتى مەن سيىر ءسۇتىن, تۇيە ءسۇتى مەن بيە ءسۇتىن بىردەن اجىراتا الادى. ال اسفالت ۇستىندە تۋعان بۋىن ءۇشىن اقشىل قىشقىلتىمنىڭ ءبارى بىردەي.

تۇيە ءسۇتى, بۇل ت ۇلىك سۋدى از ىشەتىن­دىك­تەن, ­مايلى بولىپ كەلەدى. قۋاتى مەن دارۋمەندىك قاسيەتى قىمىزدان كەم ەمەس. قىمىزدا 499-528 ككال بولسا, شۇباتتا 789-991 ككال بولادى. شۇباتتىڭ دا ساپاسى كوبiنەسە ۇيىتقىعا بايلانىستى ەكەنىن, باپپەن اشىتىلعان شۇباتتى ۇزبەي ىشكەن ادامنىڭ اعارىپ شىعا كەلەتىن دە كوردىك.

بۇل قازاق اسiرەسە, قوس وركەشتi قازاق تۇيەلەرiنiڭ ءسۇتi ەمدiك قاسيەتiمەن قۇندى سانالاتىنىن, جەلوكپە, ازقازان, ىشەك جولدارىنا قارا جەل بايلانىپ, اس قورىتۋ ناشارلاعاندا شيپا ەكەنىن بىلەدى. ال سيىر ءسۇتىن ءوندىرۋدى كولەمدى جۇرگىزگەن كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنە ءبىز سياقتى ۇلتتاردىڭ كەلەشەگى مەن دەنساۋلىعى كەرەك بولمادى. بيە مەن تۇيە ءسۇتى سيىر سۇتىنە قاراعاندا اناعۇرلىم ءسىڭىمدى, انا سۇتىنە جاقىن, قۇنارلى ەكەنىن قازاققا ءتۇسىندىرىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق. بىراق, اڭگىمە بۇل تۋرالى دا ەمەس.

ەندىگى ءسوز بولمىسىمىزدىڭ اجىراماس ءبىر بولشەگى, شەجىرەمىزدى سۋارعان ءسۇت ونىمدەرىنىڭ وتىرىگى مەن ساپاسى قاقىندا. قازاق بولعاننان كەيىن ونىڭ ىرىم-جىرىم, توي-تومالاعى مەن قىمىز-شۇباتى تاريحىمەن ىلەسىپ جۇرە بەرەدى. ايران-ءسۇتتى, ناعىز قىشقىلتىم شۇباتتى اعزامىزدىڭ اڭساپ تۇرۋى دا تابيعي زاڭدىلىق.

وكىنىشكە وراي, اسىرەسە قالاداعى استا-توك تويلاردا وتىرىك قىمىز, جاساندى شۇ­باتتىڭ كوپ كەزدەسەتىندىگىن كىم جوققا شىعارا الادى؟! شۇبات دەپ ساتىپ الىپ, ءسال تۇندىرىپ قويساڭ سۋى بولەك, ايرانى بولەك بولىپ ىركىلدەپ, ليتر-ليتر «قىمىز» بەن «شۇباتتى» توگۋگە ءماجبۇر بولىپ جاتاتىنداردى, ياكي بولماسا وتىرىس اياقتالماي جاتىپ, ىشكەن-جەگەنىن توگۋگە تۋرا كەلەتىن جاعدايلاردى كوز كورىپ ءجۇر.

بۇل – ءومىرى ەت پەن شۇبات-قىمىزعا بايلانعان قازاق ءۇشىن رەتتەلۋگە ءتيىستى ۇيات ماسەلە. حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى تۇتىنىپ كەلگەن ادال دا شيپالى اسىن تالكەككە اينالدىرۋدى توقتاتۋ كەرەك سياقتى. وزگە حالىقتار ۇلتتىق تاعامدارىن ماقتانىش ەتىپ, برەندكە اينالدىرىپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ ءوز اسىمىزدى مازاق ەتۋىمىزدىڭ ءجونى قالاي؟..

ايناش ەسالي,

«ەگەمەن قازاقستان»