بۇگىنگىنىڭ مۇعالىمىنە ءسىز قانداي مىنەزدەمە بەرەر ەدىڭىز؟ بىزگە كەيدە تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن, بارلىق قوعامدىق ءىس-شارالارعا جەگىلەتىن بەلسەندى, اقشا جيناپ اتا-انالارعا قول جاياتىن سۇرانشاق, وقۋشىلارىنا ء«تايت» دەي المايتىن جاسىق, باسشىلارىنىڭ ءسوزىن ەكى ەتپەيتىن تىلالعىش, قولبالا سەكىلدى كورىنىپ كەتەدى. بارلىق مۇعالىم وسىنداي دەي الماسپىز, دەگەنمەن... وسىنداي جاعىمسىزداۋ مىنەزدەمەنىڭ تۋىنداۋىنا مۇعالىم عانا ەمەس, بۇگىنگى قوعام دا كىنالى ەكەنى انىق. مۇعالىمنىڭ مىندەتى بالانى ومىرگە دايىنداۋ, وقۋشىنى بىلىمگە ءوز بەتىنشە ىزدەنىسكە جانە شىعارماشىلىق ءىس-ارەكەتتەرگە باۋلۋ ەكەنى جۇرتقا جاقسى ءمالىم.
الايدا, سوڭعى جىلدارى مۇعالىمدەرگە قاتىستى ءجيى كوتەرىلىپ جۇرگەن ماسەلەلەردى سارالاساق, پەداگوگيكالىق مىندەتتەرىنەن تىس ءتۇرلى قارا جۇمىستارعا, سەنبىلىكتەرگە, سايلاۋ كەزىندەگى شارالارعا ماجبۇرلەپ جۇمساۋ, مەكتەپ اكىمشىلىكتەرى تاراپىنان بولاتىن ءتۇرلى اقشا جيناۋ, ماجبۇرلەپ بيلەت العىزۋ سياقتى ءجونسىز ارەكەتتەردىڭ كوبەيگەنىن اڭعاراسىز. مۇعالىمدەردىڭ مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن اكىمدىكتەردەگى ءبىلىم بولىمدەرىنەن كورەتىن قىسىمدارىن ايتىپ شاعىمدانۋى دا جيىلەگەن. زاڭسىز ماجبۇرلەۋ وقيعالارىنا قارسى شىعىپ, ءوز قۇقىقتارىن سوت ارقىلى قورعاۋعا ءماجبۇر بولعاندارى دا از ەمەس. الەۋمەتتىك جەلىلەردە بىرىگىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا جاردەمدەسە باستاعان بەلسەندى توپ تا بار. مىسالى, «اعارتۋشى» قوزعالىسى – ونىڭ شىمكەنتتەگى وكىلى ءومىر شىنىبەك ۇلى مۇعالىمدەردىڭ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى «ويانىپ», ىنتىماقتاسا قيمىلداۋعا ۇيرەنگەنىن ايتادى. «قازىر ديرەكتورلار مۇعالىمدەردەن اياعىن ازداپ تارتىپ قالدى.
بىراق وبلىستىق ءبىلىم باسقارمالارىن تىكەلەي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە باعىندىرماي جاعداي تۇزەلمەيدى, ءبىز سول قولبالا كۇيىمىزدە قالامىز, سايلاۋ بولسا, سەنبىلىك بولسا, الاڭعا شىعۋ كەرەك بولسا, مۇعالىم دايىن تۇرادى», دەيدى «اعارتۋشىنىڭ» وڭىردەگى وكىلى. قوزعالىس مۇشەلەرى ءبىلىم باسقارمالارىن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قۇزىرەتىنەن شىعارۋ, مۇعالىمدەردى باسقا جۇمىستارعا جەكپەۋ, مارتەبەسىن قورعاۋ سىندى ماسەلەلەردى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا قوسۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىستارىن مينيسترگە دە جەتكىزىپتى. الايدا, ازىرگە ناتيجە جوق. ءتىپتى سوڭعى كەزدە «قورعانسىز, شاماسىز بولساڭ, نە ۇكىمەت قولداماسا, نە زاڭىڭ قولداماسا بۇدان وتكەن قاسىرەت جوق» ەكەنىن ايتقان مۇعالىمدەر مينيسترگە مۇعالىم مارتەبەسى تۋرالى زاڭ قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, كەڭەس بەرۋدە.
اكادەميك ش.ا.اموناشۆيلي مۇعالىمنىڭ بولمىسى جايىندا: «بارلىق رەفورمالار باستالۋى ءتيىس جەردە ەمەس, اۋەل باستان قۇردىمعا كەتەر جەردە باستالادى. رەفورما تەك مۇعالىم بويىندا باستالادى. ەگەر مەن ناشار مۇعالىم بولسام, ماعان بەرىلگەن ەڭ جاقسى باعدارلامالاردى مەن قانداي دەڭگەيگە اينالدىرامىن؟ ەگەر مەن جاقسى مۇعالىم بولسام, ماعان بەرىلگەن ناشار باعدارلامالاردى قانداي دەڭگەيگە جەتكىزەمىن؟ ادىستەمەنى ءوز بەتىڭشە كورە بىلۋگە تىرىسىپ, بالالارعا ءوز-ءوزىڭدى ۇسىن. سونىمەن, مەكتەپتى كىم رەفورمالايدى؟ ءوز باعدارلامالارىمەن مينيستر مە؟ الدە جەكە اقيقاتتارىممەن مەن بە؟ مۇعالىمدى ويشىل, شىعارماشىل, ەركىن ەتىپ تاربيەلەۋ كەرەك. مۇعالىمدەردى بالاعاتتاۋدىڭ ورنىنا ولاردى ۇلىقتاۋ قاجەت. ولار ءومىر سۋرەتشىلەرى عوي. بۇگىنگى مۇعالىمدەر ءححى عاسىردىڭ ورتاسىن سالىپ جاتىر», دەپ جازىپتى. بۇگىندە قولعا الىنىپ جاتقان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرادى دەگەن مۇعالىمدەرىمىزدىڭ اراسىندا داۋ-دامايمەن باسى قاتىپ, سوتقا جۇگىنەتىندەرى كوبەيە تۇسۋدە.
بالاعاتتاۋ ازداي, تاياق جەپ جاتقاندارى دا بارشىلىق. ءبىر عانا مىسال, وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىنەن بەرى شىمكەنتتە مەكتەپ ديرەكتورى مەن قاراپايىم مۇعالىم سوتتاسىپ جاتىر. داۋ مۇعالىمنىڭ كوپشىلىك ءۇشىن قالىپتى جاعدايعا اينالعان مەكتەپتەن تىس جۇمىسقا كەلىسپەۋىنەن شىققان سەكىلدى. شىمكەنتتەگى نۇرتاس وڭداسىنوۆ اتىنداعى №38 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ مۇعالىمى گۇلجان سالىمباەۆانىڭ ايتۋىنشا, 4-12 ءساۋىر كۇندەرى باسشىلىقتىڭ تاپسىرماسىمەن ادەتتەگىدەي ءۇي ارالاۋ, ياعني تۇرعىنداردىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋ بىرنەشە وقىتۋشىعا قاتار جۇكتەلگەن. تاپسىرمانى مۇقيات ورىنداعان مۇعالىم سەنبى كۇنى سىرقاتتانىپ قالعان اناسىنىڭ ءحالىن بىلۋگە شالعاي اۋىلعا كەتكەن. «ول كۇنى, ياعني اپتانىڭ سەنبىسى كۇنى, مەنىڭ ساباعىم جوق بولاتىن. سول كۇنى قوڭىراۋ شالىپ, ءدال بۇگىن ەڭبەكشى اۋدانى اكىمدىگىنەن تۇرعىنداردىڭ ستاتۋسىن انىقتاۋ بويىنشا تاعى دا جۇمىس تۇسكەنىن ايتتى. ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى سول جۇمىس بويىنشا شاقىرىپ, مەنى تەز جۇمىسقا كەلۋىمدى ءوتىندى. مەن كەلە المايتىن سەبەبىمدى ايتتىم. انام اۋىرىپ قالعان ەدى, وكىنىشكە قاراي مەن بارا المايمىن, ەگەر بارىپ جاتسام ورىنداپ بەرەمىن دەدىم. بۇل ءبىزدىڭ مىندەتىمىزدەن تىس بولسا دا, ارينە, ءبىز مەكتەپ باسشىلىعىنا باعىنىشتى ادامبىز عوي, ءبارىبىر», دەگەن گۇلجاننىڭ سوزىمەن ايتساق, وسىدان سوڭ قىسىم جاساۋ باستالعان. ەكى بىردەي اكت تۇزىلگەن. سوگىس تە بەرىلىپتى. مۇنان سوڭ ول وتكەن وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا مەكتەپ باسشىلىعى مىندەتىنەن تىس جۇمىسقا سالعانىن, قىسىم كورسەتىپ, دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋ سالدارىنان 17 كۇن اۋرۋحانادا ەم قابىلداعانىن ايتىپ, ەلباسىنىڭ اتىنا ۇندەۋ جولداپ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆتىڭ اتىنا شاعىم تۇسىرگەن. ودان كەيىن مەكتەپ ديرەكتورى «ار-نامىسىمدى تاپتادى» دەپ مۇعالىمدى سوتقا بەرگەن.
