...اكتريسانى بۇرىننان تانيتىنمىن. ساحنا ارقىلى. تانىستىعىمىزعا سەبەپ – كاتارينا! ءيا, شەكسپير جازعان «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسىنداعى پەترۋچيو سۇيگەن اساۋ كاتارينانىڭ ءدال ءوزى. ول وينادى! مەن جازدىم! ويناعان ءرولى جايىنداعى, دۇرىسى – كاتارينا جايلى, ءبىراز سىن-ەسكەرتپەلەردى گازەتتەن وقىعاننان كەيىن, ماتەريالدى قالاي قابىلداعانىن بىلمەدىم, بىراق سول كۇنى بەيرەسمي تۇردە ەكەۋمىزدىڭ تانىستىعىمىز باستالعان.
مىنە, سودان بەرى دە 5 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. «اساۋعا تۇساۋدىڭ» ءار قويىلىمى كوز الدىمدا. كاتارينا وسى ۋاقىت ارالىعىندا كەرەمەت كەمەلدەندى. سومداعان بەينەسىنىڭ بوياۋىن قالىڭداتىپ, ەشبىر بالاماعا بالانبايتىن ءوزىنىڭ عانا كاتاريناسىن ومىرگە اكەلدى. كوپشىلىك قاۋىم كەزىندەگى 1943 جىلى قويىلعان و.پىجوۆا مەن ب.بيبيكوۆتىڭ «اساۋعا تۇساۋىنداعى» شاكەن ايمانوۆ ويناعان پەترۋچيو مەن حاديشا بوكەەۆانىڭ كاتاريناسىن ۇنەمى مىسال رەتىندە اڭگىمە وزەگىنە اينالدىرادى عوي. ال مەن بۇگىنگىنىڭ اكتريساسى – اينۇر راحيپوۆانىڭ كاتاريناسىن ايتقىم كەلەدى. بۇل – اكتەرلىك شەبەرلىكتەن بولەك, شىنايى ماڭداي تەر, تولاسسىز ەڭبەكتىڭ كاتاريناسى! پەترۋچيوداي جىگىت سەرىسىنىڭ سۇيگەنىن ويناۋ اكتريسادان ىشكى تەرەڭدىك, سان قاتپارلى مىنەز بوياۋىنان وزگە, فيزيكالىق كۇش-جىگەر مەن پلاستيكالىق ورگانيكانى تالاپ ەتەدى. ودان باسقا, م.اۋەزوۆتىڭ قۇنارعا باي پوەزيا تىلىمەن اۋدارىلعان ءتارجىماسىن قوسىپ قويىڭىز. وسىنىڭ ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ, شاشاۋىن شىعارماي سايراتۋ – كەز كەلگەن اكتريساعا قول ەمەس. كاتارينا – مىقتىلاردىڭ ۇلەسى!
دراماتۋرگيا ءدۇلد ۇلى قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, شەكسپير شىعارماسىن ساحناعا قويۋ – ءاربىر ونەر يەسىنىڭ بۇعاناسى بەكىپ ەسەيۋىندەگى ۇلى ەمتيحان. اينۇر ءۇشىن دە كاتارينا, ءسوزسىز, سونداي تاعىلىم مەن شەبەرلىك مەكتەبى بولعانى انىق!
...انە, ساحناعا قامشىسىن وڭدى-سولدى سىلتەپ, ادۋىندىعىمەن, تەنتەكتىگىمەن تالايدى تايسالدىرىپ اساۋ دا ەركە كاتارينا شىقتى. ءرول جاۋاپكەرشىلىگى استانا قالالىق جاستار تەاترىنىڭ تالانتتى اكتريساسى اينۇر راحيپوۆاعا جۇكتەلىپتى.
شەكسپير سۋرەتتەگەن كاتارينا قانداي ەدى؟ پەسا جەلىسى ءاۋ باستا اكتريساعا تۇرپايى, تىلگە وتكىر, بىربەتكەي بولۋدى مىندەتتەيدى. الايدا ول كەيىپكەر كاتارينانىڭ تابيعي بولمىسى ەمەس ەدى. بۇل مىنەز ونىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن نادان دا ەكىجۇزدى ورتاعا, ماڭىن تورۋىلداعان توعىشار توپقا كورسەتكەن ىشتەي قارسىلىعى بولاتىن. بويجەتكەن بويىندا اساۋلىق تا, تەنتەكتىك تە, ەركەلىك تە بار. ونى كوپتەن ەرەكشەلەيتىن «كاتارينالىق» قاسيەتى – جان, رۋح ەركىندىگى. كۇيكى, بەيشارالىق ءومىر وعان جات. اينۇر كەيىپتەگەن كاتارينا, مىنە, ءبىزدى وسىعان يلانتتى. كەزىندە اتالعان بەينەنى ءبۇتىن وبراز بيىگىنە كوتەرگەن حالىق ءارتىسى حاديشا بوكەەۆا جولىن جالعاعان اينۇردىڭ كەيىپكەر بولمىسىن بارىنشا بويىنا سىڭىرۋگە تىرىسقانى كورىنىپ تۇر. ەسىمى اڭىزعا اينالعان حاديشا بوكەەۆاداي تالانت ويىنىنان كەيىن شەكسپيردىڭ «اقىلدى تەنتەگىن» تۇپ-تۋرا 70 جىلدان كەيىن اينۇر وزگەشە جاڭعىرتتى. دۇرىسى, جارقىراتتى. جاي عانا ويناپ قويعان جوق, ول – كاتارينانى عالامات بەينە بيىگىندە بەدەرلەدى!
