سۇراقتى ءبىز قويىپ وتىرعان جوقپىز, ءبىر ينتەرنەت قولدانۋشىسى ءوز پوستىندا وسىلاي جازىپتى. «بىلمەگەنگە ايتپاساڭ – بىلگەندىگىڭ قايسى؟» دەگەن حالىق دانالىعىنا سۇيەنىپ, قال-قادەرىمىزشە جاۋاپ بەرگىمىز كەلدى.
2015 جىل كۇنتىزبەمىزگە تاعى ءبىر مەرەكەنىڭ – العىس ايتۋ كۇنى مەرەكەسىنىڭ قوسىلۋىمەن ەل ەسىندە قالعانى انىق.
مەرەكە تۋرالى حاباردى ەستىگەندە اركىمنىڭ ءارتۇرلى كۇي كەشكەنىن بايقاعانىمىز بار. زۇلمات جىلداردىڭ زاردابىن شەككەن كونەكوز قاريانىڭ ءجۇزى جادىراي ەلەڭ ەتە قالىپ, ىلە اۋىر كۇرسىنىپ, تۇڭعيىق ويعا باتقانىن كوردىك. ء«جون ەكەن» دەدى بار بولعانى. اشىلىپ ەشتەڭە ايتا قويمادى – بالكىم سول جىلداردان بويىنا سىڭگەن ادەتى بولار.
اعا ۇرپاقتىڭ ول زامان تۋرالى ساراڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرە ءجۇرىپ, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ وقۋلىقتارىنداعى ەل تاريحى تۋرالى اقپاراتتى ءوز ىزدەنىستەرىمەن تولىقتىرىپ وسكەن ازاماتتاردىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە جۇرگەن ءبىر ارمانى ورىندالعانداي, كوزدەرىندە جىگەر وتى ويناپ, اينالاسىنا ەڭسەسىن تىكتەي قاراعان بەينەلەرى دە كوز الدىمىزدا. زيالى قاۋىم ەلباسى جارلىعىن قۋانا قولدادى. ويتكەنى ويلى, سانالى ازامات ءۇشىن بۇل قاجەتتىگى ەشقانداي دالەلدەۋدى تالاپ ەتپەيتىن, بارشا قازاقستاندىقتارعا تۇسىنىكتى مەرەكە ەدى.
ەلىمىزدى مەكەندەگەن ەتنوس وكىلدەرى, كەشەگى قۋعىن-سۇرگىندى باستان كەشكەندەردىڭ ۇرپاقتارى, اسىرەسە قازاق جەرىنە بالا دا بولسا, ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقان جاستا كەلگەندەر, باستاماعا ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىرىپ, ءوز پىكىرلەرىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاپ جاتتى.
اسىرەسە سول جىلى بارلىق تەلەارنالار جارىسا كورسەتكەن «ريزامىن, ەلىم, ساعان!» اتتى بەينەروليكتە كۇرد حالقىنىڭ اقساقالى, اكادەميك ءنادىر ءنادىروۆتىڭ, ينگۋش حالقىنىڭ بەتكە ۇستار ازاماتى, ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇراد احمەدوۆتىڭ بالقار حالقىنىڭ قايراتكەر قىزى ليۋدميلا حوچيەۆانىڭ, تۇرىك اعايىنداردان شىققان بەلسەندى كاسىپكەر اسكەر پيريەۆتىڭ, گرەك حالقىنىڭ ونەرپاز وكىلى لاكي كەسوگلۋدىڭ:
قامقالى تونىن كيگىزىپ, اس-سۋىن الدان توسقانى ءۇشىن. ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدى ساقتاپ, قاتارعا قوسقانى ءۇشىن, ريزامىز قازاق حالقىنا! – دەگەن سوزدەرى تىڭداعان ادامدى بەيجاي قالدىرمايتىن, جۇرەكتەن شىعىپ, جۇرەككە جەتەتىن سوزدەر ەدى.
عالىمدار «العىس ايتۋ» كۇنىن تاريح اقتاڭداقتارىن اشۋ ءۇشىن اسا قاجەت شارا دەپ, ال ۇستازدار قاۋىمى جاستاردىڭ بويىنا ادامگەرشىلىك, قايىرىمدىلىق, تۋعان جەردى ءسۇيۋ, ەلىڭنىڭ ىزگى قاسيەتتەرىن ءبىلىپ, باعالاۋ قاسيەتتەرىن سىڭىرەتىن مەرەكە دەپ باعالادى.
دەگەنمەن مەرەكە ءمانىن تۇسىنبەگەن, ونىڭ پايدا بولۋىنا ءىشى تارىلا پىكىر ايتقاندار دا بار.
جالپى, ىشتارلىقتارىن جاسىرا الماي داۋرىعاتىن, «قىرىق كىسى ءبىر جاق, قىڭىر كىسى ءبىر جاق» ادامدار قاي كەزدە دە, قانداي قوعامدا دا بولعان. وندايلارعا بايلانىستى دا قازەكەم «يت ۇرەدى, كەرۋەن كوشەدى» دەپ كەڭدىك تانىتقان. دەگەنمەن تاپ وسى جولى كەڭدىك تانىتۋدىڭ ءجونى جوق دەگەن ويدامىن.
كەرىسىنشە, قوعامدا, اسىرەسە جاستار اراسىندا, ونىڭ ىشىندە اتا-اجەلەرى توتاليتارلىق ساياساتتىڭ شىبىرتقىسى تارىنىڭ قاۋىزىنا تىققانداي كۇي كەشتىرگەندە كەڭ قۇشاعىنا العان جەر تۋرالى, وزدەرى اش-جالاڭاش وتىرسا دا, جەر يەسى ەكەندىگىن ۇمىتپاي, ايدالىپ كەلگەندەرگە بالا-شاعاسى تالعاجاۋ ەتىپ وتىرعان قارا كوجەسى مەن قاتقان نانىن ءبولىپ بەرگەن حالىققا العىس ايتۋدى ارتىق كورەتىندەر ءۇشىن (وكىنىشكە قاراي, وندايلار بار ەكەن!) كەڭ اۋقىمدى ءتۇسىندىرۋ ناۋقانىن وتكىزگەن ءجون بولار.
كەيبىر جانداردىڭ مەرەكەنى كوپسىنۋى, بالكىم, ونىڭ ەل كۇنتىزبەسىنە ەندى عانا ەنۋىمەن نەمەسە بۇل كۇننىڭ بەلگىلەنۋىنە سەبەپشى بولعان جايلاردان حابارىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى شىعار. نەمەسە العىس ايتۋ, ريزاشىلىق ءبىلدىرۋ سالتى ادامزاتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىمەن بىرگە كەلە جاتقانىن, قاسيەتتى كىتاپتاردىڭ بارىندە جازىلعانىن بىلمەۋىنەن دە بولۋى مۇمكىن.
قۇراننىڭ لۇقمان سۇرەسىندەگى اللا تاعالانىڭ: «... ماعان دەگەن شۇكىرلەرىڭ مەن ادامدارعا دەگەن العىستارىڭ ءۇشىن سەندەردى سىيعا بولەيمىن» دەگەن ۇكىمىنەن تاۋبە مەن العىس ءۇشىن ەكى دۇنيەدە جاقسىلىق بار ەكەندىگىن ۇعۋعا بولادى. پايعامبارىمىزدىڭ ءوز حاديستەرىندە «ادامدارعا العىس ايتا الماعان ادام, اللاعا شۇكىر ەتە المايدى» (تيرميزي, بيرر (جاقسىلىق), 35; ءابۋ ءداۋىت, «ادەپ», 11) دەگەنىنىڭ دە تەرەڭ تاعىلىمى بار.
بيبلياداعى يسۋس حريستوستىڭ: «داۆايتە – ي دادۋت ۆام. ۆام وتسىپليۋت زا پازۋحۋ پولنۋيۋ مەرۋ, ۋپلوتنەننۋيۋ, ۋترياسەننۋيۋ ي پەرەپولنەننۋيۋ» (لۋكي 6:38), اپوستول پاۆەلدىڭ: «بۋدتە بلاگودارنىمي, چتوبى بىت پو-ناستوياششەمۋ سچاستليۆىم, مالو ليش ۆرەميا وت ۆرەمەني گوۆوريت «سپاسيبو»; نۋجنو يمەت بلاگودارنىي ناستروي...» دەگەن سوزدەرى دە العىس ايتۋدىڭ ادامعا قاجەتتىلىك ەكەنىن كورسەتەدى.
قۇلاققا سىڭگەن «جوقتان – بار بولمايدى» دەگەندى ەسكەرىپ, مۇنداي مەرەكە بار ما ەكەن, بولسا قانداي ەكەن دەپ باسقا ەلدەردى زەردەلەدىك. اتاۋلارى ءارتۇرلى بولعانىمەن, تۇپكى ماعىناسى تۋىستاس مەرەكەلەردىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا ۇڭىلسەك, ۇقساستىق دا, ايىرماشىلىق تا تابۋعا بولادى.
ايتالىق امەريكادا باعزى زامانداردان بەرى اتالىپ وتەتىن ريزاشىلىق ءبىلدىرۋ كۇنىنىڭ (دەن بلاگودارەنيا) مەرەكەلەنۋى روجدەستۆودان نەمەسە جاڭا جىلدان كەم تۇسپەيدى.
اڭىز بويىنشا, امەريكا قۇرلىعىن وتارلاۋشىلار 1621 جىلى قاھارلى قىستىڭ قۇرساۋىندا قالىپ, اشتىققا ۇشىرايدى. سوندا جەرگىلىكتى ۇندىستەر اياۋشىلىق تانىتىپ, بىرنەشە كۇركەتاۋىق اكەپ, ولاردى تاماقتاندىرادى. مۇنى اينالاداعى باسقالار دا قوشتاپ, بۇل ءدۇيىم جۇرتتىڭ قاھارلى قىستان امان-ەسەن وتۋگە سەبەپشى بولعان دەسەدى. سول كەزدەن باستاپ بۇل كۇن امان-ەسەن قالعاندارى ءۇشىن جاراتۋشىعا قۇلشىلىق ەتۋ جانە كومەك قولىن سوزعاندارعا ريزاشىلىق ءبىلدىرۋ كۇنى رەتىندە اتالىپ وتەدى. 1789 جىلى دجوردج ۆاشينگتون ريزاشىلىق ءبىلدىرۋ كۇنىن «ۇلتتىق مەرەكە» دەپ جاريالايدى.
قازىر بۇل مەرەكەگە مەملەكەت دەڭگەيىندە, ءار وتباسىندا مۇقيات دايىندالادى كوشەلەردە شەرۋ وتكىزىلىپ, ۇيدە ءداستۇرلى تاعامدار, سولاردىڭ ىشىندە, مىندەتتى تۇردە كۇركەتاۋىق قويىلۋى حالىقتىڭ وتكەن جولىن, تاريحىن ۇمىتپاعانىن, اشتىقتان امان الىپ قالعاندارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرۋىن كورسەتەدى.
يزرايل ەلىندە نەگىزگى ماقساتى قۇدايعا قۇلشىلىق ەتىپ, مول استىق بەرگەنىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرۋ بولىپ تابىلاتىن استىق ورۋ مەرەكەسى بار. ونىڭ يدەياسى كۇزدىڭ سوڭىنا قاراي مول استىق بەرىپ, يزرايل حالقىنا قامقورلىق جاساعانى ءۇشىن جاراتۋشىعا ريزاشىلىق ءبىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل مەرەكەنىڭ ءمانى ەۆرەيلەرگە باعىشتالا وتىرىپ, بيبليادا دا جازىلعان.
ۆەتنام مەن قىتايدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە 8-ءشى اي كۇنتىزبەسىنىڭ 15-ءشى كۇنىندە (كۇز مەزگىلىنىڭ ورتا تۇسى) ريزاشىلىق فەستيۆالى (Tet Trung Thu) وتكىزىلەدى. مەرەكە استىق جيناۋعا ارنالىپ, حالىق جاڭبىر جاۋعىزىپ, مول استىق الۋعا جاعداي تۋدىرعان ايداھارعا العىس ايتادى.
وسىعان ۇقساس مەرەكەلەر باربادوستا, جاپونيادا, بەلارۋستە باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردە بار. ياعني العىس ايتۋ كۇنىن ءوزىمىزدى دارالاۋ ءۇشىن ءبىز ويلاپ تاپقان جوق ەكەنبىز. ءبىر ايىرماشىلىعى, اتالعان ەلدەردىڭ كوبىندە قولايلى تابيعات قۇبىلىسى ءۇشىن تابىناتىن بولسا, بىزدە مىڭ سان ادامعا جاسالعان قىساستىق كەزىندە قامقورلىق كورسەتكەن جۇرتقا العىس ايتىپ, سول قيىندىقتان بىرگە وتكەن حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە رياسىز ىقىلاسى مەن سۇيىسپەنشىلىكتەرىن بىلدىرۋگە ارنالعان.
«ستاليندىك رەجىم كەزىندەگى ءار جىلداردا بۇتىندەي ءبىر حالىقتار – 800 مىڭعا جۋىق نەمىس, 102 مىڭ پولياك, 550 مىڭ سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ وكىل, 18,5 مىڭ قيىر شىعىستاعى كورەي وتباسى قونىس اۋداردى. ولاردى ۆاگونداردان اشىق دالاعا اكەلىپ ءتۇسىردى. ول كەزدە مۇندا قازاقتار عانا تۇراتىن, قابىلداعان دا سولار بولدى. وزدەرى دە مۇقتاجدىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق وتباسىلارى ولاردى سامان ۇيلەرىندە قابىلدادى. ءبىزدىڭ وتباسىمىز دا ءۇش بالاسى بار ەرلى-زايىپتىلاردى قابىلدادى», دەپ ەسكە الدى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ اسسامبلەيانىڭ ءححىى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە.
بۇكىل عۇمىرىن مەملەكەتتىڭ وركەندەۋىنە, ەل ىشىندەگى ۇيىعان تىرلىكتىڭ ساقتالۋىنا ارناپ كەلە جاتقان ەلباسىمىز «...مەيىرىمدىلىكتىڭ بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن دوستىعى مەن ماحابباتىنىڭ جارقىن مەرەكەسى بولا الاتىن» شارا تۋرالى ويىن جاريا ەتەردە وتكەن عاسىرداعى تاريحىمىزعا شولۋ جاساپ, ۇلى دالادا بولعان زۇلماتتار سالدارىنان قازاق حالقىنىڭ قانشالىقتى زارداپ شەككەنىن, بىراق سولاي بولا تۇرعانىمەن قينالعاندارعا قولۇشىن بەرىپ, باۋىرىنا باسقانىن تاعى ءبىر رەت ەسكە سالىپ, جۇرتشىلىقتىڭ تاريحي جادىسىن تاعى ءبىر جاڭعىرتقانى, كۇنتىزبەگە قوسىلار مەرەكەنىڭ ورىندى ەكەنىنە كوز جەتكىزە ءتۇستى.
تاپ سولاي, وتكەن تاريحىڭدى بىلگەندە عانا قازىرگى كۇنىڭنىڭ – مىلتىق كەزەلمەيتىن بەيبىت كۇنىڭنىڭ قادىرىنە جەتەسىڭ. مۇنداي كۇيدى باستان كەشكەن, «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەيتىنىن» بىلەتىندەردىڭ قاتارى سيرەپ بارا جاتىر, ولاردىڭ ەتەگىنە جارماسىپ كەلگەن بالالاردىڭ ءوزى قازىر اقساقال جاسىنا جەتتى. سوندىقتان «بارلىق ەتنوستاردىڭ ءبىر-بىرىنە جانە مەيىرباندىق تانىتىپ, ول ادامداردى ءوز تۋعانىنداي قابىلداعان قازاقتارعا العىس ايتۋ كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋ ادىلەتتى بولار ەدى. ول كۇن ءبىزدى بۇرىنعىدان گورى جاقىنداستىرا تۇسپەك» دەگەن سوزدەردى – ۇرپاقتىڭ ءوز تاريحىن ءبىلۋىن, سول قيىندىقتا شىڭدالعان تاتۋلىق پەن بىرلىكتى نىعايتا ءتۇسۋىن كوكسەۋدەن تۋعان ءسوز دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك.
قازاق حالقى ءۇشىن – قينالعاندارعا قامقورلىعىن ايامايتىن, جاساعان جاقسىلىعىن ساتپايتىن, قۇشاعىنا العان قانشا جۇرت قايىرىمدىلىعىن ايتىپ, ءتاۋ ەتىپ جاتسا ماساتتانبايتىن حالقىمىز ءۇشىن – بۇل باسقا ەلدەردە بار بولعاندىقتان بەلگىلەنگەن مەرەكە ەمەس, بۇل – قاجەتتىلىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتكەن, حح عاسىردىڭ زۇلماتى قايتالانباۋى ءۇشىن ونى باستان كەشكەن حالىقتار جادىسىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا پايدا بولعان مەرەكە.
قاي ءدىننىڭ قاسيەتتى كىتابىن الساق تا, ۇلى جاراتۋشى ادامدار الدەبىر جايلاردى جۇرەكتەرى ريزاشىلىق سەزىمگە تولىپ ەسكە الۋلارى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر وقيعالاردى مەرەكە رەتىندە اتاپ وتۋگە ۇكىم ەتەدى. سوندىقتان جىلىنا ءبىر رەت بارشا قازاقستاندىق وسى ومىردە جەر باسىپ جۇرگەنىمىز ءۇشىن, ۇرپاعىمىز الدىڭعى تولقىن كورگەن تاقسىرەتتى كورمەي ءوسىپ جاتقانى ءۇشىن, اۋلەتىمىز وسكەنى ءۇشىن, تاڭىمىز ۋايىمسىز اتقانى ءۇشىن العىس ايتۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
كامال الپەيىسوۆا, جازۋشى, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى «قوعامدىق كەلىسىم» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى