قازاق قىرانىنىڭ قايتالانباس قاھارماندىعى. قازاقتىڭ قاھارمان ۇلى نۇركەن ءابدىروۆ تۋرالى

كوپ جىلدار بويى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحى بويىنشا, قازاق ۇش­قىشى نيكولاي گاستەللونىڭ ەرلىگىن قاي­تالادى دەگەن تۇجىرىم ۇستەمدىك قۇ­رىپ كەلدى. ال سوڭعى جىلداردا انىق­تال­عان بۇلتارتپاس دەرەكتەر قازاق قاھا­رمانى نۇركەن ابدىروۆكە دەيىن مۇن­داي ەر­لىك جاسالماعانىن ايعاقتادى. ءتىپتى گاس­تەللونىڭ ەكيپاجى ەرلىك جاسادى دە­گ­ەن جەردەن كاپيتان ا.ماسلوۆتىڭ ەكي­پا­جىنىڭ مۇردەلەرى تابىلىپ, نيكولاي گاس­تەللونىڭ ەكيپاجى جاۋ كولونناسىنىڭ ۇستىنەن «وتتى تاران» جاساماعان بولىپ شىق­تى. ەندەشە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تا­ريحىنداعى بۇل ب ۇلىڭعىر وقيعانى تاريح­شىلار ەنشىسىنە قالدىرىپ, وسىدان 75 جىل بۇرىن قاھارماندىق قايسارلىقتىڭ قاي­تالانباس ۇلگىسىن كورسەتكەن قانداسىمىز نۇركەن ءابدىروۆتىڭ كوزسىز ەرلىگىن ۇلى دالانىڭ ۇلاندارىنا ۇلاعات ەتۋ پارىز.

نۇركەننىڭ 1942 جىلعى 19 جەلتوقساندا جاساعان سوڭعى كوزسىز ەرلىگىنىڭ ءتىرى كۋا­گەر­لەرى بار. ولار وزدەرىنىڭ وشپەس ەستەلىك­تەرىندە بۇل باتىرلىق وقيعانى دەرەكتى قۇجاتتارمەن حاتقا ءتۇسىرىپ, تاسقا باسىپ, حاتتاپ كەتكەن. سونىڭ ءبىرى جاۋىنگەرلىك تاپ­سىرماعا نۇركەن ءابدىروۆتىڭ ەكيپاجى­مەن بىرگە شىعىپ, قاناتتاسا ۇشىپ, جاۋ اسكەرىن بومبالاعان الەكسەي پيسانكونىڭ ەكي­پاجى بولاتىن. وسى ءبىر قايتالانباس قاھار­ماندىقتى سوعىستان كەيىن الەكسەي پيسانكو بىلاي ەسكە العان ەكەن. «نۇر­كەن­نىڭ ۇشاعىنا وق ءتيىپ لاپىلداپ جانا باستاعاندا قاناتتاس دوسى لەشا پيسانكو ۇرىس­تان شىعۋىن سۇراپ ايعاي سالادى. «...نۇركەن ءابدىروۆتىڭ وق تيگەن ۇشاعى لاپىلداپ جاڭا باستادى. لەشا پيسانكو راديو­ەفير ارقىلى: «ۇرىستان شىق, مەن سەنى قورعايمىن, ءوزىمىزدىڭ شەپكە قاراي بۇرىل!» دەپ جانتالاسا ايعايلادى. ءابدى­روۆ ءوزىنىڭ وتقا ورانعان ۇشاعىن جانار-جا­عار­ماي تاسيتىن ماشينالاردىڭ جانىنا شوعىرلانعان نەمىس تانكىلەرىنە قاراي بۇر­دى. جالىنداعان التى توننالىق ۇشاق جانار-جاعارماي قۇيىلعان تسيستەرناعا سو­عىل­­دى. جويقىن جارىلىستان جەر سىلكىندى. كەيىن­نەن بەلگىلى بولعانداي, نۇركەن ءابدى­روۆ پەن ونىڭ اتقىشى الەكساندر كومي­ساروۆ قىرشىن ومىرلەرىن قيىپ, جاۋدىڭ 6 تانكىسىن, 2 زەڭبىرەگىن, ونداعان سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرىن جويدى. فاشيستەردىڭ تانك كولونناسىنا قارسى «وتتى تاران» جاساپ بارا جاتقان نۇركەننىڭ سوڭعى سوزدەرى مەنىڭ ەسىمدە ماڭگى ساقتالىپ قالدى: «قوش بول, لەشا! قاراعاندىعا حات جاز!.. ال جاۋىزدار, ساقتانىڭدار!» (ە.اۋباكيروۆ).

وسى رەتتە اجال اپانىنىڭ الدىنداعى اقىرعى سوزىندە تۋعان توپىراعىنا جالىندى سالەم جولداعان ەرجۇرەك وعلاننىڭ سو­عىس­قا دەيىنگى قىسقا عۇمىرىنا كوز جۇ­گىر­تسەك. 1938 جىلدىڭ قاراشاسىندا قاراعاندى وبلىسى پروكۋراتۋراسىنىڭ اعا حات­شىسى ن.ءابدىروۆ «زاپاستاعى پيلوت» اتاعىن الۋ ءۇشىن سىناق كوميسسياسىنا تۋعان جەرىنەن انىقتاما بولماۋىنا بايلانىستى ەنگىزىلمەي قالادى. سونىڭ سالدارىنان 14 قاراشا كۇنى وبلىس پروكۋرورى الدياروۆقا جازباشا شاعىمدانادى: «مەن وبلىستىق پروكۋروردىڭ اتىنان ەڭبەك (بۇرىنعى №5) اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسىنا (كوشىرمەسى «سوۆەت» كولحوزىنىڭ توراعاسىنا) الەۋمەت­تىك جاعدايىمدى جانە الەۋمەتتىك شىعۋ تەگىم­دى كورسەتەتىن انىقتاما جازىپ جىبە­رۋ­دى سۇراعان حات جىبەردىم. وكىنىشكە وراي, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاۋاپ الا الماي وتىرمىن. اۋىلدىق كەڭەستىڭ جانە كول­حوز­دىڭ توراعالارىنا ىقپال ەتۋىڭىزدى سۇ­راي­مىن. بۇل انىقتاما ۇشقىش رەتىندە ەمتيحان تاپسىرۋ ءۇشىن قحك كوميسسياسىنا وتكىزۋ ءۇشىن قاجەت». بۇل, اۋىلداس اعاي­ىننىڭ «شاباندىعىنا» جازىلعان شاعىم ەمەس, بولاشاق باتىردىڭ العا قويعان ماقساتىنىڭ ورىندالماي قالۋىنان قاۋىپتەنىپ, شاراسىزدىقتان جازىلعان حاتى سياقتى.

ال سونداعى, ەڭبەك اۋىلنايىنىڭ كەشەۋ­ىلدەتىپ جولداعان انىقتاماسى تومەن­دەگىدەي ەكەن: «بۇل انىقتاما قارقارالى اۋدانى, ەڭبەك اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ ازاماتى ءابدىر جاكەەۆكە بەرىلدى. ول الەۋمەتتىك تەگى بويىنشا جالشى, 10 جىل بويى جاباق بايدىڭ جالشىسى بولعان. سوتتالماعان. 1. ءابدىر 56 جاستا, 2. ايەلى باعجان 42 جاستا, 3. ۇلى نۇركەن 18 جاستا. ەڭبەك اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ەلەۋسىزوۆ...» نۇركەنگە (جالپى سول زاماندا) بۇل قۇجاتتىڭ وزىنەن بۇرىن, ىشىندەگى «پو سوتس.پرويسحوجدەنيۋ ياۆلياەتسيا باتراكوم» دەگەن «دالەلى» قاجەت ەدى. وسىدان سوڭ نۇركەن «زاپاستاعى پيلوت» قاتارىنا قابىلدانعان. بۇل اسپانعا قۇلاش ۇرعان قىران نۇركەننىڭ قايراتتى قادامىنىڭ باسى بولاتىن.

«شورمانباي بي جاراس-وسپان مولدانى اۋىلىنا ارنايى كوشىرىپ اكەلىپ بالالاردى وقىتقان. نۇركەننىڭ جاس بولعانىمەن وسپان مولدادان ءدارىس الۋعا دەگەن قۇشتارلىعى ەرەسەن بولدى. سول كەزدە اپتيەكتى وقىپ, جازۋ-سىزۋدى شالالاۋ بولسا دا مەڭگەرىپ قالعان ەدى», دەپ ەسكە الادى نۇركەننىڭ اۋىلداسى احمەتبەك ءارىنوۆ.

بالا نۇركەننىڭ, مولدادان العاشقى حات تانۋىنا جول اشقان شورمانباي بي كىم؟ وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن اڭگى­مەنى ارىدەن – ا.ءارىنوۆتىڭ ەستەل­ى­گى­نەن باستايىق. ول ءۇشىن اۋەلى قازاق­تىڭ ەنتس­يكلوپەدياسى – رۋ شەجىرەسىنە جۇگى­نە­لىك. اتالعان تاريحي كىتاپتىڭ 169-177 بەتتەرىندە «باتىر نۇركەن ءابدىروۆتىڭ اتا-تەگى, وسكەن ورتاسى» اتتى ماقالا ورىن العان. ماقالادا نۇركەننىڭ رۋ-شەجىرەسى تومەندەگىدەي باياندالادى (سوزبە-ءسوز): قاراكەسەك شەجىرەسىندەگىدەي بولاتقوجادان تۇيتە, ودان مايقى, مايقىدان التەكە, سارىم, سارىمنان وتەمىس, توقسان وربىگەن. وتەمىستىڭ التىنشى ۇرپاعى جايلى دەگەن كىسى ەكەن. جايلىنىڭ تۋىپ-وسكەن مەكە­نى اقتوعاي اۋدانىنداعى ءجامىش وزە­نى­نىڭ ساعاسى. جايلىنىڭ العان ايەلى بورگوز رۋىنان (بورگوزدىڭ ۇرپاقتارى قا­زىر­گى نۇركەن, اپپاز ەلدى مەكەندەرىندە تۇ­رادى. اۆت.) سەگىزدىڭ ءبىرى – دۋالىنىڭ موجىك دەگەن كىسىنىڭ قارقاس دەيتىن قىزى. سول جايلىدان بەس ۇل: ءابدىر, ابدىكەش, نۇرلىبەك, قارسىبەك, جاسىبەك ءوربيدى. ارالارى ءبىر-ءبىر جاسار ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى بەس بالانىڭ اكەسى جايلى قايتىس بولىپ, ۇرپە-شۇرپە جەتىمدەردىڭ كۇن كورىسى وتە قيىن حالدە قالادى.

شورمانباي «شوقپارتاس» دەگەن كۇزەگىنە جايلاۋدان ەرتەرەك كەلىپ, اراسى تاقاۋ قىستاعىنا ءجيى قاتىناسىپ, جىلى ءۇيدىڭ جانىنداعى شوشالاسىنىڭ توبەسىن جاۋىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ابدىرگە ءۇي ەتىپ سالىپ بەرەدى. سول قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا اعايىندى ءابدىر مەن ابدىكەش سەنىمدى شورمانباي ءبيدىڭ وتباسىمەن ارالاسىپ, ءبىر تۋىسىنداي بالالى-شاعالى بولعان. ۇلكەن ۇلى سارسەننەن كەيىن 1917 جىلى سادىربەك, 1919 جىلى نۇركەن دۇ­نيە­گە كەلىپ, باسقا دا بالا-شاعاسىمەن مول­شىلىققا كەنەلەدى. شورمانباي بي ءوز الدىنا ءۇي بولىپ وتىرسىن دەگەن ويمەن ابدىرگە جاراس ايناباي دەگەننىڭ قىزى باعىمدى, ءابدىردىڭ ءىنىسى ابدىكەشكە ءوزىنىڭ نەمەرە تۋىسى نۇرماعامبەتتىڭ كاكىش دەگەن قىزىن قوسىپ, باسىنا ءۇي تىگىپ بەرىپ, وتاۋ ەتىپ شىعارادى (ابدىكەشتىڭ ۇرپاقتارى بۇل كۇندەرى نۇركەن اۋىلىندا تۇرادى. اۆت.).

ا.ءارىنوۆ نۇركەننىڭ وتباسىنا قاتىستى 1928-ءشى زۇلمات جىلداردى بىلايشا ەسكە الادى: «...اۋىلدىق كەڭەسكە حات تانىمايتىن, ەلگە ءبىر اۋىز اقىل ايتۋعا جارامايتىن, «اۋىزىنان ءسوزى, قوينىنان ءبوزى تۇسكەن» نادان ...وۆ دەگەندى جىبەرىپ, ەل جاعدايىن ءتىپتى اسقىندىردى. كىسى تۇڭىلەر سۇمدىقتى اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزىپ, قاعازعا ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەلگە سۇيەۋ بولىپ وتىرعان شورمانباي ءبيدىڭ بالاسى قاسەندى قۇلاققا تارتقاندا ارا تۇسكەن ابدىرگە ء«بيدىڭ قۇيىرشىعى» دەپ قامشى ۇيىرەتىن بولدى. سونىمەن شالقىپ وتىرعان 60 ءۇي اتاناتىن 124 وتباسىنداعى 527 ادامنان 1933 جىلدىڭ جازىندا 37 وتباسى 110 ادام عانا قالعان...»

احمەتبەكتىڭ ايتۋىنشا, شورمان­باي­دىڭ بالاسى قاسەن بولجامدى كىسى بولعان. تۋىپ-وسكەن جەرىنىڭ وزدەرىنە تۇراق بولمايتىنىن اڭعارعان قاسەن, دوسى ابدىرمەن اقىلداسىپ ءشوپ قورىن ۇزبەي, مولشەردەن ارتىعىن جان باسپايتىن, اسىلى بەلسەندىلەردىڭ كوزى جەتپەيتىن «كەرەگەتاستىڭ» شاتقال-سايىنا اپارىپ ءۇيىپ ق­ويعان. سوڭىنان, ەكەۋى بالا-شاعاسىن الىپ ءبىر تۇندە قاراعاندىعا كوشىپ كەتكەن.

وسى كەزدەن باستاپ نۇركەننىڭ جاڭا قالالىق ءومىرى باستالادى. نۇركەننىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان «ليچنىي ليستوك پو ۋچەتۋ كادروۆ» قۇجاتىندا 1919 جىلى قارقارالى اۋدانى, №5 اۋىلدا تۋعانى, 1930-35 جىلدارى ارالىعىندا قاراعاندى قالاسىندا №1 مەكتەپتە وقىپ, تولىق ەمەس ورتا – 6 سىنىپتىق ءبىلىم العانى, 1935-37 جىلدارى قاراعاندى قالاسىندا گورنىي تەحنيكۋمدا وقىعانى, 1938-39 جىلدارى قاراعاندى قالاسىندا اەروكلۋبتا سىرتتاي وقىپ «زاپاستاعى پيلوت» ماماندىعىن العانى, 1936 جىلدان كاسىپوداق مۇشەسى, 1937 جىلدىڭ 19 قازانىندا قاراعاندى قالاسى «ينفەكتسيوننايا بولنيتسا پري گورزدراۆە» – مەد.ستاتيستيك, №1 شاحتادا –كىتاپحانا مەڭگەرۋشىسى, وبلپروكۋراتۋرادا – ءىس باسقارۋشى قىزمەتتەرىن اتقارعانى, قاراعاندى قالاسى, امانكەلدى كوشەسى №18 ۇيدە تۇراتىنى جازىلعان (قومم.قور-1314). قۇجاتتارعا قاراپ نۇركەننىڭ ورىس­شا­نى وتە جەتىك مەڭگەرگەنىن, جازۋى­نىڭ مەي­لىنشە ادەمى بولعانىن باي­قاۋعا بولادى.

نۇركەندى پروكۋراتۋرا سالاسىنىڭ حالىق تەرگەۋشىسىنە (نارودنىي سلەدوۆاتەل) تاعايىنداۋ تۋرالى وبلىس پروكۋرورى احمەت تاپەنوۆتىڭ بەرگەن مىنەزدەمەسىندە: «توۆ.ابديروۆ س رابوتوي ۆپولنە سپراۆليالسيا پو ليني ادمينيستراتسي ۆزىسكاني نە يمەل...» دەپ جازىلعان ەكەن. ۇلگىلى مىنەزدەمە العان نۇركەن حالىق تەرگەۋشىسى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلعان.

ستالين اۋداندىق اسكەري كوميسسارى تاراسوۆتىڭ وبلىس پروكۋرورىنا جازعان 1939 جىلدىڭ 4 تامىزىنداعى № 02 حاتىندا: «دوپريزىۆنيك توۆ. ابديروۆ نۋركەن زاچيسلەن ۆ ۆوەننوە ۋچيليششە س 5-گو اۆگۋستا س/گ پودلەجيت وتپراۆكە. پوە­تو­مۋ پرويزۆەستي پولنىي راسچەت س ۆىپلاتوي 2-ح نەدەلنوگو ۆىحودنوگو پوسوبيا...» دە­لىنگەن.

وسىدان سوڭ نۇركەننىڭ اسكەري ءومىرى باس­تالادى. ول وسواۆياحيم-دە (ازا­مات­تار­دىڭ ء«وز ەركىمەن» سوعىسقا دەي­ىنگى جەدەلدەتىلگەن, قىسقا مەرزىمدى داي­ىندالۋ كۋرستارى, كەيىن – دوسااف) العان «زاپاستاعى پيلوت» ماماندىعىن اس­كەر قاتارىنا شاقىرىلعان سوڭ دا جال­عاس­تىرىپ, 1941 جىلى ك.ۆوروشيلوۆ اتىن­داعى چكالوۆ اسكەري-اۆياتسيالىق ۇش­قىشتار مەكتەبىن ءتامامداپ, سەرجانت شەنىن الادى. اتالمىش وقۋ ورنى 1940 جىلعا دەيىن وفيتسەر كادرلارىن دايارلاي­تىن بولعان. وفيتسەردى قامتۋ قىمبات بولعاندىقتان بولۋ كەرەك, مەكتەپتى سەرجانتتار دايارلايتىن ەتىپ, تومەندەتىپ قايتا جابدىقتاعان.

جالپى, نۇركەننىڭ سوعىس تاريحى ءوز ومىرىندەي وتە قىسقا – ول 1942 جىلى 28 قازاندا نەبارى 23 جاسىندا سوعىسقا ەنىپ, سول جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان. نۇركەن ءابدىروۆ ەرلىك جاساعان – 1942 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىنىڭ ەر­تەڭىنە, ياعني, 20 جەلتوقسان كۇنى 808-ءشى شا­بۋىلداۋشى اۆياپولك كومانديرى, كاپيتان كراسنوچۋبەنكو «ناگرادنوي ليست» تولتىرىپ, ن. ابدىروۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى جوعارى باسشىلىققا جولدايدى. وندا (سوزبە-ءسوز): «جاۋ شەبىنە قارسى 16 رەت ۇشۋ بارىسىندا ءابدىروۆ: جاۋدىڭ 12 تانكىسىن, جۇك جانە سولداتتار تيەلگەن 28 اۆتوكولىگىن, 13 قارۋ-جاراق تيەلگەن ارباسىن, 1 تسيستەرنا, 3 دزوتىن, 3 زەڭبىرەگىن جانە 50-گە جۋىق سول­داتتارى مەن وفيتسەرلەرىن جويدى. 19.12.42 جىلعى, ءوزىنىڭ سوڭعى شابۋىلى كە­زىندە 6 تانك, 2 زەڭبىرەك جانە 20 جاۋ سول­داتى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويدى. وت­قا ورانعان ۇشاعىمەن فاشيستەردىڭ تانك كولونناسىنا سوعىلدى. ءابدىروۆتىڭ نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى كورسەتكەن كوزسىز ەرلىگى مەن قاھارماندىعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق, قازا تاپقاننان كەيىن», دەپ جازىلعان.

كومانديردىڭ ۇسىنىسىن وڭتۇستىك-باتىس فرونتى اسكەري كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى تەگىس قولدايدى. اتالعان تاريحي قۇجاتتا (سوزبە-ءسوز): «31.03.43 جىلعى جارلىق بويىنشا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلىپ, لەنين وردەنى مەن «التىن جۇلدىز» مەدالى قوسا تاپسىرىلدى», دەپ كورسەتىلگەن.

كەڭەس تاريحىندا «نۇركەن گاستەللو­نىڭ ەرلىگىن قايتالادى» دەپ جازىلىپ كەلدى. جوق, ارقا كىندىگى – قارقارالى توپى­راعىندا, جيرەنساقالدىڭ ەتەگىندە تۋعان قازاق قىرانى وزگەنىڭ ارەكەتىنە ەلىكتەمەدى, ول دارالىعىنان, ءوز الدىنا دەربەس جانە قايتالانباس ەرلىك جاسادى! ءيا, ەرلىكپەن قازا بولعانىنا 75 جىل تولعان نۇركەننىڭ ەرلىگى, باتىرلىعىنا بەرىلگەن ماراپاتتارى جايلى كوپتەپ جازىلىپ كەلەدى, تۇسىرىلگەن كينوجۋرنالدار مەن تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىشتەر دە جەتەرلىك.

­قازاق قىرانى – نۇركەن ءابدىروۆ ەسكەر­تكىشى قازاقتىڭ ەن دالاسىنىڭ قاي بوك­ت­ەرىندە تۇرسا دا جاراسىمدى, شۇيىل­گەن قىرانداي تۇلعاسى, جۇرەگى قازاقپىن دەپ سوعاتىن ءار قازاق ۇلىنا رۋح بەرىپ تۇر­عان­داي. كۇندەي كۇركىرەپ وتكەن سوعىستىڭ زاتى – جويقىن, اتى – الەمدىك. دەمەك, ول الەمدە بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىنا ۇلەس قوسقان باتىر.

جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»

ماناربەك كارىم, قارقارالى اۋدانى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ باسشىسى