رۋحاني جاڭعىرۋ جانە تاۋەلسىز سانا

مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا تاريحي قادامدار جاساپ وتىرعان حالقىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس ۇلت رەتىندە بولاشاققا قالاي قادام باسۋ جانە بۇقارالىق سانانى قالاي وزگەرتۋ قاجەتتىگى تۋرالى كوزقاراستارى سارالانعانى ءمالىم. 

ەلباسى وسى ماقالاسىندا ۇلتتىق سانا كاتەگورياسىنا ەرەكشە توقتالىپ: «كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتقان ءدۇبىرلى دۇنيەدە سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەپ, يىق ءتۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. وزگەرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى مىقتاپ قولعا الىپ, زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتكەن. 

ارينە مۇندا ەلباسى زامان كوشىنە ىلەسۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىرعانى بەلگىلى. سانامىزعا ءسىڭىپ قالعان «تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلۋ» شىنىندا دا ماڭىزدى ءارى كۇردەلى ماسەلە ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر. بۇل اسا اۋقىمدى تاقىرىپ ەكەندىگى ايان. ءبىز سونىڭ ءبىر قىرىنا عانا قاتىستى جايلارعا توقتالساق. 

 وتكەن عاسىرداعى ءوزىمشىل جۇيەنىڭ وكتەمدىگى ۇلتتىق وي-ورىسىمىزگە ءبىرشاما وزگەرىس ەنگىزىپ, رۋحاني داعدارىسقا تۇسىرگەنى اقيقات. تاۋەلدى پسيحولوگيانىڭ تاپتاۋرىندارىنان ارىلۋ ءبىرشاما ۋاقىت پەن تاباندى كۇش-جىگەر جۇمساۋدى تالاپ ەتۋدە. كىرىپتارلىق سانانىڭ كەلەڭسىز زارداپتارى بۋىننان-بۋىنعا اۋىسىپ, قانعا ءسىڭىپ كەتپەي مە دەگەن الاڭداۋشىلىق بار.

وسى رەتتە, كەرتارتپا كوزقاراستارعا قاتىستى ءبىر-ەكى جاعدايدى ايتىپ وتكىم كەلەدى.  ەلورداعا العاش كەلگەن ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسى. ءبىر توپ جىگىت بىرگە تۇراتىن پاتەرىمىزگە ادەمىشە كەلگەن جەرگىلىكتى كورشى قىز ءتۇرلى شارۋالارمەن باس سۇعىپ تۇراتىن. ءبىر كۇنى داستارقان باسىندا ول قازاق بولعانىنا وكىنەتىنىن, باقىتسىز ەكەنىن ايتىپ قالدى. جاپون ءتىلىنىڭ مامانى – دوسىم ەكەۋمىز باسىندا ابدىراپ قالدىق. سوسىن ءبىر ادامنىڭ باقىتسىز بولعانىنا قانداي دا ءبىر ۇلتتىڭ ەش كىناسى جوق ەكەنىن قارشاداي قىزعا جارىسا ءتۇسىندىرىپ, جىك-جاپپار بولدىق. الايدا ول قىز ءبىزدىڭ سوزگە يلانبادى. ءتىپتى قاپەرىنە المادى. 

وي-ساناسى كۇدىك پەن ۇرەيگە شىرمالعان سول قىزدىڭ ءتۇڭىلىسى ءبىزدى بەي-جاي قالدىرمادى. شامامەن 3-4 جىلدان سوڭ الگى قىزدىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساپ كوز جۇمعانىن ەستىدىك... 

 كىسىنىڭ وي-ورىسىنە سىرتتان تاڭىلعان كەسەل اقپارات, ءدال ايتقاندا زيانكەس ۆيرۋس, ماۋەگە تۇسكەن قۇرتتاي ميدى كەۋلەپ, سانا دەرتىن اسقىندىرا بەرەدى ەكەن. مۇنداي ۆيرۋسقا قارسى يممۋنيتەتىمىز – ەلباسى ايتقان ۇلتتىق كودىمىز. پرەزيدەنتتىڭ: «اجەپتەۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ ەرتەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىڭىز قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي», دەگەن ءسوزى ارقاشان ويتۇمارىمىزعا اينالۋى ءتيىس دەپ پايىمدايمىز. ايتپەسە ۇلتتىق كودتان ايىرىلعان ۇرپاق – تامىرىنان ايىرىلعان داراق. زامان داۋىلىنا قاسقايىپ قارسى تۇرا الماس. 

 پسيحولوگ مامانداردىڭ پىكىرىنشە, بىرەۋگە كىرىپتار بولۋعا بوي ۇيرەتۋ ادام ساناسىن شەكتەپ, ازات ويلاۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. ونداي ىندەتكە شالدىققان ادام دەربەس ويلاۋعا, ەركىن قادام جاساۋعا شىنىمەن دە جاسقانادى ەكەن. مىنە, وسى جاعدايلار, كەيدە مويىنداعىمىز كەلمەگەنىمەن, ءبىزدىڭ قازىرگى كەيبىر ءىس-ارەكەتتەرىمىزدە كەزدەسىپ وتىراتىنى بەلگىلى. شىنايى ازات بولۋ ءۇشىن بوي ۇيرەنىپ قالعان تاپتاۋرىن ادەتتەن ءبىرجولا ارىلۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ كەرەك ەكەن. كەيىنگى كەزدەرى قوعامدا وسى باعىتتا بىرتە-بىرتە ىلگەرىلەۋ بايقالىپ كەلە جاتقانى كوڭىل قۋانتادى. 

ويىمدى ويران-اسىر ەتكەن تاعى ءبىر جاعدايدى بايانداۋدىڭ رەتى كەلىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە پارسى تىلىنەن ءدارىس بەرىپ جۇرگەن كەزىم. قوڭىراۋ سوعىلىپ, ساباق اياقتالدى دا, جاستار سىرتقا شىعۋعا جينالا باستادى. وسى كەزدە مەكتەپتى جاڭا ءبىتىرىپ كەلگەن ورىمدەي ءبىر قىز: 

– بۇدان كەيىنگى ساباققا بارعىم كەلمەيدى, – دەدى.  – ول قاي ساباق ەدى؟ – دەپ سۇرادىم. – قازاق ءتىلى ءپانى. – مۇعالىممەن كەلىسە الماي قالىپ پا ەدىڭىز؟ ءالى-اق ءتىل تابىسىپ كەتەسىزدەر عوي. – جوق, وقىتۋشىدا تۇرعان ەشتەڭە جوق. راسىن ايتسام, مەن قازاق ءتىلىن مۇلدە وقىعىم كەلمەيدى. – نەگە؟ – بۇل ءتىلدىڭ بولاشاعى جوق. قازاق تىلىندە ءبارىبىر ەشكىم سويلەمەيدى. سەبەبى بۇل ءتىلدىڭ سوزدەرى ويدان قۇرالعان. ونى ەشكىم قولدانبايدى دا.  – انا ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعى جارقىن بولارى كۇمانسىز. ءبىز ەندى عانا تاۋەلسىزدىك العان ەلمىز. اقىرىنداپ ەس جيىپ كەلەمىز. كوش جۇرە تۇزەلەدى. ءالى-اق ەلىمىز تولىقتاي ءوز انا تىلىندە سويلەيتىن زامان تۋادى. ەگەر, ءسىز ويدان قۇرالعان دەپ تەرميندەر مەن كەيبىر جاڭا سوزدەر تۋرالى ايتىپ جاتساڭىز, مۇندا ىلگەرىلەۋشىلىكپەن قاتار, كەمشىلىكتەر دە جوق ەمەس. بۇعان قاتىستى ءاربىر ادامنىڭ ازاماتتىق ءوز كوزقاراسىن ايتۋعا قۇقىعى بار. دەگەنمەن تەرمينولوگيا ماسەلەلەرىنە قاتىستى نەگىزگى مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك ءتىل جانە ارنايى سالالاردىڭ ماماندارىنا جۇكتەلمەك. 

ساراپتاما مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, وسىنداي ۇدەرىس كوپتەگەن تىلدەردە بار ەكەن. مىسالى, ءسىز وقىپ جاتقان پارسى تىلىندە دە مۇنداي قۇبىلىس كەزدەسەدى. سىزدەر جاڭا عانا ۇيرەنگەن پارسى سوزدەرىنىڭ كوپشىلىگى ءسوزجاسام جولىمەن تۋىنداعان. 1934 جىلدان بەرى پارسى ەلىندە بۇل باعىتتا ءتىل اكادەمياسى جۇمىس ىستەپ, جاڭا سوزدەردى ءتىل قولدانىسىنا ەنگىزىپ كەلەدى. باسىندا ەرسى كورىنگەنىمەن, كەيبىر جاڭا سوزدەر كەيىننەن قولدانىسقا ەنىپ, ءتىل بايلىعىن ارتتىرعان. ءتىل ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي ۇدەرىس ءتىل تازالىعىن ساقتاۋ ءۇشىن قاجەت ەكەن.

ورىمدەي قىز ماعان ەرتەگى ايتىپ وتىرعان ادامداي قارادى دا, بىلاي دەدى:

– مەن قازاق ءتىلىن انا ءتىلىم دەپ سانامايمىن. ونىڭ قاجەتى دە شامالى. ءبارىبىر قازاقتاردىڭ تاريحى جوق. بۇرىن ءبىزدىڭ ەلىمىز بولعان ەمەس. مىسالى, ۇلى سلاۆيانداردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى باي. 

– ءبىزدىڭ دە تاريحىمىز باي. ونى وزدەرىڭىز مەكتەپتە وقىدىڭىزدار عوي. بۇعان دەيىن وتكەنىمىزدى تەرەڭ زەردەلەپ قاراۋعا مۇرشا بولماعانى شىندىق. ءبىز وزىمىزگە وزگەلەردىڭ كوزىمەن قاراۋعا ءماجبۇر بولىپ كەلدىك. كەڭەس وداعىنىڭ ىشىندە تاجىك, قازاق, ارميان سياقتى تاريحى كونە ۇلتتار ءومىر ءسۇردى. سوعان قاراماستان, كەڭەس زامانىندا بىزدەر وقىعان كسرو تاريحى ءىح عاسىردان, كيەۆ رۋسىنەن باستالاتىن. قازاق حاندىعىنان بۇرىنعى تەرەڭ تاريحىمىز سايراپ جاتىر. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن قازىرگى قازاقستان اۋماعى مەن وعان شەكتەس ايماقتاردى مەكەندەگەن عۇندار, ساقتار, قاڭلىلار, ۇيسىندەر ۇلكەن-ۇلكەن قاعاناتتار قۇرعان. ەل باسشىلىعى وسى ۋنيۆەرسيتەتكە كوشىرمەسىن اكەلىپ ورناتقان اناۋ كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنە قاراڭىزشى. كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرى ءبىزدىڭ تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ايرىقشا باي بولعانىن ايگىلەپ تۇرعانى ءسوزسىز.

سول ورىمدەي قىز بۇل ايتقاندارىمدى قابىلداي المادى. ونىڭ نەگە بۇلاي ەكەنىن كەيىن تۇسىنە باستادىم. بۇرىنعى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ توڭى ءجىبي قويماعان وڭىردە تۋىپ-ءوسىپ, انا ءتىلىنىڭ ۋىزىنا قانباعان بالدىرعان باسقا بىرەۋگە تاۋەلدى بولۋ پسيحولوگياسىنا ابدەن شىرمالىپ, وزگەنى زور, ءوزىن قور ساناپ وسكەنى ايانىشتى. ونىڭ مي قاتپارلارىنا قابىسقان تاۋەلدىلىك ۆيرۋستارىن تازارتۋعا زور قۇدىرەت كەرەك. 

جاڭا عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىندا جاڭاعى قىز عانا ەمەس, وزگە دە كەيبىر قالا جاستارىنىڭ وي-ورىستەرى مەن قىلىقتارىنان وزدەرىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەگەنىن ماقتان كورەتىنى بايقالاتىن. ارا-تۇرا ش.ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» رومانىنداعى نايمان-انانىڭ شەرمەندە پەرزەنتىندەي تۋعان جۇرتىنىڭ قۇندىلىقتارىنا قارسى شىعاتىندارى دا كەزدەسەتىن. سۇمدىق بولعاندا, بۇلار – تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى مەكتەپتە ءبىلىم العان جەتكىنشەكتەر. وسىنداي جاسوسپىرىمدەرگە كوز اشقاننان باستاپ دۇرىس اقپارات بەرىلمەي كەلگەندىگى وكىنىشتى جاعداي. ولاردىڭ ويلارىندا سىرەسىپ قاتقان توڭدى جىبىتۋگە ءسال دە بولسا ىقپال ەتۋگە قاۋقارسىزدىعىما نالىپ, ءوزىمدى كىنالى ساناعانىم راس.

مۇنداي زامانداستار ۋاقىت وتە كەلە, ءالى-اق ءوز كەمشىلىكتەرىن تۇسىنەر دەگەن ءۇمىت بار. ال ەگەر ولار وسى بويىمەن كەتە بارسا, قوعامداعى كەرتارتپا اعىم سانىن ارتتىرماعى كامىل. ونداي اعىم ءتۇپتىڭ تۇبىندە الەۋمەتتىڭ دامۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كەرى اسەرىن تيگىزەرى تاعى انىق. 

2011 جىلى شىققان «پسيحولوگيا» ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگىندە قۇلدىق پسيحولوگيا ۇعىمىنا بەرىلگەن: «پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىمەن, كەڭەستىك امىرشىلدىك كوممۋنيستىك يدەولوگيا تۇسىندا قازاق ۇلتىندا تۇلعالىق جانە ەتنوستىق قولايسىز, كەلەڭسىز قاسيەتتەردىڭ (جارامساقتىق, جالتاقتىق, جاعىمپازدىق, بۇيىعىلىق, ۇرەيشىلدىك, ت.ب.) جيىنتىق اتاۋى» دەگەن انىقتامانى ەسكەرەر بولساق, كىرىپتارلىق سانانى كەرتارتپا, تاپتاۋرىن قۇبىلىستار قاتارىنا جاتقىزۋعا ەشكىم قارسى شىعا قويماس. 

ءدىني ءاپسانادا مۇسا پايعامبار بۇرىن مىسىردا نەشە عاسىر بوداندىقتا بولعان جۇرتىن قۇلدىقتان الىپ شىعىپ, ءبىر جەرگە تۇراقتاماي, قىرىق جىل بويى قۇم اراسىندا كوشىپ جۇرگەنى ايتىلادى. بۋىن الماستىرىپ, قۇلدىق سانادان ارىلتۋ, بۇرىنعى تاپتاۋرىن وي-ادەتتەردى جادتان ءوشىرۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارعان دەسەدى. ال بۇگىنگى زاماندا كىرىپتارلىق جاد زارداپتارىنان ارىلۋ اتالعان مەرزىمنەن دە كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن سياقتى. سەبەبى بالا كەزىندە تۋعان تىلىندە ءبىلىم الماعان, كەيىن دە شەتەلدەردىڭ جات يدەولوگياسىن دارىپتەيتىن اقپارات تاسقىنىنىڭ استىندا وتىرعان ادامنىڭ اقىل-ەسى تاۋەلسىز ەمەس, كىرىپتارلىققا بەيىم ەكەنىن ءومىر ءوزى كورسەتىپ ءجۇر. مۇنداي ۇدەرىس سالدارىنىڭ مەملەكەت ءۇشىن اسا قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ۋكراينا داعدارىسىنا اكەپ سوققان وزگە ەلدىڭ مۇددەسىن كۇيتتەيتىن جىكشىلدىكتەن انىق كورۋگە بولار ەدى. 

ال ەلباسى ءوزىنىڭ جاقىندا جارىق كورگەن «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا: «قازاقستاندى دامىعان مەملەكەتكە اينالدىراتىن ازات ويلى, جاڭاشىل دا جاسامپاز ازاماتتارى», دەپ تۇيىندەگەنى كوڭىلگە ءۇمىت وتىن ۇيالاتىپ, سەنىمىمىزدى ودان ءارى ارتتىردى. ەرتەڭگى سونداي ازاماتتار – بۇگىندە مەكتەپ پارتاسىندا وتىرعان بالدىرعاندار.

قازاقستان پرەزيدەنتى 2017 جىلدىڭ سوڭىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ تورەسى ءتىل تاۋەلسىزدىگى ەكەنىن قاداپ ايتتى. ونىڭ سانا تاۋەلسىزدىگىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەنى ايقىن. بۇگىنگى تاڭدا ۇرپاق ساناسىن تاۋەلسىز ەتۋ ۇلى مىندەتكە اينالىپ وتىر. شىنىندا دا, بىزگە ۇلكەن وزگەرىس قاجەت. 

جوعارىدا ءسوز بولعان كەلەڭسىز كوزقاراستاردىڭ تۋىنداۋىنا جول بەرمەس ءۇشىن جاسوسپىرىمدەرگە سالت, تاريح, ءدىن, ءدىل بويىنشا مازمۇندى دارىستەر بەرىپ, دۇرىس باعىت كورسەتۋ, سونداي-اق ەلباسى جولداۋلارىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جانداندىرا ءتۇسۋ ءلازىم دەپ ويلايمىز. اقپارات قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, جاستاردىڭ وي-ساناسىن جات پيعىلداردان قورعاۋ كەلەشەك قامىن ويلاۋ بولماق.

ەلىن, جەرىن جانىنداي جاقسى كورەتىن, جاڭانى بىلۋگە قۇلشىنىپ, شەتتەن جيناپ اكەلگەن ءىلىم ءدانىن تۋعان توپىراعىندا كوگەرتۋگە قۇشتار جاستاردىڭ ورنى بولەك. وسىنداي ساناسى ازات بۋىن ۋاقىت تالاپتارىنا ساي ءبىلىم مەن كاسىپ مەڭگەرىپ, زامان كوشىنە ىلەسە وتىرىپ, ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن ماڭگىلىك ەل مۇراتىمەن استاسقان نۇرلى كەلەشەككە قاراي نىق قادام باسارىنا ەش كۇمان جوق. 

داۋىربەك دۇيسەباەۆ, شىعىستانۋشى