ءيا, كەز كەلگەن ءرولدى بەينە بيىگىنە شىعارۋ – اكتەردەن تەك سىرتقى سۇلۋلىقتى عانا تالاپ ەتپەيدى, ەسەپسىز ماڭداي تەر ەڭبەك پەن تولاسسىز ىزدەنىستى دە مىندەتتەيدى. اسىلىندە, «ساحنا سۇلۋلىقتى سۇيەدى» دەپ جاتامىز. ارينە, اسەمدىك كوز قۋانتادى. ال سول سۇلۋلىقپەن قاتار تۇلعا بويىندا قاجىماس قاجىر, جانكەشتى ەڭبەك ەگىز ورىلگەندە, مىنە, ناعىز ونەر سوندا تۋادى. اكتەر حالقى ءۇشىن بۇل جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگى ءتىپتى اۋىر. ىزدەنىس, ىزدەنىس جانە ىزدەنىس بولعان كەزدە عانا بويداعى تالانت ءوز تۇعىرىنا قونادى. كاتارينا ءرولى ارقىلى اينۇر كورەرمەنىنە سونى دالەلدەدى. بۇگىندە شەكسپيردىڭ «اقىلدى تەنتەگى» اكتريسانىڭ بويتۇمارىنا اينالدى. قالىڭ كورەرمەن اينۇردى ءبىراۋىزدان كاتارينا دەپ تانىپ ۇلگەردى. ارينە ونىڭ دا استارىندا ونەرگە دەگەن جانكەشتىلىك جاتىر. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, اكتريسانىڭ كاتارينا بەينەسىنە كەلۋدەگى وسى ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ, 2017 جىلى تۇركىستان قالاسىندا وتكەن قازاقتىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرى ج.ءشانيننىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان تۇركى الەمى تەاترلارىنىڭ «تەاتر كوكتەمى – 2017» حالىقارالىق فەستيۆالىندە كاتارينا ءرولى ءۇشىن «ۇزدىك ايەل بەينەسى» جۇلدەسىن ەنشىلەدى. بۇل دا ونەردىڭ ءوز دەڭگەيىندە مويىندالۋى دەپ بىلەمىز.
اكتريسا كاتاريناعا دەيىن دە تالاي رولدەردى كەمەلىنە كەلتىرە كەيىپتەدى. اتاپ ايتار بولساق: ش.ايتماتوۆ پەن ءا.كەكىلباەۆتىڭ «شىڭعىسحان» ءافساناسىندا – گۇربەلجىڭ سۇلۋ, «جان ازابىندا» – بۇعى-انا, ن.گوگولدىڭ «رەۆيزورىندا» – شپەكينا, د.سالاماتتىڭ «ماڭگىلىك ماحاببات سازىندا» – گۇل, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى مەن بايانىندا» – بايان, س.راەۆتىڭ «مەككەگە قاراي ۇزاق جولىندا» – رەماركا, ن.ءورازاليننىڭ «شىراق جانعان تۇنىندە» – نۇرگۇل, ءا.كەكىلباەۆتىڭ «نارتاۋەكەلىندە» – توپىش جانە تاعى باسقا بەينەلەر اكتريسا ساراپتاۋىندا وزىنشە ورنەك ءتۇزىپ, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن كەيىپكەرلەر گالەرەياسىن ءتۇزدى.
ماسەلەن, رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباي ساحنالاعان ش.ايتماتوۆتىڭ «جان ازابى» سپەكتاكلىندەگى اينۇر جاساعان بۇعى-انا بەينەسى ءوزىنىڭ ىشكى درامالىق قۋاتىمەن كورەرمەنىن سان ءتۇرلى سەزىم سىلەمىنە جەتەلەدى. جان دۇنيەسىنىڭ ىشكى تالاس-تارتىسىنا قۇرىلعان درامالىق كۇي ساحناگەر ويىنىندا ءساتتى ساراپتالادى. اكتريسا بويىنداعى قۋاتى مىقتى ىشكى رۋحاني تەرەڭدىك كورەرمەننىڭ جان دۇنيەسىن ءبىر ءسات تە بەيتاراپ قالدىرمايدى. سپەكتاكل بويىندا بۇعى-انا, نايمان انا سەكىلدى پسيحولوگيالىق بوياۋى قالىڭ رولدەردىڭ شاشاۋىن شىعارماي, ءبىر ءوزى بىرنەشە كەيىپكەردىڭ امپلۋاسىنا ەركىن اۋىسىپ, شىڭدالعان شەبەرلىك شىڭىندا كەلىستى بەينە ءتۇزۋى – ونەر يەسىنىڭ اكتەرلىك الاپات قۋات-كۇشى مەن كاسىبي قارىمىن ايگىلەپ تۇرعانداي. اكتريسا كەيىپكەرىنىڭ كوڭىل كۇي قاتپارلارىنا تۇنعان ىشكى تراگەديالىق كۇيدى, اششى درامالىق زاردى قانىن سورعالاتا وتىرىپ كورەرمەنىنە شىنايى جەتكىزە ءبىلدى. ونى كورەرمەن دە ءسوزسىز سەزدى. شىمىلدىق جابىلعان ساتتەگى تولاسسىز قوشەمەت – سونىڭ ايعاعى.
