قازاق قاي قيىردا جۇرسە دە ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا ءتان ىرىلىگىن كورسەتۋدەن تانباعان. بۇعان مىسال وتە كوپ. ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە قاراقالپاق توپىراعىندا تۋىپ-ءوسىپ, تۇران ءوڭىرىن تاڭعالدىرعان تولاعاي ۇل جايلى ءسوز ەتپەكپىز.
ءامۋداريانىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى ەلدىڭ سپورت تاريحى وڭىردە اشىلعان العاشقى مەكتەپتەرگە بارىپ تىرەلەتىنى انىق. ءبىز ارينە, رەسمي تۇردە مويىندالعان سپورت جايىندا ايتىپ تۇرمىز. 1874 جىلى پەترو-الەكساندروۆسك (تورتكۇل قالاسىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى) قالاسىندا باستاۋىش مەكتەپ اشىلعان. 1885 جىلى سول مەكتەپتىڭ بازاسىندا قالالىق ۋچيليششە پايدا بولىپ, وندا تۇڭعىش رەت گيمناستيكادان ساباق وتكىزىلگەن. وسىندا العاش رەت 1939 جىلى بۇكىلوداقتىق دەنە شىنىقتىرۋ كۇنىنە وراي رەسپۋبليكالىق سپارتاكيادا ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. وندا س.تۇرسىنوۆ, ب.جۇمانيازوۆ, ا.ءابدىراحمانوۆ, س.شامۇراتوۆتار جەڭىمپاز بولعان.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا بايلانىستى بۇلا كۇشى بويىنا سىيماي جۇرگەن اتاقتى بالۋاندار تۇگەلدەي دەرلىك مايدانعا اتتاندى. مايداندا قازا تاپقانى قانشاما. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى بەسقالا, تاشاۋىز, حورەزم جەرىندەگى تويلار كۇرەسسىز وتپەيتىن. وسى زاماندا قوجانازار بالۋاننىڭ ءوز شاكىرتتەرىن باستاپ, تويعا بارۋى ۇلكەن مەيرام-تىن. ول كەزدە قوجانازار بالۋان العان جۇلدەسىنىڭ بارلىعىن جوق-جىتىككە تاراتىپ بەرۋشى ەدى.
وسىنداعى قوجانازار بالۋاننىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى – ءابيبوللا ەسىمدى بالا. ول قارشادايىنان كۇرەستىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنىپ, جۇلدە ءۇشىن ەمەس نامىس ءۇشىن بەلدەسەتىن. ءارى اتاقتى قوجانازاردىڭ تۋعان جيەنى-تۇعىن. ءابيبوللا اكەسىنەن ەرتە ايىرىلعان, اعاسى قارلىباي سوعىستان قايتپاعان ەدى. شەشەسىن اسىراۋ ءۇشىن ەڭبەككە ەرتە ارالاستى. ماقتا القابىندا قارا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, كۇرەستىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ۇيرەندى. 17-18 جاسقا كەلگەندە ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەيتىن ناعىز بالۋانعا اينالدى.
قوجەلى وڭىرىندەگى اتاقتى جىلقىشى ءاشىرباي جالعىز ۇلى نۇرمۇحاممەدكە سۇندەت توي جاسايدى. وسى توي ءابيبوللانىڭ اتىن شىعاردى. جاس بالۋان بىرنەشە الىپتى جىعىپ, مارەگە القىنباي جەتكەن ەكەن.
– باس جۇلدەگە تىگىلگەن تۇيە ابيبوللاعا بۇيىردى, – دەيدى تويدى جۇرگىزىپ تۇرعان قوجانازار بالۋان. – ءاشىرباي تاعى دا جۇلدە تىگەم دەيدى, قاپى قالعاندار بولسا, ابيبوللامەن كۇرەسكە شىقسىن. تالاپكەرلەر بار ما؟
تالاپكەرلەر كوبەيىپ كەتەدى. بۇلاردى تۇگەل جەڭسە, تۇيە بالۋان اتاناتىنىن, جەڭىلسە, ۇستازى قوجانازار بالۋاننىڭ دا بەدەلى تۇسەتىنىن ۇققان ءابيبوللا ىشتەي جاراتقاننان جاردەم سۇراپ, الاڭدا قاسقايىپ تۇرادى. ءسويتىپ قارسىلاس شاق كەلتىرمەي ءبارىن جەڭگەن ءابيبوللا, كۇرەس بىتكەسىن جۇلدەگە العان ءبىر تۇيە, ەكى وگىز, بەس قوي, تۇرىكمەن كىلەمىن جەتىم-جەسىرگە تاراتىپ بەرىپ, ەلدەن باتا سۇرايدى.
– تۇراندى ۋىسىندا ۇستاعان باباڭ ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ارۋاعى جار بولسىن! باباڭ اق نايزانىڭ ۇشىمەن العان جەردى اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن العايسىڭ! ءاۋمين! – دەپ باتا بەرىپتى ناعاشىسى قوجانازار بالۋان.
– ءاۋمين! ءاۋمين! – دەپ بەت سيپادى جينالعان جۇرت.
ەرتەڭىنە قوجانازار بالۋان قوجەلىدەن نوكىس اۋدانىنىڭ «1 ماي» ۇجىمشارىنداعى ءابيبوللانىڭ ۇيىنە قوناققا كەلەدى. تاماق جەپ بولعان سوڭ «ەندى مىنە, تۇيە بالۋان بولدىڭ. زامان وزگەردى. اتام زاماننان بەرى تويلاردا كۇرەسىپ, داڭقى جەر جارىپ جۇرگەن بالۋانداردىڭ مىسىن باستىڭ. سەن ەندى اۋىلدىڭ تويىن قوي. ۇكىمەتتىك جارىستارعا بار. سوندا كوزگە تۇسسەڭ ۇلكەن جارىستارعا اپاراتىن كورىنەدى. انا ساپالاق بالۋان 1939 جىلى سول كەزدەگى قاراقالپاقستاننىڭ استاناسى تورتكۇلدەگى جارىستا جەڭىپ شىققان بولاتىن. سوسىن تويدا كۇرەسكەندى قويىپ, بىرىڭعاي ۇكىمەتتىڭ جارىستارىنا باردى. قازىر ەل ونى باس بالۋانعا بالاپ ءجۇر. سەن ءالى جاسسىڭ. بولاشاعىڭ الدا. سوندىقتان اتاقتى بالۋان بولعىڭ كەلسە, وسىلاي جاسا» دەپ ءوز اقىلىن ايتتى جيەنىنە.
ناعاشىسىنىڭ ءسوزىن ەكى ەتىپ كورمەگەن ءابيبوللا كەلىسكەن سىڭاي تانىتىپ, ءۇنسىز باس يزەدى.
قوجانازار بالۋان كەتكەن سوڭ ءابيبوللا دوسى ىسمايىل اسامادينوۆپەن بىرگە تىنىمسىز جاتتىعۋدى باستايدى. كۇرەستىڭ سان قيلى ادىستەرىن ءبىرى ەكىنشىسىنە ۇيرەتتى. نوكىستەگى جارىستارعا ۇجىمشار اتىنان بارىپ جەڭىسپەن ورالىپ جۇرەدى. سونداي جارىستاردىڭ بىرىندە 1949 جىلى ۇلتتىق كۇرەستەن فەرعانا قالاسىندا وتەتىن اۋىل جاستارىنىڭ سپارتاكياداسىنا جولداما ۇتىپ الدى.
بۇل ونىڭ اۋىلدان ۇزاپ شىققان العاشقى ساپارى-تۇعىن. قاتتى تولقىدى. جولاي حيۋا, بۇقارا, سامارقان, جىزاق, تاشكەنتتى تاماشالاپ قاراقالپاقستاندىقتار فەرعاناعا جەتەدى. 19 جاستاعى ءابيبوللا باعى جانىپ, سپارتاكيادانىڭ جەڭىمپازى اتانادى. «گراموتا» دەگەن جازۋى بار قاتتى قاعاز بەن التىن مەدالدى العاش كورگەندە, مۇنىسى جاقسى ەكەن «بالەنشەنىڭ تويىندا تۇيە, تۇگەنشەنىڭ تويىندا بيە ۇتتىم» دەپ جۇرمەيسىڭ. جەڭىسىڭنىڭ ايعاعى – مەدال مەن گراموتا, دەپ ويلادى.
ەلگە كەلگەن سوڭ قوجانازار بالۋان جيەنىنىڭ جەڭىسىنە قاتتى قۋانادى. بۇل وقيعانى داستارقان باسىندا اتاپ ءوتىپ وتىرعاندا, ۇيگە قاراقالپاقستاننىڭ اتاقتى بالۋاندارى ساپالاق شامۇراتوۆ پەن قادىر قالانداروۆتار كىرىپ كەلەدى. ولار وقيعا سەبەپكەرىن قۇتتىقتاپ, ەشقاشان جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن قوجانازار بالۋانمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. كەتەر كەزىندە ەكى بالۋان بىردەن وعان قولقا سالدى:
– بالۋان اعا, جاقسى شاكىرت دايىنداعان ەكەنسىز. بۇل بالا ءالى ۇزاققا بارادى. قالعان جاعىندا سۇيەگى سىزدىكى, ەتىن بىزگە تاپسىرساڭىز...
قوجانازار بالۋان كەلىسىمىن بەرەدى. ەندى ءابيبوللانى ساپالاق پەن قادىر بالۋاندار جاتتىقتىراتىن بولادى.
1950 جىلى وزبەك سسر-ءنىڭ 25 جىلدىعى سالتاناتتى جاعدايدا اتاپ وتىلەتىن بولىپ, وبلىستاردا مەرەيتويعا ارنالىپ سپورتتىڭ ءار تۇرىنەن جارىستار ۇيىمداستىرىلدى. ۇلتتىق كۇرەستەن قاراقالپاقستان چەمپيوناتى دا مەرەيتوي اياسىندا ءوتتى. ۇستازدارىنىڭ ايتۋىمەن ارتىق سالماقتان ارىلىپ, جەڭىل سالماقتا كۇرەسىپ جۇرگەن ءابيبوللا سادىقوۆ اۆتونوميالىق رەسپۋبليكانىڭ چەمپيونى اتاندى.
وزبەكستان چەمپيوناتى تاشكەنت قالاسىنداعى تسيرك عيماراتىندا ءوتتى. كۇرەستەن باسقا سپورت تۇرلەرى ونشا دامي قويماعان كەز ەمەس پە, بەلگىلەنگەن ورىنعا كورەرمەن سىيماي كەتىپتى. كۇرەستى تۇرگەلىپ تۇرىپ تاماشالاعاندار دا كوپ. وسىنداي القالى جيىندا ناعىز بالۋان نامىستى قولدان بەرۋى مۇمكىن بە, ءابيبوللا وزبەكستان چەمپيونى اتاعىن جەڭىپ الىپ, جەرلەستەرىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتەدى. جەڭىمپازدارعا اشحاباد قالاسىندا وتەتىن ورتالىق ازيا جانە قازاقستاننىڭ سپارتاكياداسىنا جولداما بەرىلگەن.
ءابيبوللا سادىقوۆ ماشىقتانىپ ءجۇرىپ, ارادان ەكى جىل وتكەنىن بايقاماي دا قالادى. 1952 جىلى اشحابادتا تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە قازاقستان قۇرامالارى ءداۋىردىڭ ايتۋلى جارىسى سانالعان سپارتاكياداعا جينالادى. قاراقالپاقستاندىق ءابيبوللا سادىقوۆ دوداعا وزبەكستان قۇراماسى ساپىندا قاتىسادى.
قاراقۇم قويناۋىنداعى ءالى ءمارمار قالا اتانا قويماعان اشحاباد 22 جاستاعى ءامۋداريا جاعالاۋىنان كەلگەن قازاقتىڭ قارا بالاسىن ارماننىڭ اسقارىنا جەتكىزدى. فينالدا قازاقستان چەمپيونىن جەڭگەن ءابيبوللا سادىقوۆ ۇلتتىق كۇرەستەن ورتالىق ازيا جانە قازاقستاننىڭ ابسوليۋتتىك چەمپيونى دەگەن اتاققا قول جەتكىزەدى. بۇعان دەيىن بىردە-ءبىر قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى مۇنداي اتاقتى يەلەنبەگەن ەدى.
ءابيبوللانىڭ ۇلتىن ءبىلىپ قالعان قازاقستان قۇراماسىنىڭ باپكەرلەرى ونى اتاجۇرتقا اكەتۋ ءۇشىن نوكىسكە كەلەدى. الايدا قاراقالپاقستان بيلىگى ءىرى جارىستا جەڭىسكە جەتكەن تۇڭعىش بالۋانىن بەرمەۋ ءۇشىن قاتتى قارسىلىق كورسەتكەن. اتاجۇرتقا بارماقشى بولعان ارمانى ادىرا قالعان ءابيبوللا ءجۇنجىپ كەتتى. سونىڭ سالدارىنان وزبەكستان رەسپۋبليكاسى «پاحتاكور» سپورت قوعامىنىڭ 1952 جىلى 3-6 قىركۇيەكتە بۇقارادا, 1953 جىلى 16-20 شىلدەدە سامارقاندا وتكىزىلگەن سپارتاكياداسىندا ءۇشىنشى, ەكىنشى ورىنداردى قاناعات قىلدى.
«اينالاڭداعىلاردىڭ ساعان دەگەن قارىم-قاتىناسىن بىلگىڭ كەلسە, ولاردان وق بويى وزىپ كور» دەگەن حالىق دانالىعى دۇرىس ەكەن. رەسمي نوكىس پەن تاشكەنت ونى وداق كولەمىندەگى جارىستاردان ۇنەمى شەتتەتىپ وتىردى. وسى جولى بارامىن-اۋ دەپ دايىندالىپ جۇرگەندە تاساداعى بىرەۋلەردىڭ مۇنى اتتاپ ءوتىپ كەتكەنىن ءبىلىپ تالاي قىنجىلدى. امال قانشا؟
ءومىرىنىڭ مازمۇنى بالۋاندىقتا دەپ بىلگەن ءابيبوللا كۇرەستى جالعاستىرا بەردى. 1954-1955 جىلعى قاراقالپاقستان سپارتاكياداسىندا, 1957 جىلعى قاراقالپاقستان چەمپيوناتىندا جەڭىمپاز بولسا, «پاحتاكور» سپورت قوعامىنىڭ 1959 جىلى نوكىستە وتكىزىلگەن سپارتاكياداسىندا 2-ورىندى الدى. 1954-1955 جىلدارى تاشكەنت قالاسىندا وتكەن وزبەكستان چەمپيوناتىندا جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى.
ءابيبوللا سادىقوۆ سپورتتاعى كارەراسىن اياقتاعان سوڭ نوكىس قالاسىنداعى «پاحتاكور» سپورت قوعامىندا, ىشكى ىستەر ورگانىندا قىزمەت اتقاردى. ول 1991 جىلى 6 قىركۇيەكتە نوكىس قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
1993 جىلى 15 مامىردا بالۋان ءابيبوللا سادىقوۆتى ەسكە الۋ ماقساتىندا ۇلتتىق كۇرەستەن العاشقى تۋرنير وتكىزىلدى. سودان بەرى بۇل تۋرنير ءىشىنارا وتكىزىلىپ كەلەدى. نوكىس قالاسىنداعى ءبىر كوشە داڭقتى بالۋاننىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
بەگابات ۇزاقوۆ,
جۋرناليست
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى