ءوزىمىزدىڭ وندىرۋشىلەردى قولداۋدان باستاپ, ءدارى-دارمەكتىڭ ساپاسى, ونىڭ باعاسى, جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن دارىلەردىڭ تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزىلۋى – ءبارى پروبلەماعا اينالعالى قاشان. وتكەندە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ەلباسى وسى سالاعا سىن ايتىپ, ەلىمىزدە فارماتسەۆتيكالىق جوبالارمەن كەلگەن ينۆەستورلارعا جول اشۋ ارقىلى ءدارى-دارمەكتىڭ باعاسىن رەتتەۋدى تاپسىردى.
فارماتسەۆتيكا – قارۋ-جاراق ساتۋدان كەيىنگى ەڭ تابىستى بيزنەس. قاشاندا جوعارى سۇرانىسقا يە سالا بولعاندىقتان وعان اركىمنىڭ دە تالاسى بار. ءتىپتى بيزنەسى ودان ءارى وركەندەۋى ءۇشىن دەرتتىڭ شىن داۋاسىن جاسىرىپ, اۋرۋدى ۋاقىتشا باساتىن دارىلەرگە دەگەن حالىقتىڭ سۇرانىسىن ارتتىرىپ وتىرۋ – وسى بيزنەستىڭ كولەڭكەلى تۇستارىنىڭ ءبىرى. دەگەنمەن دە ءدارى-دارمەك – تىكەلەي دەنساۋلىققا قاتىستى ماسەلە. سوندىقتان اۋرۋ مەڭدەپ, جانىڭدى قويارعا جەر تاپپاعان ساتتە ءدارىنىڭ ساپاسىنا دا, باعاسىنا دا قاراۋعا مۇرشاڭ بولماي, ساتىپ الۋعا ءماجبۇرسىڭ.
بۇگىندە ەلىمىزدە دارىلىك زاتتاردىڭ 7690 اتاۋى تىركەلگەن ەكەن. الدىڭعى جىلى قازاقستاننىڭ فارماتسەۆتيكالىق نارىعى 458 ملرد تەڭگەدەن اسسا, ستاتسيونارلىق جانە امبۋلاتورلىق ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالعان مەملەكەت شىعىنى شامامەن 181 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. جالپى, تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قازاقستاننىڭ فارماتسەۆتيكالىق نارىعى اجەپتاۋىر وسكەنى بايقالادى.
بۇگىندە وتاندىق 80 كاسىپورىن 11 مىڭ توننادان اسا دارىلىك زاتتار مەن جىلىنا 42,4 ملرد تەڭگەنىڭ مەديتسينالىق بۇيىمدارىن وندىرەدى. بۇل – 1997 جىلمەن سالىستىرعاندا 37 ەسە كوپ كورسەتكىش. نەگىزىنەن فارمونىمدەرىن شىعاراتىن وندىرۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى وبلىستارى مەن الماتى قالاسىندا ورنالاسقان. بۇلار وتاندىق فارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى ونىمدەردىڭ 90 پايىزىن قامتىپ وتىر. دەگەنمەن دە قازاقستانعا سىرتتان كەلەتىن دارىلەر كوپ. مىسالى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە قازاقستان فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردى ەڭ كوپ يمپورتتايتىن ەل بولىپ وتىر, ياعني ەلىمىزدىڭ نارىعىنداعى فارمونىمدەر يمپورتىنىڭ ۇلەسى 88 پايىزدى قۇرايدى. نەگىزى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا, ءاربىر ەلدە وتاندىق ونىمدەردىڭ ۇلەسى كەمى 25 پايىز بولۋى ءتيىس, ايتپەسە, بيو جانە فارماكولوگيالىق تەرروريزم قاۋپى ءتونۋى ىقتيمال. سوندىقتان ىشكى سۇرانىستى وتاندىق وندىرۋشىلەر ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋ – ماڭىزدى ماسەلە.
قازىر الەم ەلدەرىندە ەسەپسىز شىعارىلىپ, باسقا مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتالىپ جاتقان دارىلەردىڭ قۇرامى كوبىنە وسىمدىكتەردەن نەمەسە جانۋارلاردان الىنادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ءوزىمىز شەتەلدەن قىمباتقا ساتىپ الىپ جاتقان ءدارى-دارمەكتەردىڭ 90 پايىزىنىڭ شيكىزاتى قازاقستاندا بار كورىنەدى. دەمەك, قالاۋىن دۇرىس تاپسا, ەلىمىزدىڭ ءوزىن-ءوزى تولىققاندى قامتىپ قانا قويماي, سىرتقا دا دارىلەردى ەكسپورتتاۋعا قاۋقارى جەتەدى.
ول ءۇشىن وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتىپ, ىشكى باسەكەلەستىكتى تۋعىزۋ قاجەت. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وتاندىق وندىرۋشىلەر مەن فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىن قولداۋ جونىنەن قوسىمشا شارالار جۇزەگە اسىرىلعان. بىلتىر وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن 873 اتاۋدى ء(دارى-دارمەكتەر – 525 جانە مەديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىمدار – 348) جەتكىزۋگە ۇزاق مەرزىمدى 25 كەلىسىم جاسالىپتى.
قازاقستاننىڭ فارماتسەۆتيكا سالاسىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى ماسەلە – وتاندىق دارىلەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ونىڭ ساپاسىن دا ءجىتى باقىلاۋ. قازىر شەتەلدىك دارىلەردىڭ قازاقستاندىق تۇرلەرى دە كوپتەپ كەزدەسەدى. بىراق دارىگەرلەر ءوز پاتسيەنتتەرىنە وتاندىق ءونىمدى ەمەس, شەتەلدىك دارىلەردى ۇسىنعاندى ءجون كورەدى. بۇل بەكەردەن-بەكەر ەمەس.
وتكەندە الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىر دارىگەر «دارىلەر تەندەرمەن كەلەدى, ال تەندەر دەگەنىمىز – ەڭ ارزان ءدارى, دەمەك, ساپاسىز دەگەن ءسوز. دارىگەر تەگىن نەمەسە جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن دارىلەرمەن عانا ەمەس, سول تىزىمنەن تىس دارىلەرمەن دە ەمدەۋگە ناۋقاستى ۇگىتتەي الادى. ادەتتە ولار – فيرمالىق ساپالى دارىلەر. ويتكەنى دارىگەر قولدا بار دارىلەردىڭ ساپاسىنا كوڭىلى تولماي, پاتسيەنتىن تۇپنۇسقالى دارىلەرمەن ەمدەگىسى كەلەدى. اۋرۋحانادا ءبارى تەگىن جانە جاقسى دارىمەن عانا ەمدەيدى دەگەن ويدان اۋلاق بولىڭىز», دەپ جازىپتى. اق حالاتتى جاننىڭ بۇل سوزىندە ۇلكەن ويدىڭ جاتقانى انىق. ءبىر عانا مىسال, بۇگىندە وتاندىق «حيمفارم» اق بۋىر مەن ءوت جولدارى اۋرۋلارىن ەمدەيتىن «ۋرسودەكس» دەگەن ءدارىنى ءوندىرىپ شىعاردى. ال وعان دەيىن بۇل ءدارىنىڭ «ۋرسافالك», «ۋرساسان» دەگەن شەتەلدىك انالوگتارى شىعىپ قويعان. وتاندىق ءدارى شەتەلدىك نۇسقاسىنان ارزانداۋ. سوعان قاراماستان دارىگەرلەر ناۋقاستارعا شەتەلدىك ءدارىنى جازىپ بەرەدى. سەبەبىن سۇراساڭ, «شەتەلدىك فارمكومانيالار وندىرەتىن دارىلەردىڭ ساپاسى جاقسى ءارى ءتيىمدى» دەگەن ءۋاجىن العا تارتادى. ءدال وسىنداي مىسالدى قاراپايىم «مۋكالتين» دارىسىنەن دە كورۋگە بولادى. باياعى سول ۋكراينا مەن رەسەيدەن شىعاتىن «مۋكالتين» وتاندىق ونىمنەن الدەقايدا ءتيىمدى.
سوندىقتان وتاندىق فارماتسەۆتيكا سالاسىن وڭالتۋ ءۇشىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ ساپاسىن دا ەستەن شىعارماعان ابزال. قازاقستاننىڭ ءدارى-دارمەك جاعىنان تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋعا مۇمكىندىگى جەتەدى. قازىردىڭ وزىندە وسى توڭىرەكتە بىرقاتار جۇمىستار قولعا الىندى. «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءتورتىنشى ماڭىزدى باعىتى دا وسى – دارىلىك قامتاماسىز ەتۋدىڭ ۇلتتىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ. وندا ءدارى-دارمەكتەردىڭ باعاسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن رەتتەۋ, تىركەۋ راسىمدەرىن وزگەرتۋ, بارلىق ءدارى-دارمەكتى تاڭبالاۋ مەن قاداعالاۋدىڭ ەلەكتروندى جۇيەسىن ەنگىزۋدى قاراستىراتىن زاڭ جوباسى ازىرلەنگەنى ايتىلعان. ءارى دارىلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسىن تەكسەرە وتىرىپ, بارلىق ساتىپ الۋدى اشىق تۇردە وتكىزۋ ماسەلەسى دە جان-جاقتى قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل ماسەلەلەردىڭ ءبارى تولىققاندى جۇزەگە اسىرىلسا, وتاندىق فارماتسەۆتيكانىڭ دا اياق الىسى جامان بولماسى انىق.
قىمبات توقتامۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»