وڭتۇستىكتە تاعى ءۇش اۋدان قۇرۋ ۇسىنىلدى

قالا, اۋىلداردىڭ اۋماعى ۇلعايىپ حالىق سانى كوبەيۋدە. جەر يگەرۋ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ باعىتىندا كووپەراتيۆتەر قۇرىلىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامۋدا. وسىعان بايلانىستى تۇرعىن ءۇي, الەۋمەتتىك نىساندار قۇرى­لىسى سوڭعى جىلدارى قارقىنىن ۇدەتە تۇسكەن. ەكونوميكالىق دامۋ, دەمو­گرا­فيا­لىق ءوسىم سىندى كوپتەگەن وڭ وزگە­رىستەر وبلىستىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرى­لىسىن قايتا قاراۋدى قاجەت ەتكەن-ءدى.

سوڭعى جىلدارى ءجيى ايتىلا باستاعان بۇل ماسە­لەنىڭ ءسوز جۇزىندە قالماي تۇبەگەيلى شەشىمىن تابۋى­نا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى ء«تورتىنشى ونەر­كا­سىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى حالىققا ارناعان جولداۋى نەگىز بولعانى انىق. ەلباسى جولداۋىندا مەملەكەتتىك اكىمشىلەندىرۋ كەزىندە كاسىپكەرلەر مەن تۇرعىنداردىڭ شىعىندارىن قىسقارتۋعا بايلانىستى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ قاجەتتىگى, ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ, ءاربىر ادامنىڭ ءوز الەۋەتىن ىسكە اسىرا الۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگى ايتىلعان بولاتىن. وسى ورايدا, 2018 جىلدىڭ 16 اقپانىندا سارىاعاش جانە ماقتاارال اۋداندارىنىڭ وكiلدi جانە اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ اۋدان اۋماعىن ءبولۋ جولىمەن اۋداندار قۇرۋ, ولارعا اتاۋ بەرۋ, اكىمشىلىك ورتالىقتارى مەن شەكارالارىن بەلگىلەۋ تۋرالى بiرلەسكەن شەشىمدەرى قابىلدانعان بولاتىن. ياعني, ماقتاارال اۋدانىن ءۇش اۋدانعا – ماقتاارال, اسىقاتا, جەتىساي, ال سارىاعاش اۋدانىن ەكى اۋدانعا – سارىاعاش, كەلەس دەپ ءبولىپ, بۇرىنعى اۋدان ورتالىقتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ۇسىنىلدى. اۋدانداردان كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىس التىنشى شاقىرىلىمداعى وبلىس­تىق ءماسليحاتتىڭ حح سەسسياسىندا قارالىپ, دەپۋتاتتار تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپتى.

وسىدان 21 جىل بۇرىن, ياعني 1997 جى­لى 24 ساۋىردە سول ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي بىرىكتىرىلگەن اۋدانداردىڭ ەندى ءوز ال­دىنا جەكە شىعۋى جونىندەگى تاريحي ۇسى­نىستى تۇرعىندار ىستىق ىقىلاسپەن قابىل­داۋدا. مىسالى, وڭىردەگى حالقى تىعىز شوعىر­لانعان جانە دەموگرافيالىق ءوسىمى جوعارى ماقتاارال اۋدانىندا تۇرعىندار سانى بۇگىندە 304 684-كە جەتكەن. اۋداندا 182 ەلدى مەكەن, 1 قالا, 3 كەنت جانە 20 اۋىلدىق وكرۋگ بار. تۇرعىندار ماقتاارال اۋدانىن ۇشكە ءبولۋ جونىندەگى شەشىم ەلبا­سىنىڭ قول­داۋىن تاپسا, الداعى ۋاقىت­تا جەكە شىققان وڭىرلەردىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكو­نو­مي­كالىق حال-احۋالى جاق­سارا تۇسەتىنىنە سەنىمدى.

ماقتاارال اۋدانىنان سايلانعان دەپۋتات ءسادۋ بەكەنوۆ وتكەن 21 جىلدا اۋداندا اتقارىلعان وڭ وزگەرىستەرگە كەڭىنەن توقتالدى. مىسالى, ماقتاارالدا «عاسىر جوباسى» دەرلىك بىرقاتار قۇرىلىس نىساندارى پايدالانۋعا بەرىلگەن, تاۋەلسىزدىك كوپىرى سالىنىپ, حالىق اۋدانعا وزبەكستان ارقىلى قاتىناۋ ازابىنان قۇتىلدى. ماق­تا­شىلاردىڭ اعىن سۋ ماسەلەسى شەشىلدى. كوپتە­گەن الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەردى. جەتىساي مەن شاردارا قالالارىنىڭ اراسىن جالعايتىن جول سالىنۋدا. دەپۋتات وڭىردەگى وسىنداي جەتىستىكتەر ەلباسى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىنە توقتالدى.

ال, سارىاعاش اۋدانىندا بۇگىندە 326 915 حالىق تۇرادى. اۋدان اۋماعى 762 203 گەكتار. 154 ەلدى مەكەن, 1 قالا, 1 كەنت جانە 23 اۋىلدىق وكرۋگتەن قۇرالعان. ەكى اۋدان دا وزبەكستاننىڭ 10 اۋدانىمەن شەك­تەسەدى. اتالعان قوس اۋداندا حالىقتىڭ تىعىز ورنالاسۋ سەبەبىنەن كاسىپكەرلىكتى, اۋىل شارۋاشىلىعىن ءوز دەڭگەيىندە دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن قولداۋلاردى حالىققا ساپالى جەتكىزۋ ماسەلەسىندە تۇيتكىلدەر  بار. شالعايدا ورنالاسقان ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنا دەر كەزىندە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, اۋدان ورتالىعىنداعى اۋرۋحانالار مەن پەرزەنتحانالارعا جەدەل جەتكىزۋ پروبلەماسى دا جوق ەمەس. اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمدى قايتا قاراۋدا وسى سىندى باسقا دا ماسەلەلەر ەسكەرىلگەنى انىق. بۇل ورايدا, حالىق كۇتكەن تاريحي شەشىمدى نەگىزدەۋ ءۇشىن ءتيىستى اۋقىمدا شارالاردىڭ جۇرگىزىلگەنىن جەتكىزگەن وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ۇسىنىس ەلباسى تاراپىنان تولىق قولداۋ تاۋىپ جاتسا, ەكى اۋدانداعى حالىققا مەم­لەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇكتەمەسى ازايىپ, بۇل اكىمشىلىك اۋماقتاعى بارلىق باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيدى.

الداعى ۋاقىتتا جاڭا قۇرىلاتىن اۋدان­دارعا اتاۋ بەرۋ ماسەلەسى رەسپۋبليكا­لىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلادى. ماقتاارال اۋدانىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى – مىرزاكەنت كەنتى, اسىقاتا اۋدانىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى – اسىقاتا كەنتى, جەتىساي اۋدانىنىڭ اكىم­شىلىك ورتالىعى – جەتىساي قالاسى بولىپ بەلگىلەنىپ وتىر. ال سارىاعاش اۋدا­نى­نىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى – سارىاعاش قالاسى, كەلەس اۋدانىنىڭ اكىمشىلىك ورتا­لىعى رەتىندە – اباي اۋىلى بەلگىلەندى. ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, كەلەس اۋدانى وسىمەنەن ءتورتىنشى مارتە قايتا قۇرىلماق. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, 1928 جىلى قۇرىلعان كەلەس 1963 جىلى تاراتىلىپ, سارىاعاش اۋدانىنا قوسىلعان. 1969 جىلى قايتا قۇرىلعان. 1988 جىلى كەلەس ەكىنشى رەت سارىاعاش اۋدانىنىڭ قۇرامىنا قوسى­لىپ, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ارادا بار-جوعى ءبىر جىل وتكەندە قايتادان ءبولىنىپ شىققان ەكەن. 1997 جىلدىڭ ساۋىرىندە ەلبا­سىنىڭ جارلىعىمەن اۋدان ءۇشىنشى مارتە سارىاعاش اۋدانىنا قوسىلادى. ەندى مىنە, ءتورتىنشى مارتە قايتادان ەنشى الىپ وتىر.

سەسسيانى قورىتىندىلاعان وبلىس باسشىسى ءماسليحاتتىڭ قابىلداعان شەشىمىنەن كەيىن ۇكىمەت پەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە قۇجاتتار جولداناتىنىن, اۋداندار پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلاتىنىن ايتتى. اۋدانداردى قايتا قۇرىپ, قوسىمشا شتاتتىق بىرلىكتەر اشۋدىڭ شىعىنى 15 ميلليارد تەڭگەگە جۋىقتايدى ەكەن. ونىڭ نەگىزگى بولىگىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر.

عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى