ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ازاتتىققا قول جەتكىزگەلى ەلباسىنىڭ تاريحي باستامالارىنىڭ ناتيجەسىندە دامىعان ەلدەردىڭ كوشىنە ىلەسىپ, ىلگەرى باسىپ كەلەدى. وسىناۋ جىلدار ىشىندە قازاقستاننىڭ جەتكەن جەتىستىگى, باعىندىرعان بيىكتەرى دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىنەردەي. مۇنىڭ بارلىعى جۇيەلى ساياسات پەن بايىپتى باسقارۋدىڭ ارقاسى ەكەنى انىق.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2030» باعدارلاماسىن ۇسىندى. ەكونوميكا داعدارىسقا ۇشىراپ, جوسپارلى جۇيە كۇيرەپ, نارىقتىق ەكونوميكا ءالى ورنىعا الماي جاتقان كەزىندە مۇنشالىقتى وپتيميستىك باعدارلاماعا حالىقتى سەندىرە ءبىلۋدىڭ ءوزى قيىننىڭ قيىنى ەدى.
اتاقتى تاتىقارا جىراۋدىڭ جانىبەك شاقشاق ۇلىنا مايدان دالاسىندا دەم بەرىپ, «الدىڭنان سۋ, ارتىڭنان جاۋ قىسقاندا, جىگىتتىڭ جىگىتتىگى وسىندايدا» دەپ كەلەتىن تولعاۋى بار-دى. ازۋىن ايعا بىلەگەن الىپ يمپەريانىڭ كۇل-تالقانى شىعىپ, جارتى قۇرلىق داعدارىسقا ۇشىراپ تۇرعان تۇستا ەلباسىنىڭ دا قالىڭ ەلدى سوزىنە سەندىرىپ, ىسىمەن دالەل كەلتىرىپ, تىعىرىقتان الىپ شىعۋى «قايراتكەردىڭ قايراتكەرى عانا» جۇرەگى داۋالاپ, جىگەرى جەتەتىن باستاما ەدى.
ءدال سول كەزەڭدە تمد ايماعىندا مۇنداي كەشەندى ستراتەگيالىق قۇجات قابىلداپ, ونى ىسكە اسىرۋعا بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتكەن ەلدەر نەكەن-ساياق ەدى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ەسكى كەڭەس كەڭىستىگىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كورەگەندىك تانىتىپ, ءوز ەلىن ورتاق يدەيانىڭ توڭىرەگىندە جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرا ءبىلدى. سول كەزدەگى سكەپتيكتەردىڭ سەنىمسىزدىگىنە قاراماستان بۇگىندە «قازاقستان-2030» باعدارلاماسى تولىعىمەن جۇزەگە استى. باعدارلامانىڭ ءار بابىن پاراقتاپ قايتا قاراپ شىقساڭىز, ونداعى ماقسات, مىندەتتەردىڭ شىنىمەن-اق مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالعانىن كورەسىز.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز اياققا نىق تۇرىپ, ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا «برەندكە اينالعان تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇردىق». ەل بولىپ, ەس جيىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيناعان كەزەڭدە جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرەر بىرنەشە ماڭىزدى ستراتەگيالىق باعدارلامالار قابىلداندى. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, پرەزيدەنتىمىزدىڭ جاساعان ءاربىر قادامىن, كوتەرگەن باستاماسىن, قابىلداعان باعدارلاماسىن, حالىققا ارناعان جولداۋىن ۇلكەن, جۇيەلى شەشىمدەردى تالاپ ەتەتىن, ماڭىزدى ءىس-ارەكەتتەر دەپ ەسەپتەۋگە بولادى.
وسى تاريحي قۇجاتتاردىڭ بارلىعىندا دا, حالىققا جولدانعان جولداۋلاردىڭ بارىندە دە ەلباسى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان – حالىق الدىنداعى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىنداپ وتىرعان بىرەگەي مەملەكەت.
ال ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا جاريا ەتىلگەن «بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» ۇلكەن تاريحي وقيعا بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. ۇندەۋ جاريالانعالى بەرى قوعامدا جاڭعىرىق تۋدىرىپ, ءارتۇرلى دەڭگەيدە تالقىلاۋلار مەن تالداۋ, ساراپتامالارعا ارقاۋ بولۋدا.
ەلباسىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك سالاداعى شەشىمدەرىنە قاشاندا سەنىممەن قارايتىن قازاقستان حالقى بۇل جولعى ۇندەۋدى ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىل الدى. الپاۋىت ەلدەر بىرىنەن ءبىرىنىڭ مىقتى ەكەندىگىن دالەلدەۋمەن الەك بولىپ, سوعىس قارۋىنىڭ قۋاتى مەن كولەمىن ارتتىرىپ جاتقان زاماندا حالقىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا باتىل قادام جاساۋ ىنتىماعى جاراسقان ءبىزدىڭ ەلدىڭ عانا قولىنان كەلىپ وتىر. بۇل ماقتاناتىن نارسە عوي دەپ ەسەپتەيمىن.
نارىقتىڭ زاڭدىلىعى ۇستەمدىك قۇرعان قازىرگى زاماندا بۇل ماسەلەنىڭ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ دا ءبىرشاما ۋاقىتتى قاجەت ەتتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان نارىعى ءبىر عانا يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋدىڭ نەشە الۋان ءتۇرىن سىناپ كوردى. بۇلاردىڭ ءبىرى نەسيە بەرۋشىنى قاناعاتتاندىرا الماسا, ەندى ءبىرى نەسيە الۋشى ازاماتتاردىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي جاتتى. مەملەكەت تاراپىنان جەكەلەگەن الەۋمەتتىك توپتار ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە تۇرلەرى مەن بيۋدجەتتىك باسپانا تۇرعىزۋ شارالارى دا ىسكە اسىرىلىپ كەلدى. ال ەندى جاپپاي ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن تومەن پايىزدى ۇزاقمەرزىمدى يپوتەكا بەرۋ تۇڭعىش رەت قولعا الىنعالى وتىر. ەلباسىنىڭ بۇل باستاماسى, باسقاسىن ايتپاعاندا تمد ەلدەرىنىڭ ايماعىندا تەڭدەسى جوق الەۋمەتتىك قادام بولماق. كورشىلەس رەسەيدىڭ وزىندە الەۋمەتتىك يپوتەكالاردىڭ ەڭ تومەن پايىزدىق مولشەرلەمەسى 11,5-13 پايىزدى, العاشقى جارنا 30 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. ال ەلباسىنىڭ ۇندەۋىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان يپوتەكانىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى 7 پايىزدى قۇرايدى. «7-20-25» ۇلگىسىندەگى باعدارلامادا باستاپقى جارنا مەن نەسيە مەرزىمى دە قاراپايىم ازاماتتار ءۇشىن ءبىرشاما قولايلى دەڭگەيدە بەلگىلەندى. اتالمىش باستاما كەيىنگى جىلدارى داعدارىستىڭ اسەرىمەن ءبىرشاما باسەڭدەپ قالعان قۇرىلىس سالاسىنا دا سەرپىن بەرمەك. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا «ەكونوميكانىڭ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ورىستەۋىنە جۇمىس ىستەيدى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى». ەندىگى ماسەلە جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, ەلباسىنىڭ باستامالارىن ىسكە اسىرۋعا اتسالىسۋ.
ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن اسا وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ەڭبەكاقى ماسەلەسى. ەلباسى ءوز ۇندەۋىندە جالاقىسى تومەن قازاقستاندىقتاردى قولداۋ ءۇشىن 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەسىن 10 ەسەگە ازايتىپ, 1 پايىز عانا سالىق سالۋدى ۇسىندى. ناقتىراق ايتقاندا, اي سايىن ەڭ تومەنگى ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ 25 ەسەلەنگەن كولەمىنەن از جالاقى الاتىندارعا سالىناتىن جەكە تابىس سالىعىن ازايتۋ ارقىلى ولاردىڭ جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋ كەرەك ەكەنى ايتىلدى. جاسىراتىنى جوق, تومەنگى جالاقىمەن كۇن كورىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى اۋىلدا تۇرادى. جىل بويى 3-4 اي عانا جۇمىس ىستەپ, قالعان ۋاقىتتا تاپقانىنا تاۋبە دەپ جۇرگەندەر دە اۋىل تۇرعىندارى. ولاي بولسا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل باستاماسى تىكەلەي اۋىل ازاماتتارىن قولداۋعا, ولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن كوتەرۋگە باعىتتالعان دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
مۇنىڭ نەسيە الۋعا دا قاتىسى بار, سەبەبى شىنايى تابىسىن كورسەتە العان جۇمىسكەردىڭ يپوتەكالىق جۇيەگە ەنۋگە مۇمكىنشىلىگى بار. ياعني سالىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى تابىستىڭ ارتۋىنا, تۇرعىنداردىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋىنە وڭ مۇمكىندىك تۋعىزادى. سونداي-اق ەلباسى ءارى قاراي ۇكىمەتكە تابىس سالىعىنىڭ پروگرەسسيۆتى شكالاسىن ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەۋدى تاپسىردى. بۇل دا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ازايتۋعا باعىتتالعان دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى.
ەلدىڭ ەرتەڭىنە سالىناتىن ەڭ ماڭىزدى ينۆەستيتسيا – ءبىلىم جانە عىلىم. ەلباسىنىڭ ءاربىر باستاماسىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ءبىلىمدى ۇرپاق – ەل بولاشاعىنىڭ كەپىلى. تسيفرلى تەحنولوگيالار مەن ينتەرنەت جۇيەسى ۇستەمدىك قۇرعان داۋىردە وزىق بىلىممەن قارۋلانعان ەل عانا باسەكەگە قابىلەتتى بولا الارى حاق.
«قازىر جىل سايىن بولىنەتىن 54 مىڭ گرانتقا قوسىمشا 2018-2019 وقۋ جىلىندا تاعى 20 مىڭ گرانت ءبولۋ كەرەك. ونىڭ 11 مىڭى تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا باكالاۆرلىق ءبىلىم بەرۋگە تيەسىلى بولادى» دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى. بۇل – ناقتى ساندارمەن نەگىزدەلگەن جۇيەلى جوسپار. ءبىلىم جولىنا قادام باسقان مىڭداعان جاس تۇلەكتىڭ كەۋدەسىنە ءۇمىت ۇيالاتىپ, كەلەشەككە دەگەن سەنىمىن نىعايتاتىن ۇلتتىق ماسشتابتاعى باستاما. اتالمىش باستامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى جاڭا ەكونوميكادا زور سۇرانىسقا يە بولاتىن سان مىڭ جاڭا ماماندى دايارلاۋ.
ۇندەۋدە قوسىمشا گرانتتاردىڭ باسىم بولىگى ينجەنەرلەر, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, روبوتتى تەحنيكا, نانوتەحنولوگيا سالاسى ماماندىقتارىنا بولىنەتىنى باسا ايتىلدى. ءوز كەزەگىندە جوعارى وقۋ ورىندارى دا اتالمىش باعىتتاعى ماماندىقتار بويىنشا ساپالى مامان ازىرلەپ شىعارۋعا تاس-ءتۇيىن دايىن بولۋعا مىندەتتى. يندۋستريا 4.0 ۇدەرىسىنىڭ كوشىنە ىلەسەمىز دەسەك, ەلىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ۇنەمى دامىتىپ, عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرىن يگەرۋگە يكەمدى ساپا دەڭگەيىنە جەتكىزۋگە ءتيىسپىز.
ەڭ الدىمەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن ماماندىعىنا ساي وندىرىسپەن تىعىز بايلانىستا تۇزگەن دۇرىس. ماسەلەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن ءتيىستى كافەدرالار مەن فاكۋلتەتتەر ءوز ايماقتارىنداعى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەڭبەك جانە تەحنيكالىق شارتتارىنا, تالاپ-تىلەكتەرىنە وراي ازىرلەسە, بۇل سالاداعى مامان ساپاسى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتار ەدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا مۇنداي مۇمكىندىك بار. بۇرىنعىداي ەمەس, ولار وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋدە مەيلىنشە دەربەس. قازىرگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى بويىنشا زاڭ جوباسىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جۇمىس توبى دا تالقىلاۋدا.
بەس الەۋمەتتىك باستامادا تەحنيكالىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارى بويىنشا بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى گرانتتارىنىڭ قۇنىن ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ گرانتتارى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. قوسىمشا بولىنەتىن 20 مىڭ وقۋ گرانتىنىڭ سانىنا عانا ەمەس, سول گرانتتار بويىنشا ءبىلىم الىپ شىعاتىن مامانداردىڭ ساپاسىنا دا ءجىتى كوڭىل بولۋگە مىندەتتىمىز. سونداي-اق قازىر جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردىڭ ستۋدەنتتەرىن جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ەلباسى ۇكىمەتكە 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ستۋدەنتتەرگە ارناپ كەمىندە 75 مىڭ ورىندىق جاڭا جاتاقحانالار سالۋدى تاپسىردى. بۇل, اسىرەسە, ءبىلىم قۋىپ, اۋىلدان قالاعا كەلگەن جاستار ءۇشىن جاقسى جاڭالىق. بيزنەس پەن مەملەكەتتىڭ سەرىكتەستىگى ارقىلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ الەمدىك تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلىپ, قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلدە دە قانات جايىپ كەلە جاتقان وڭتايلى امال بولىپ تۇر. وسى ارقىلى ستۋدەنتتەر قاۋىمىنىڭ جاتاققانا ماسەلەسى شەشىمىن تاۋىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار بيزنەستىڭ بەلگىلى ءبىر سالالارى دا وركەندەپ, دامۋعا مۇمكىندىك الادى.
ەلباسى ۇسىنعان ءتورتىنشى باستاما: «شاعىن نەسيە بەرۋدى كوبەيتۋ». ءوزىن ءوزى ەڭبەكپەن قامتىعان جانە جۇمىسسىز تۇرعىنداردىڭ اراسىندا جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى تەتىك بۇل. ۇكىمەت بۇعان دەيىن دە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماقساتىندا تۇرعىندارعا شاعىن نەسيە بەرۋدىڭ ءتۇرلى ۇلگىلەرىن ءساتتى ىسكە اسىرىپ كەلدى. ال ەندى بۇل جولعى شاعىن نەسيەنىڭ كولەمى 20 ميللياردقا ارتپاقشى. يگەرىلۋ دەڭگەيىنە قاراي كولەمى جىل سايىن ءوسىپ, ەكى ەسەلەنبەك. شاعىن بيزنەسكە قۇيىلعان مۇنشاما قارجىنىڭ ماكروەكونوميكالىق اسەرى بولارى دا حاق.
ەلباسى بۇل باستامانىڭ نەگىزىنەن اۋىل-ايماقتار ءۇشىن, اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
اۋىلدىقتاردى قۋانتىپ وتىرعان ۇلكەن جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – «ەلدى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ» ماسەلەسى. ەلباسى ۇندەۋدى جاريالاعاننان كەيىن ىلە-شالا رەسەي تەلەارناسىنىڭ تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستاننىڭ مۇناي مەن گازدىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى بولا تۇرا, ايماقتاردىڭ تۇگەلدەي گازبەن قامتاماسىز ەتىلمەگەنىن ايتىپ, بۇل ماسەلەنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدە دە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قولعا الىنباعانىن اتاپ ءوتتى.
ەندى مىنە ەلدىڭ ەركىندىگى نىعايىپ, ەكونوميكاسى قۋاتتانعان كەزەڭدە وسى ولقىلىقتىڭ ورنى تولماق. بۇل باستامانىڭ يگىلىگىن ەڭ الدىمەن گازبەن مۇلدەم قامتىلماعان ورتالىق وبلىستاردىڭ تۇرعىندارى كورمەك. قاراوزەك – جەزقازعان – قاراعاندى – تەمىرتاۋ – استانا باعىتىندا تارتىلاتىن ماگيسترالدى گاز قۇبىرى ايماقتارداعى 2,5 ملن حالىقتى گازبەن قامتاماسىز ەتىپ, ەلدىڭ تىرلىگىن وڭالتىپ, ەكولوگيانى جاقسارتادى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭا وندىرىستەرىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. گاز قۇبىرى قاراعاندى وبلىسىنىڭ تەرريتورياسىنىڭ وزىندە بىرنەشە قالالار مەن 120 ەلدى مەكەندى گازبەن قامتاماسىز ەتەدى. ال ەندى ەلوردامىز استانادا اسىرەسە جىلۋ بەرۋ مەرزىمىندەگى اۋانىڭ لاستانۋ ماسەلەسى گاز قۇبىرى تارتىلعان سوڭ تۇبەگەيلى شەشىمىن تاباتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىر قۋانارلىعى گاز ماگيسترالى استانامەن شەكتەلىپ قالماق ەمەس. ەلباسى بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءارى قاراي وزگە وڭىرلەردى دە گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
قورىتا ايتقاندا, «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىندا» ايتىلعان ماسەلەلەر – انىق, العا قويىلعان مىندەتتەر – ايقىن. ۇندەۋدە قامتىلعان ءار باستامانى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, كوكىرەك كوزىمەن كورىپ, تۇسىنە ءبىلۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك نەمەسە ەكونوميكا سالاسىنىڭ بىلگىر مامانى بولۋ دا قاجەت ەمەس. ناقتى ساندارمەن نەگىزدەلىپ, كەرەك دەسەڭىز جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمدەرى دە كورسەتىلگەن ءىس-شارالاردىڭ جۇيەلى جوسپارى ىسپەتتى. ەندىگى كەزەكتە ەل بولىپ وسى باستامالاردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن قالىڭ بۇقاراعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مىندەتتىمىز.
ءالي بەكتاەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسىنىڭ توراعاسى