اتام قازاقتىڭ «الاقان» دەگەن ءبىر تاماشا ءسوزى بار. دۇنيەدەگى ەڭ عاجايىپ مەيىرىم – انالاردىڭ الاقانىندا. ال ەندى الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ ىزگى جۇرەكتى, يگى تىلەكتى قامقور الاقانى شە؟ اعالار الاقانىنىڭ شاراپاتى تيمەگەن, جاقسىلىعىن كورمەگەن جان بۇل ومىردە, ءسىرا, دا جوق بولار.
تىپتەن, مەيلى, جەكە باسىڭا ارناپ جاساعان جاقسىلىعى بولماسا دا مىنا دۇنيەدە جاقسى ادامداردىڭ, جاقسى اعالاردىڭ كوپ ەكەنى دە راس. ال جان-جاعىنا جاقسىنىڭ شاراپاتى تيمەي قويمايدى. كوڭىل ايناداي اشىلىپ, جان-جۇرەك جادىراپ جاڭارعان وسىناۋ شاپاعاتتى ناۋرىز كۇندەرىندە سونداي ابزال اعالاردىڭ اسىل بەينەلەرى, ءازيز بولمىستارىن ءبىر ەسكە الىپ قويعان ارتىق ەمەس شىعار دەپ ويلايمىن.
قازاقتىڭ «اعا» دەگەن سوزىندە ءبىر جىلى شۋاق, ەرەكشە قاسيەت بار. اعالار بولمىسىنان, سيپاتىنان ارقاشان كوكتەمدەي كوڭىل كەڭدىگىن سەزىنبەيتىن كەزىمىز بولماس. جولىندا جاقسى اعالار كوپ ۇشىراسقان ادامنىڭ جولى بولعىش كەلەدى. جاقسى اعالار جاساعان جاقسىلىعىن ەشقاشان بۇلدامايدى. ولار قامقور الاقانىمەن القاعان ىنىلەر, كەيىنگى تولقىن جاستار وسىندايدا اعا ءۇمىتىن اقتاۋعا, الداماۋعا تىرىسىپ, بيىكتەرگە تالپىنىپ ۇمتىلادى.
جو-جوق, ءبىز اعا دەگەندە قانداس, بىرگە تۋعان باۋىر تۋىستىقتى ايتىپ تۇرعان جوقپىز. قازاق داستۇرىندە جاقسى ادامدار وزىنەن جاسى كىشىلەردىڭ بارىنە اعا. مۇنداي اعالار ەشكىمدى ەلگە, جەرگە ءبولىپ الالامايدى. تەك ىسىنە, سوزىنە, ىزگىلىگىنە, تالانتى مەن تالابىنا, دارىنى مەن قارىمىنا قارايدى. اعالاردىڭ ءبىر اۋىز جىلى ءسوزى, ساعان دەگەن سەنىمى قاناتتاندىرادى, تيتتەي تالابىڭدى تاۋداي قىلادى, الدىڭنان الىس قياندارعا, باقىتتى بولاشاقتارعا باستايتىن اق جول اشادى.
قازاق سالتىندا اعا مەن ءىنى اراسىنداعى اق شۋاقتى, التىن ارقاۋلى دانەكەر ەشقاشان ۇزىلمەگەن. جاسى ۇلكەن, جولى ۇلكەن اعالاردى ءدايىم قۇرمەتتەپ سىيلاعان. اسىرەسە, رۋحاني تۇرعىداعى اعالىققا قاتتى ءمان بەرىلگەندىگى بايقالادى. البەتتە, بۇل ارادا رۋحى ءبىر ەمەستەر تەك بيولوگيالىق تۋىستىقپەن عانا اعالى-ءىنىلى بولىپ ۇزاق جۇرە المايتىنىن دا ەسكەرۋىمىز كەرەك. دەمەك, «اتادان التاۋ, انادان تورتەۋ, جالعىزدىق كورەر جەرىم جوق» دەگەن اباي كۇڭىرەنىسىنىڭ تەگىن بولماعاندىعى. بۇل جەردە دە ۇلى اقىننىڭ ىزدەپ وتىرعانى قان تۋىستىعى ەمەس, جان تۋىستىعى, رۋح بىرلىگى, رۋحاني تۋىستىق ەكەندىگىن اڭعارماعىمىز ابزال. تەك سوندا عانا «اعاسى باردىڭ جاعاسى بار, ءىنىسى باردىڭ تىنىسى بار», تەك سول جاعدايدا عانا, جان جاقىندىعى بولعاندا عانا «اعانىڭ كوڭىلى اق جايلاۋ».