مۇعالىم مەن مەكتەپ باسشىلىعى اراسىنداعى داۋعا بايلانىستى سوت بيىلعى قاڭتاردا دا جالعاستى. 24 قاڭتاردا شىمكەنتتەگى ءال-فارابي اۋداندىق سوتى قالاداعى №38 مەكتەپتىڭ مۇعالىمى گۇلجان سالىمباەۆانىڭ ۇستىنەن تۇسىرگەن مەكتەپ ديرەكتورى ايمان ءجۇسىپوۆا مەن ونىڭ ورىنباسارلارىنىڭ شاعىمىن قاناعاتتاندىرماي تاستادى. شاعىمدانۋشىلار مۇعالىم مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىردى دەپ ارقايسىسى 500 مىڭ تەڭگەدەن جانە مورالدىق شىعىن كەلتىردى دەپ 1 ملن 500 مىڭ تەڭگە ءوندىرىپ بەرۋدى سۋديادان سۇراعان. سۋديا ب. احمەتوۆ مۇعالىمگە تاعىلعان ايىپتاردى نەگىزسىز دەپ تاپتى. سونداي-اق شىمكەنت قالاسىنىڭ ەڭبەكشى اۋداندىق سوتى, گۇلجان سالىمباەۆانىڭ «ن.د.وڭداسىنوۆ اتىنداعى №38 مەكتەپ-گيمنازياسى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنە, قالالىق ءبىلىم ءبولىمى, وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى, شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمىنە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمىنە, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا ءبىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ دەپارتامەنتى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنە تالاپ ارىزىن قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتتى. ياعني, بۇل داۋ-داماي مۇعالىمنىڭ جۇيكەسىن جۇقارتىپ, مەكتەپ ۇجىمىنىڭ بەرەكەسىن الدى. وسىنداي جايتتارعا قاتىستى پىكىرىن بىلدىرگەن جوعارى ساناتتى ۇستاز ءومىر شىنىبەك ۇلى: «اكىمشىلىك ديرەكتورعا زۆوندايدى, ديرەكتور قاراماعىنداعىلاردى جۇمسايدى. ءسويتىپ كوشە سىپىرتادى, الگى سايلاۋ, ساناق سوندايعا جۇگىرتەدى. ال نەگىزى مۇعالىمنىڭ مىندەتى تەك قانا وقۋ, تاربيە بولۋى كەرەك. باسقا جۇمىسقا باسىن قاتىرماۋى ءتيىس. نەگە ول كوشە سىپىرۋى كەرەك؟! قالانىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتى بار, ولار نە ىستەپ جاتىر؟ وعان قىرۋار قاراجات بولىنۋدە. ءيا, اندا-ساندا بالالاردى ەڭبەككە تاربيەلەۋ ماقساتىندا مەكتەپتىڭ اۋلاسىن ازداپ سىپىرۋعا بولادى.
ال كەيبىر اۋىلداردا ءتىپتى تراسسانىڭ بويىن جاعالاتىپ, تازالاتىپ قويادى. ءتىپتى تۇركىستاننان, مىرزاشولدەن كەلىپ تۇسكەن شاعىمدارعا قاراعاندا, مۇعالىمدەرگە تراسسانى كۇزەتتىرىپ قويادى ەكەن, بالالاردى قاعىپ كەتپەسىن دەپ. سوندا جول ينسپەكتسياسى قايدا قاراپ وتىر؟ سايرام اۋدانىنداعى №49 مەكتەپتە باسشىلىق پەن قاراماعىنداعى قىزمەتكەردىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىققا ءبىز دە كۋا بولدىق. اسىلارىق اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ ۇستازدارىنىڭ ءبىر توبى مەن اۋىل ازاماتتارى اراسىندا نارازىلىق ورىن الدى. مەكتەپتەگى بەرەكەسىزدىكتەن بالالارىن بۇل مەكتەپتە وقىتۋدان باس تارتقاندارى بار. سەبەپ – ءبىلىم ساپاسى تومەندەپ كەتكەن», دەيدى. ياعني, مەكتەپ ديرەكتورى مەن مۇعالىمدەر اراسىنداعى داۋ-داماي, مۇعالىمدەردى باسقا جۇمىسقا جەگۋ سىندى كەلەڭسىزدىكتەر وبلىس ورتالىعىندا عانا ەمەس, اۋدانداردا دا كوپ. مىسالى, سارىاعاش اۋدانىندا ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرى اراسىنداعى داۋ ءورشىپ, سوتتاسۋ ءالى كۇنگە دەيىن سوزىلۋدا. مۇنداي جايتتار ماقتارال اۋدانىندا دا ورىن العان ەدى. بۇكىل رەسپۋبليكاعا ءمالىم بولعان جەتىساي قالاسىنداعى №119 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى مەن اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى اراسىنداعى تەكەتىرەس كوپ داۋدىڭ ءبىرى عانا. ال تۇركىستان قالاسىنا قاراستى مەكتەپتە ورىن العان داۋلى ماسەلە قوعامدىق ۇيىم جانە باق وكىلدەرىنىڭ ارالاسۋىمەن وڭ شەشىمىن تاپقان بولاتىن. مۇنداي داۋلار مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەرى انىق.
«اعارتۋشى» قوزعالىسى وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, مۇعالىم مارتەبەسىن قورعايتىن ارنايى زاڭ شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق. تەك قولدانىستاعى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا بىرنەشە باپ قوسۋ قاجەت. داۋ-دامايدان بولەك مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ ناشارلىعىنا مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم, بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگى دە اسەر ەتۋدە. بۇل ورايدا, "مۇعالىمنىڭ بەدەلى..." دەي بەرگەنشە, سانى بار ساپاسى جوق مۇعالىمدەردى دايىنداپ, قولدارىنا ديپلوم ۇستاتىپ جاتقان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانىن ازايتۋ كەرەكتىگىن, مەملەكەتتىگى بار, جەكەمەنشىگى بار, ءبىر وڭىرگە ءبىر پەدينستيتۋت جەتەتىنىن ايتۋشىلار دا جوق ەمەس. مەكتەپتە ەر مۇعالىمدەر قاتارىن كوبەيتۋ قاجەتتىگى دە ءجيى ايتىلادى. سونداي-اق ءبىلىم ساپاسىندا بالانىڭ قابىلەتىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ, جاقىننان اسەر ەتۋ-تاربيەلەۋ بويىنشا دارىندى بالالاردى بولەكتەپ وقىتپاۋ دا ماڭىزدى. مۇعالىمدەردىڭ اتا-انالاردان اقشا جينايتىنى ءجيى ايتىلادى جانە ونى ەشكىم جوققا شىعارا الماس. بۇل ءبىلىم سالاسىنا قارجىنىڭ از بولىنەتىنىن نەمەسە ماقساتسىز جۇمسالاتىنىن اڭعارتسا كەرەك. وسى ورايدا مۇعالىمدەر دە, اتا-انالار دا جاريالىلىقتى قالايدى, ياعني مەكتەپتىڭ كۇردەلى نەمەسە اعىمداعى جوندەۋىنە, باسقا دا قاجەتتىلىكتەرىنە بولىنگەن قارجى كولەمى تۋرالى اقپارات اشىق بولۋى ءتيىس. سوڭعى جىلدارى ەنگىزىلگەن قامقورلىق كەڭەسى قىزمەتتىك مىندەتىن تولىق اتقارا الماي وتىر. بۇل ورايدا ونىڭ بۇرىنعى اتا-انالار كوميتەتى اۋقىمىندا قالىپ قويعانىن ايتۋشىلار كوپ. ياعني, كوپشىلىك كەڭەستىڭ فۋنكتسياسىن تولىق بىلمەيدى. قىسقاسى, بۇگىنگىنىڭ مۇعالىمىنە قاتىستى وزەكتى ماسەلە وتە كوپ. قوعامدا مۇعالىم مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەنىڭ ءجيى كوتەرىلۋى سوندىقتان دا بولار.
قازاقتىڭ اسا كورنەكتى اعارتۋشى-پەداگوگى, جازۋشى, ەتنوگراف, فولكلورشى, قوعام قايراتكەرى ى.التىنسارين: «مۇعالىم – ءبىلىم بەرۋدەگى ەڭ ماڭىزدى ادام. ەڭ وزىق پەداگوگيكالىق وقۋ قۇرالدارى, ۇكىمەت قاۋلىلارى, وتە قاتال ينسپەكتورلىق باقىلاۋ ماڭىزى جاعىنان مۇعالىم دارەجەسىمەن تەڭەسە المايدى. سوندىقتان, مەن ءۇشىن مۇعالىم الەمدەگى بارلىق اسىل زاتتاردان قىمبات», دەپتى مۇعالىمنىڭ ادامي بولمىسىنا باسا ءمان بەرە. ءبىزدىڭ تىلەك, مۇنداي مىنەزدەمەگە بۇگىنگىنىڭ بارلىق مۇعالىمى ساي بولسا ەكەن.
عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»