اينۇردىڭ كەيىپتەۋىندەگى تاعى ءبىر شوقتىقتى بەينە – قىرعىز دراماتۋرگى س.راەۆتىڭ «مەككەگە قاراي ۇزاق جول» افساناسىنداعى – رەماركا ءرولى. اكتريسا ءومىر مەن ونەردىڭ ارا جىگىن اجىراتۋدان قالعان, قيالعا شەكتەن تىس بەرىلىپ كەتكەن شىعارماشىلىق ادامنىڭ جان دۇنيەسىندەگى نازىك ءيىرىم, قيالي مىنەزدەردى شەبەر جەتكىزەدى. وزىنشە كەربەز, وزىنشە سىلاڭ. ارەكەتى شىنايى, قاي قيمىلى دا ءسوز ماعىناسىنا, كەيىپكەر تابيعاتىنا ساي ءوزىن اقتايدى. وبرازدىڭ شىنايىلىعى سول, رەماركانى قويىلىمنىڭ العاشقى بولىمىندە ساحنانىڭ پاديشاسى دەپ قابىلداعان ءسىز, ەكىنشى بولىمدە مۇلدەم باسقا قىرىنان تانيسىز. «ەرەكشە ءبىر ساحنالىق كورىنىستى ەشنارسەمەن تولتىرا الماي قالعاندا نەمەسە نەمەن تولتىراتىنىن بىلمەگەن ساتتە, اۆتور درامالىق ۇزىندىلەرىنە مانەرلىك پەن وبرازدىق تەڭەۋلەردى تابا الماي, ءوزىنىڭ السىزدىگىن سەزىنگەندە, مەن شىعامىن. شىعارماسىنىڭ بوس جەرلەرىن مەنىمەن تىعىندايدى. مەن – رەماركامىن. سىنشىلار مەنى كوبىنەسە – شتامپ, ەسكىلىك, قارابايىرلىق – ءبىر سوزبەن ايتقاندا, فالش (جالعاندىق) دەپ اتايدى». كەيىپكەردىڭ ءوزى ايتپاقشى, ول – رەماركا, كادىمگى تەاتر رەماركاسى. ول ەشۋاقىتتا ءسوزى بار ءرول ويناعان ەمەس, ول – ءسوزى جوق ءرول, ياعني يشارا, بەلگى, اللەگوريا... ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كولەڭكە. بۇل جەردەگى تەاتر دا, رەماركا دا – شارتىلىق. تاعى دا ءوز تانىمىڭىزعا جۇگىنەسىز. سىرتتاي ءوزىن پاديشاھ كورسەتكەنىمەن, ىشتەي قۋىس, جاي عانا كەڭىستىكتى تولتىرىپ جۇرگەن كولەڭكە بەينەلەردىڭ اينالاڭىزدا دا تولىپ جۇرگەنىن ەسىڭىزگە الاسىز. بۇل اكتريسا ويىنىنىڭ جەڭىسى!
ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن, بىراق بارلىعىن تەك اينۇرعا ءتان وجەتتىك پەن ورلىك, جانكەشتى ەڭبەكقورلىق بىرىكتىرەتىن سان سالالى, ءتۇرلى حاراكتەرلى بەينەلەر ونەر يەسىنىڭ شىعارماشىلىق بيوگرافياسىندا جەتىپ ارتىلادى. جانە ول بەينەلەردىڭ بارلىعى دا كاتارينا رولىنە باستار اكتريسا ىزدەنىسىنىڭ العاشقى باسپالداعى ەدى.
...كەزەكتى قويىلىم اياقتالدى. رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپبايدىڭ «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسى. شىمىلدىقتىڭ ارعى بەتىندە كاتارينا تۇر. اينۇر جوق. كەيىپكەر بەينەسىنەن ءالى شىعا قويماعان... جانىنا باردىم.
قولىن الىپ, قۇتتىقتادىم. ول: – ءالى تاڭعالدىرا المادىم با؟ – دەپ ازىلدەي ءتىل قاتتى. ...مەن ءۇنسىز عانا جىميدىم. ول جىميىستا قانداي مويىنداۋدىڭ جاتقانىن اكتريسا سەزبەدى, بىلەم. بىراق, ءدال سول ساتتە ونىڭ جانارىنان كاتاريناعا عانا ءتان وجەت وتكىرلىكتىڭ استارىندا جاسىرىنعان عالامات نازىكتىكتى اڭدادىم. مىنە, ناعىز اكتريسا!
نازەركە جۇماباي, «ەگەمەن قازاقستان»