ءيا, حاكىم ايتقانداي, الدىڭعى تولقىن اعالار, كەيىنگى تولقىن ىنىلەردىڭ رۋحاني بىرلىگى, جان تۋىستىعى قازاق توپىراعىندا ەشبىر تولاستاماي, جەلىسى ۇزىلمەي, ءبىر-بىرىنە دەگەن ۇلى ساعىنىشى امبە سۋىماي كەلە جاتقاندىعىن ايتۋىمىز كەرەك. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتاقتى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ ۇلكەن ءبىر ءبولىمىن «اقىن اعا» دەپ اتاعانى ەسكە تۇسەدى. بارشاعا ءمالىم, بۇل – ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىندەگى اعالىعى. ونىڭ جولىن تۇتقان, تاعىلىمىن العان اقىن ىنىلەرى كوكباي, شاكارىم, اقىلباي ءھام باسقالارى. ال ايگىلى «الاش» قوزعالىسىنىڭ اعالارى ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولعانى بەلگىلى. وسىناۋ ادامداردىڭ اعالىق قامقورلىعىمەن, ايالى الاقانىمەن قانشاما ۇلت تۇلعالارى تاربيەلەنىپ قالىپتاستى دەسەڭىزشى! سولاردىڭ ىشىنەن ولاردىڭ اعالىق اقىلماندىقپەن باۋلىپ, توماعاسىن سىپىرعان, لەنيننىڭ الدىندا قازاق اۆتونومياسىنا تيەسىلى جەر تۋرالى بايانداما جاساعان ءالىمحان ەرمەكوۆ پەن ۇلت مۇددەسى جولىنداعى قايتپاس قايسار كۇرەسكەر سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ ارداقتى ەسىمدەرىن اتاساق تا جەتكىلىكتى بولار. نەمەسە الاش ارىستارىنىڭ كەيىنگىگە, قازاق ءۇشىن مۇحتار اۋەزوۆتى ساقتاپ قالۋ ورايىنداعى اعالىق جاناشىرلىقتارى دا كوڭىل تولقىتارلىق عيبرات ەمەس پە.
قازاقتىڭ كەيىنگى ۇلىلارى دا وسى اعالىق جولدى ساقتاۋدان تانبادى. قانىش ساتباەۆ, ءىلياس وماروۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ سىندى كەمەڭگەرلەر جاقسىلىق جاساپ, جولىن اشقان قانشاما ازاماتتار ەلىمىزدىڭ بەلگىلى تۇلعالارىنا, ۇلكەن عالىمدارعا, ساليقالى ساناتكەرلەرگە اينالدى. الىسقا ۇزاماي-اق, كورنەكتى جازۋشى, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوش باستاۋشى ءباھادۇرى شەرحان مۇرتازانىڭ – شەراعاڭنىڭ شەكپەنىنەن شىققان ايتۋلى ىنىلەرىن سانامالاپ شىعۋدىڭ وزىنە تالاي ۋاقىت كەتەرى انىق. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى كۇنى كەشە ومىردەن وتكەن «ەگەمەننىڭ» قارا نارى ەرجۇمان سمايىل ەدى. بۇل كىسىنىڭ دە جاقسىلىعىن كورگەن, اعالىق جان جىلۋىن سەزىنگەن كەيىنگى تولقىن وكىلدەرى, ءىنى-قارىنداستارى كوپتەپ سانالاتىنىنا بارعان سايىن كوزىمىز جەتە تۇسۋدە. ومىردە شىن مانىسىندە اعا بولا بىلگەن. شەراعاڭ سياقتى, قالىڭ كوپشىلىكتىڭ, كەيىنگى تولقىننىڭ قالاۋىمەن ول دا ەراعا دەگەن قاستەرلى اتقا يە بولعان.
اعا جولى – ارداقتى جول. اعا قاسيەتى – قامقورشىلدىق. اعا بولۋ, اعا دەگەن اتقا يە بولۋ وڭاي ەمەس. ونداي باقىت پەن قۇرمەت كەز كەلگەننىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرا دا بەرمەيدى. اعالىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن ساقتاي بىلەيىك, اعايىن. ويتكەنى اعالىققا ادالدىق پەن تازالىق, اق پەيىل عانا ءتان. اعالار – بىرلىك پەن بەرەكە تۇتقاسى. اعالىقتىڭ ۇلكەن دارەجەسى – ەل اعاسى بولۋ. «جاقسى ادامدار كوپ ءالى سىرلاسپاعان, كەزەكتى كۇن ەسىگىن بىرگە اشپاعان. ال عاجابى كەزدەسكەن جاقسى اعالار, تۋىس ماعان, دوس ماعان, قۇرداس ماعان». جاقسى اعالاردىڭ كەۋدەلەرىن اركەز «ادالدىق», «دارقاندىق», «شىنشىلدىق» دەپ اتالاتىن جىر كەرنەيدى. اعالار الاقانىنىڭ جىلۋى قالىڭ ەلگە قاجەت.
قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»