بيىك بەلەس: كوپماعامبەت ەلەمەسوۆ

كوپ­ماعامبەت ەلەمەس ۇلى تۋعانىنان باستاپ تاعدىر سىناعىنا ءتۇستى. قىزىلوردا وبلىسى قازالى اۋدانىنىڭ جانكەنت (جاڭاكەنت) جا­نە قاۋكەي اۋىلدارىنان شىق­قان, رەپرەسسياعا ۇشى­را­عان وتباسىنىڭ ۇلى 1938 جىل­دىڭ 8 اقپانىندا اتا-بابا­سىنىڭ وتانىنان الىس جەر­دەگى تۇرىكمەنستاننىڭ ما­رى ۋالاياتىندا دۇنيەگە كەلدى. بالالىق شاعى اۋىر سوعىس جىلدارىنا سايكەس كەلدى جانە كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ ءداندى داقىلداردى جيناۋ مەن استىق باستىرۋدا جۇمىس ىستەدى, مال باقتى جانە اتقارعان اسا اۋىر ەڭبەگىنە قاراماستان, مەكتەپتە جاقسى وقىدى, بىلىمگە ۇمتىلدى. جە­تى جىلدىق مەكتەپتى اياقتا­عاننان كەيىن 1953 جىلى كوپ­ماعامبەت ەلەمەس ۇلى باي­را­مالى قالاسىنداعى اۋىل­شا­رۋاشىلىق تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى اياقتاعاننان كەيىن اگرونوم-ەگىنشى مامان­دىعىنا يە بولادى. ودان كەيىن ماقتا وسىرەتىن كولحوزدا بريگادير بولىپ, كەيىن اسكەري بولىمدە جۇمىس ىستەيدى.

سودان 1962 جىلى ول وداق­تىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملە­كەتتىك اسىل تۇقىمدى مال زا­ۋىت­­تارىنىڭ ءبىرى – «راۆ­ني­ناعا» فەرما زووتەحنيگى بولىپ اۋىسادى. مۇندا قاراكول قويلارىمەن سەلەكتسيالىق تۇقىمداردى اسىلداندىرۋ تا­جىريبەسىمەن العاش رەت تانىسادى. وندىرىستەن قول ۇزبەي كوپماعامبەت ەلەمەس ۇلى 1965 جىلى اشحاباد قالاسىنداعى تۇرىكمەن اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ زووتەحنيكالىق فاكۋلتەتىن ۇزدىك وقىپ ءبىتىردى.

1966 جىلى تاريحي وتانى – قازاقستانعا قايتىپ كەلگەن كوپەكەڭنىڭ ومىرىندە جا­ڭا كەزەڭ باستالادى. شىم­كەنت وبلىسىنداعى سوزاق اