دوستىق پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن بايلانىستار

قازاقستان ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ءوزىنىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن جەتە سەزىنىپ كەلەدى. سەبەبى قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا وڭىرلىك تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, جاڭا سىن-قاتەرلەرگە, ونىڭ ىشىندە شەكارالاس جاتقان مەملەكەتتەردەن تارالۋى ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى سانالادى. «قازاقستان ورتالىق ازيادا جانجالعا بەيىم الەۋەتتى السىرەتۋ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى, سۋ-ەنەرگەتيكالىق توراپ پەن وزگە دە قايشىلىقتاردىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ ماقساتىندا ىشكى وڭىرلىك ينتەگراتسيانى دامىتۋعا ۇمتىلادى», دەپ كورسەتىلۋى سوندىقتان.

كەز كەلگەن مەملەكەتكە, ونىڭ ىشىندە كورشى ءارى تاريحى تامىرلاس ەلدەرگە ءار سالادا ينتەگراتسيالىق بايلانىستار ورناتىپ, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ اسا قاجەت جانە ول بارلىق تاراپقا ءتيىمدى. راس, مۇنداي ىنتىماقتاستىق كەزىندە وڭىردەگى بەس مەملەكەتتىڭ اراسىندا بولعان. وكىنىشكە قاراي, ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى تەرەڭگە تامىر تارتۋى ءتيىس سول بايلانىستار سوڭعى ونجىلدىقتا السىرەي باستادى.

بۇل وڭىردەگى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا دا كەرى اسەر ەتكەنى شىندىق. ءتىپتى شەكارالاردا وق اتىلىپ, ادام ولىمىنە سوقتىرعان وقيعالاردىڭ بولعانى دا جاسىرىن ەمەس. دەگەنمەن سوڭعى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى بۇرىنعى ىنتىماقتاستىقتى قايتا جانداندىرۋعا ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە ناقتى قادامدار جاسالىپ جاتقانى قۋانتادى. ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى جانە باستاماشىسى قازاقستان پرەزيدەنتى ەكەنىن حالىقارالىق قوعامداستىق جاقسى بىلەدى.

ەلدەر اراسىنداعى بايلانىستار­دى ور­نىقتىراتىن ءارى ونى تەرەڭ­دەتە­تىن, ول – مەملەكەتتەر باس­شىلار­ى­­نىڭ كەزدەسۋ­لەرى. وسى تۇر­عى­دان الىپ قاراعاندا, ەلبا­­سى­مىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياسي تۇلعا­سى, ەل مەن ەلدى, حالىق پەن حالىقتى جاقىن­­داس­­تىرۋ­داعى كوشباسشىلىق ءرولى ەرەك­شەلەنىپ تۇرادى. مىسالى وتكەن جىل­دىڭ وزىندە قازاقستان باسشىسى وزبەك­ستان پرەزيدەنتى شاۆحات ميرزيەەۆپەن بىرنەشە رەت كەزدەستى, ەكى ەلدىڭ قاتى­ناستارىن دامىتۋعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى. ەندى مىنە وزبەكستان باسشىسى استاناعا تاعى ساپارلاعالى وتىر. دەرەك كوزدەرىنە قاراعاندا, ول قازاقستانداعى وزبەكستان جىلىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا قاتىسادى. ءوز كەزەگىندە بۇل ەكى مەملەكەت حالقىنىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستارىن نىعايتۋعا مۇمكىندىگىنشە ىقپال ەتپەك.

وسىنىڭ الدىندا, ياعني 15 ناۋرىزدا قازاقستان باسشىسىنىڭ شاقىرۋىمەن تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون استاناعا رەسمي ساپارمەن كەلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ساپاردىڭ ماقساتى – ەكى ەلدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا ارىپتەستىگىن نىعايتىپ, ەكىجاقتى بىرقاتار قۇجاتتارعا قول قويۋ. جالپى, قازاقستان مەن تاجىكستاننىڭ قاتىناستارى مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىك العان كەزدەرىنەن دوستاستىق جانە ستراتەگيالىق ارىپتەستىك نەگىزدە دامىپ كەلەدى. سونداي-اق ەكى ەلدىڭ شيرەك عاسىردان بەرگى ديپلوماتيالىق قاتىناستارى ءوزارا سەنىم مەن قولداۋعا نەگىزدەلگەن سەرىكتەستىكتە ەلەۋلى تابىستارعا جەتتى. قازاقستان مەن تاجىكستاننىڭ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردە دە ۇستانىمدارى جاقىن جانە ۇيلەسەدى.

قازاقستان تاجىكستاندىقتارعا گۋما­نيتارلىق كومەك كورسەتۋدەن ايانىپ قالعان جوق. مۇنداي قولداۋ جىل سايىن كورسەتىلىپ كەلەدى دەسەك, قاتەلەسە قوي­ماسپىز. ءبىر عانا مىسال: وسى جىلدىڭ باسىندا قازاقستان تاجىكستانعا 10 مىڭ توننا جىلىتۋ مازۋتىن جەتكىزۋ ءۇشىن 3,9 ميلليون دوللار ءبولدى. 2006 جىلدان بەرى ونىڭ جالپى كولەمى 34,5 ميلليون دوللاردان استى. بۇل ەلگە قازاقستان تاراپى قۇرىلىس ماتەريالدارى, استىق پەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنەن دە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىپ جاتىر.

ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعىنا قاتىستى ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە, وزبەكستان باسشىلىعىنا ش.ميرزيەەۆ كەلگەلى وزبەكستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى «توڭ» جىبىگەندەي بولدى. وسى جاقىندا ول دۋشانبەگە ساپارمەن باردى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىندە ەكى ەل ازاماتتارىنا وتىز كۇندىك ۆيزاسىز جۇيە ەنگىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونىمەن قاتار ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە دە نازار اۋدارىلعان. ەكى مەملەكەتتىڭ قازىرگى ساۋدا اينالىمى 240 ميلليون دوللار ەكەن. الداعى جىلدارى ونىڭ كولەمىن ەداۋىر ارتتىرۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلماق. وسى ورايدا, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ استاناداعى كەزدەسۋى ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا جاڭاشا سەرپىن بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز.

ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»