وسىدان ون بەس جىل بۇرىن مەن – جيىرمانىڭ ىشىندەگى داۋاسىز ماكسيماليست – جۇرت بىلەتىن باسپانىڭ جاس رەداكتورى ەكەنمىن دەيىك. بۇل كىسىنىڭ جوسپاردا تۇرعان كىتابىنىڭ قولجازباسىنا رەداكتور بولىپ مەن تاعايىندالىپپىن...
بۇل كىسىنىڭ «شىعارماشىلىعىمەن» بۇرىن دا تانىستىعىم بار ەدى – مىناۋسى ءتىپتى سوراقى ەكەن. ءوزىمدى قازاق ادەبيەتىنىڭ تۋعانىنا تارتپاس تۋرا ءبيى سەزىنىپ, جالىنداعان جاس جىگەرمەن كۇنى ەرتەڭ كىرپىشتەي كىتاپ بولۋدان دامەسى بار تاۋداي قولجازبانى تالقانداۋعا كىرىسىپ كەپ جىبەرەيىن. قولجازبا شىتىرلاعان جاپ-جاڭا, اپپاق قاعازعا تاپ-تازا ەتىپ باسىلعان. قابىن ايتساڭشى, قابىن! كىشىگىرىم شابادانداي قىپ-قىزىل قاتىرما قوراپ... مەن باسپادا كەزەك كۇتىپ جاتقان كوزى ءتىرى كلاسسيكتەر مەن اۋليەلەردىڭ قولجازبالارىن دا كوردىم – اۋزىن باتەڭكەنىڭ باۋى سياقتى ەتىپ بايلاعان كادىمگى قاعاز پاپكىلەر... مۇنداي ادەمى, مۇنداي قالىڭ, جويقىن قوراپ ەشكىمدە جوق. بىراق قانداي قوراپ بولسا دا, مەنىڭ جۇرەگىمدى شايلىقتىرا الماق ەمەس. مەن قانداي قوراپتى دا تالقاندايمىن!
مەنىڭ بۇل بۇزىق نيەتىمدى قالاي سەزىپ قويعانىن بىلمەيمىن – قولجازبانى جاۋكەمدەپ بولىپ قالعان كۇندەردىڭ بىرىندە رەداكتورلار وتىراتىن بولمەنىڭ ەسىگى شالقاسىنان اشىلىپ, ءوزى دە كىرىپ كەلدى. بەت بەينەسىن سۋرەتتەن كورگەنىم بار (بىراق قاشانداعىداي ۇمىتىپ قالعام). كىرىپ كەلگەن كەزدە – تانىدىم. (سۋرەتتەيىن دەسەم, ءتۇرىن تاعى ۇمىتىپ وتىرمىن). كۇيلى-قوڭدى كىسى ەكەن. ۇستىندە – سول كەزدىڭ «كرۋتويلارى» عانا كيىپ جۇرگەن ادەمى قىزىلكۇرەڭ تەرى تون. باسىندا – الدەبىر ەكزوتيكالىق اڭنىڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن, باعاسى, ءسىرا, ادامنىڭ قۇنى تۇراتىن سۇراپىل تىماق. قولىندا – ءبىز ءالى ەشكىمنىڭ قولىنان كورە قويماعان ءبىر سويقان كۇرەڭ پورتفەل... تۇتىگىپ كەتكەن.
– وسىندا... پالەنشە دەگەن بىرەۋ بار ما؟! – دەپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسپاستان, دۇرسە قويا بەردى.
ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ابدىراڭقىراپ قالىپ, ماعان قاراعان.
– بارمىز... سونداي بىرەۋ...
– ا-ا... ءسىز-ز بە ەدىڭىز؟.. – دەدى. بۇل كىسى ماعان جەپ جىبەرە جازداي, ءارى تاڭىرقاپ قاراپ. – ءوزىڭىز... ءوزىڭىز جاپ-جاس ادام ەكەنسىز... قالاي ۇيالمايسىز, ا؟
ادەبيەتكە سىڭگەن ءبىر ءتۇيىر ەڭبەگىڭىز جوق... اتى-ءجونىڭىزدى ەشكىم بىلمەيدى... – دەپ, باستىرمالاتىپ كەلە جاتىر ەدى:
– ءالى بىلەتىن بولاسىز... – دەدىم سىزداۋسىپ. – مىنا جارامسىز دۇنيەڭىزدى وزىڭىزگە قايتارىپ بەرەمىن... سول مەنىڭ ادەبيەتكە سىڭىرگەن العاشقى ۇلكەن ەڭبەگىم بولادى (پا, شىركىن, قانداي پافوس؟!)
بۇل كىسى جىندانىپ كەتە جازدادى. ۇمىتپاسام, كوزى قانتالادى.
– قالاي اۋزىڭ بارادى, ا... جارامايدى دەۋگە! قانداي قاقىڭ بار, ا؟ مەن الدەنەشە رومان جازعان اداممىن... ال سەن كىمسىڭ؟ جەردەن جىك شىقتى, ەكى قۇلاعى تىك شىقتى... قانداي قۇلاقتى دا بۇراپ ج ۇلىپ الاتىن جاعدايىمىز بار, ەسىڭە سالىپ قويايىن... ءبىز, مىنە ەلۋگە كەلدىك... ءبىزدى ءدۇيىم جۇرت بىلەدى... – دەپ قاتتى-قاتتى جەكىردى. ەنتىگىپ توقتادى.
– ء«بىز نادان بوپ وسىردىك, يەكتەگى ساقالدى» دەيسىز عوي؟... – دەدى, تىلسەڭ, بەتىنەن قان شىقپايتىن بەزبۇيرەك نيگيليست, ماكسيماليست جاس رەداكتورىڭىز ءمىز باقپاي.
– نە... نە-ە دەيسى-ءىڭ؟!. سەن, وسى ماعان نە دەدىڭ؟
– مادەنيەتتى كىسىلەر الدىمەن جۇرتپەن امانداسادى دەدىك... ولمەسەك, ەلۋگە ءبىز دە كەلەرمىز دەدىك... ال كىتابىڭىز ءبارىبىر شىقپايدى... (نەتكەن كەۋدە, نەتكەن كوكىرەك, نەتكەن تازالىق, نەتكەن ادەپسىزدىك – «قۇداي-اۋ, قايدا سول جىلدار؟!.»)
بۇل كىسى شاراسى بىتكەندەي, سىلەيىپ تۇردى-تۇردى دا, سىلق ەتىپ بوس ورىندىقتاردىڭ بىرىنە وتىرا كەتتى.
– مىنالارىڭىز سۇمدىق ەكەن... – دەدى سوسىن, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە قاراپ, اراشا تىلەگەندەي.
قىبى قانىپ وتىرعان مەڭگەرۋشى ەستىمەگەن سياقتى تۇقيىپ, الدىنداعى قولجازبادان باسىن كوتەرەر ەمەس...
تۇرسىنجان شاپاي, ادەبيەت سىنشىسى
«بۇل كىسى (عاسىر حالتۋرششيگى تاقىرىبىنا)» ماقالاسىنان ءۇزىندى