الەمدىك استىق نارىعى جانە قازاقستاننىڭ الەۋەتى

ەگەر بولجام ورىندالسا, تاياۋ بو­لا­شاقتا بيداي باعاسى كوتەرىلمەيدى. دەسە دە, استىق قۇنى وتكەن جىلدارمەن سالىس­تىر­عاندا ەداۋىر قىمباتتاعانى بايقا­لادى. ەڭ قىزىعى, جەر-جاھاندا بيداي ءوندىرىسى مەجەدەن ارتىعىمەن ءوندى­رىلىپ جاتسا دا ساۋدا الاڭدارىندا باعا ءوسىپ كەلەدى. 2017-2018 جىلدارى قوي­ما­لاردا استىقتىڭ رەكوردتىق قورى ارتى­عىمەن ساقتالعاندىعىنا ساراپشىلار الاڭداۋلى. 

كوپ جاعدايدا ءونىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ءجيى ايتىلاتىنى راس. تاياۋدا استانادا وتكەن «KazGrain – 2018» حالىقارالىق كون­فە­رەنتسياسىندا بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ ەكو­نوميسى ناتاليا مەركۋشەۆا ونى جوققا شىعاردى. جۇرگىزىلگەن ساراپتامانىڭ قو­رىتىندىسى بويىنشا, سۇرانىس ازايعان, ال جينالعان استىقتىڭ ۇلەسى ارتىپ وتىر. 

– سونىڭ سالدارىنان بيداي قورلاردا جىلداپ ساقتالادى, بۇل ءوز كەزەگىندە ساپاعا دا تىكەلەي اسەر ەتەتىندىگى بەلگىلى. ساقتالعان استىقتىڭ كوپ بولىگى قىتايدا تىركەلگەن, – دەدى ەكونوميست ناتاليا مەر­كۋشەۆا. ونىڭ سوزىنە سەنسەك, بۇگىنگى كۇنى قى­تايدا 270 ملن تونناعا جۋىق ارتىلعان بي­داي ساقتاۋلى تۇر. 

اعىمداعى جىلى اقش پەن ەۋرو­وداقتى باسىپ وزعان رەسەي استىق ەكسپورت­تاۋدا كوش باستاپ كەلەدى. ايتا كەتەر­لىگى, 2010-2011 جىلدارى اقش-تان ەڭ جوعارى كولەمدەگى استىق سىرتقى نارىق­قا شىعارىلعان. بۇل كورسەتكىشتى ءالى ەشبىر ەل قايتالاي قويعان جوق. ەكس­پورت كولەمىن ازايتۋدى جاپپاي جۇزە­گە اسىرعان كەزەڭدە اقش ءوندىرىستى 15,4 ملن تونناعا دەيىن ازايتقان بولا­تىن. سوندىقتان ءدال قازىر بۇل ەلدە قوردا­لانىپ قالعان ءونىم وزگەلەرمەن سالىس­تىر­عاندا الدەقايدا از. 

بىرقاتار ەلدەر دايىن بيداي ۇنىن تىكەلەي تۇركيا مەن قازاقستاننان يمپورتتاۋدا. وسى رەتتە, تۇرىكتەر سي­ريا مەن يراكقا, بەرتىندە سۋدانعا دايىن ۇندى ۇزدىكسىز جىبەرىپ وتىر. ەس­كە­رەتىنى, يراك پەن سيرياداعى اسكەري قاق­تىعىستاردان بولەك, استىق ونىمدەرىن وندىرۋدە دە تۇيىتكىلدەر بار. سونى ءتيىمدى پايدالانعان تۇركيا ءوز نارىعىن كەڭ كولەمدە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك الىپ, سوڭعى 10 جىلدا ەكسپورت كولەمىن 3 پايىزعا ارتتىرعان. وسىلايشا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ۇن ەكسپورتىندا تۇركيا الدىڭعى ورىنعا كوتەرىلىپتى. 

نارىق زاڭدىلىعىنا سايكەس, تۇتى­نۋشىلار كوبەيگەن سايىن سۇرانىس تا ەسە­لەنە تۇسەتىنى بەلگىلى. وسى رەتتە الدا­عى 10 جىل كولەمىندە ءۇندىستاندا حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بيداي يمپورتتاۋ 79 ملن توننادان 96 ملن تونناعا ارتپاق. 

– 2026 جىلعا قاراي بيدايعا دەگەن سۇرانىستى كوپ جاعدايدا دامىعان ەلدەر ەمەس, كەرىسىنشە حالىق كوپ شوعىرلانعان افريكا, ازيانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرى قۇرايدى, – دەدى بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل­شارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ وكىلى.

حالىقارالىق جيىندا Arete Research&Consulting in Economics ۇيى­مىنىڭ اعا كونسۋلتانتى جانە ساراپشىسى فيليپپو بەرتۋتستسي بيدايدىڭ دۋرۋم (قاتتى) سورتىنىڭ تاسىمالى, ساپاسى جايىندا بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 4 جىلدا قازاقستاننىڭ دۋرۋم بيدايى الەمدىك نارىقتاعى ەكسپورتتىق ۇلەسىن 280 مىڭ تونناعا ارتتىرىپ وتىر. 2014 جىلى 170 مىڭ توننا بيداي وندىرىلسە, 2017 جىلى بۇل كورسەتكىش 450 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايعانى وسىنى ايعاقتايدى. قازاقستاننان ەكسپورتتالعان ءونىم يتاليا مەن تۇركيا مەملەكەتتەرىنە جونەلتىلەدى.

الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ كورسەتكىشى وسىدان ەكى جىل بۇرىن ايتارلىقتاي تومەندەگەن تۇستا استىق نارىعى دا ءبىرشاما تۇرالاپ قالعان ەدى. ارتىنشا جاھاندىق ساۋدا-ساتتىق قايتا جانداندى. 2018 جىلدىڭ باسىندا تىركەلگەن ەسەپ بويىنشا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىندە, كانادا, كىتاي جانە جاپونيا سىندى الەمنىڭ الپاۋىت ەكونوميكالارىندا قارجىلىق جاعداي تۇراقتالدى, ءوسىم ۇلەسى ارتتى. بۇل رەتتە استىق ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ءۇشىن جاعدايدىڭ تۇراقتى بولعانى اسا ماڭىزدى.

نارىقتىڭ كىلتى كانادانىڭ قولىندا

فيليپپو بەرتۋتستسي كەلتىرگەن مالى­مەتكە سۇيەنسەك, جاھاندىق بيداي ەكس­پور­تىن­داعى احۋال كانادامەن تىعىز باي­لا­نىستى بولماق. سەبەبى كانادا اۋەل باستان ساپاسى جاعىنان الەمدىك سۇرا­نىس­تى وتەي الاتىن ەلدەردىڭ ءبىرى سانا­لادى. بي­داي­دى كوپ تۇتىناتىن يتاليا بۇعان دەيىن تەك كانادالىق استىقتى قولدانىپ كەل­گەن. كەيىنگى ۋاقىتتا ەۋروپا ەلدەرى دە بي­داي ءوندىرۋدى جولعا قويىپ, ءونىم ۇلەسىن اي­تار­لىق­تاي ۇلعايتۋدا. دەگەنمەن ءالى دە ور­تا­لىق ەۋروپا جاقسى ءونىم الۋ ءۇشىن قولايسىز. 

– بيداي ونىمىنە قاتىستى ارنايى ساراپتاما جاسايتىن ورتالىقتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستامىز. بۇگىندە الەمدىك نارىقتا كانادا بيداي ءونىمىن اۋقىمدى كولەمدە ەكسپورتتاۋشى مەملەكەت اتانىپ وتىر. ونىڭ ۇلەسى 60 پايىز. ودان كەيىن اقش الدىڭعى قاتارلى ەكسپورتتاۋشى رەتىندە تانىلىپ كەلەدى. بۇل رەتتە بيداي ءونىمىن ەۋروپاعا قازاقستان دا جەتكىزىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. اسىرەسە يتاليا مەن گەرمانيا ءبىزدىڭ ەلدىڭ باستى تۇتىنۋشىسى. سوندىقتان دا قازاق بيدايى ساپا جاعىنان كانادالىق ونىمنەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس, – دەدى Arete Research&Consulting in Economics-ءتىڭ اعا كونسۋلتانتى. 

دەسە دە فيليپپو بەرتۋتستسي ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتىپ, ءونىمدى سىرتقا شى­عارۋدى كەڭەيتۋ ءۇشىن قازاقستاندىق وندى­رۋ­شىلەرگە جانە دۋرۋم بيدايىن ەكسپورت­تاۋشىلارعا ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيا قاجەت ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن ۇدايى تالداۋ جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن دە جەتكىزدى. 

«KazGrain – 2018» كونفەرەنتسياسىندا Hakan Agro DMCC كوممەرتسيالىق بولىمشەسىنىڭ باسشىسى كوراي وزكان بايانداما جاساپ, الەم بويىنشا تاماق ونىمدەرىندە ءداندى داقىلداردىڭ 2 مىڭنان استام ءتۇرى قولدانىلىپ جۇرگەندىگىن جەت­كىزدى. ونىڭ مالىمەتىنشە, 2004 جىل­دان باستاپ 2016 جىل ارالىعىندا ءداندى داقىل­داردىڭ الەمدىك ءوندىرىسىنىڭ ءوسىمى 75,6 ملن تونناعا جەتكەن. الايدا 2018 جىل­­­عا قاراي اتالعان كورسەتكىش تومەن­دەپ­­تى, قازىر ول 70,9 ملن توننانى قۇراپ وتىر. 

كانادا ءداندى داقىلداردىڭ الەمدىك ەكسپور­تىنداعى ۇلەسىن 41 پايىزعا جەت­كىزىپ, كوشباسشى اتانىپ وتىر. بۇل تىزىم­دە اۋستراليا (12 پايىز), ميانما (11 پا­يىز), اقش (10 پايىز) الدىڭعى قاتار­دا تۇر­عانىن ايتا كەتەيىك. 

قازاقستان بيدايى 35 ەلگە تارالادى

استىق ەكسپورتتاۋدا تاسىمال جولدارىن جۇيەلەپ, لوگيستيكا سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋ – اسا ماڭىزدى قادام. كونفەرەنتسياعا رەسەيدەن كەلگەن «تبي» ااق باس ديرەكتورى يۆان كارامانوۆ وسى رەتتە قازاقستانعا قارا تەڭىزدەگى  پورتتار ارقىلى ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, نوۆوروسسيسك پورتى ارقىلى رەسەيدىڭ قارا تەڭىزدەگى پورتتارىنا استىق تاسىمالداۋعا بولادى. 

– بۇل رەتتە تەمىر جول ۆاگونىنداعى ءونىمدى كەمە بورتىنا بىردەن تيەۋ جاعى جولعا قويىلعان. بىلتىرعى استىق ماۋ­سىمىندا وسىنداي ادىسپەن ەكسپورتقا شامامەن 100 مىڭ توننا قازاقستان ءونىمى جونەلتىلدى. الايدا بۇدان دا جوعارى ءونىم ۇسىنۋعا بولادى. ءداندى داقىلداردى ەكسپورتقا جونەلتۋدىڭ وسىنداي ءادىسىنىڭ سىيىمدىلىعى جىلىنا 1 ملن تونناعا جەتەدى,– دەدى «تبي» ااق باس ديرەكتورى.

سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستان ءداندى داقىلداردى ەكسپورتتاۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر. بۇل ونىمدەردى ارنايى كونتەينەرلەر ارقىلى تاسىمالداۋ جولى ۇتىمدىراق. ياعني تەك جاقىن ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ قانا قويماي, الەمدىك سۇرانىستىڭ اۋقىمدى بولىگىن – وڭتۇستىك-شىعىس ازيا نارىقتارىن دا قامتۋعا بولادى.

– قازاقستان الەم بويىنشا ۇن ەكسپورتتاۋدا الدىڭعى قاتاردا. نەگىزگى يمپورت­تاۋشى مەملەكەتتەر شەكارا­لاس: وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, تاجىك­ستان جانە اۋعانستان. سونىمەن قاتار افريكا جانە ازيانىڭ شىعىس بولىگى­مەن دە بايلانىس ورناعاندىعىنان حابار­دارمىز. بىراق ۇننىڭ سىرتقا شىعا­رىلىمىن كونتەينەرلىك جولمەن بۇدان دا اۋقىمدى تۇردە ارتتىرۋعا بولاتىندىعىن ايتقىمىز كەلەدى. جىل سايىن تاسىمالدىڭ بۇل ءتۇرى ايتارلىقتاي كەڭ كولەمدە قولدانىلىپ كەلەدى,– دەيدى ي.كارامانوۆ. 

قازاقستان وزگە مەملەكەتتەرگە جىل سايىن 8 ملن توننا استىق ەكسپورتتايدى. سوڭعى 5 جىلدا ورتا ەسەپپەن 19,1 ملن توننا ءونىم سىرتقا شىعارىلعان. «KazGrain  – 2018» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەگىنشىلىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى تالعات بولات ۇلى ەلدەگى بيداي نارىعى جايىنداعى اقپاراتتارمەن ءبولىستى. 

– بۇگىنگى كۇنى ءبىز استىق ەكسپورتتاۋشى ۇزدىك 10 ەلدىڭ تىزىمىنە ەنىپ وتىرمىز. وتكەن جىلى جينالعان استىق­تىڭ جالپى كولەمى 20,6 ملن توننا­نى قۇرايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ىشكى سۇرا­نىس­ت­ى قامتاماسىز ەتۋگە, سىرتقا ءونىم شىعارۋعا جەتكىلىكتى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز,– دەدى مينيسترلىكتىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى. 

وتكەن جىلى قازاقستان ورتالىق ازيا مەن كاسپي ماڭى ەلدەرىنەن باس­تاپ, 35 مەملەكەتكە ءوز ءونىمىن ۇسىنىپ ۇلگەرگەن. ەكسپورتتىڭ 87 پايىزى قىتاي, تۇرىكمەنستان جانە يرانعا جىبەرىلىپ وتىر. مينيسترلىك كەلتىرگەن مالىمەت بويىنشا, تاسىمال لوگيستيكاسى دا جاقسارىپ كەلەدى. اقتاۋ, باكۋ پورتتارىندا سالىنعان استىق تەرمينالدارى جۇمىس ىستەپ تۇر. يرانعا تۇرىكمەنستان ارقىلى وتەتىن تەمىر جولدىڭ دا قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. بۇعان قوسا قورعاس شەكاراسى ارقىلى وتەتىن تەمىر جول قىتايعا ەكسپورت باعىتىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 

ەركەجان ايتقازى, «ەگەمەن قازاقستان»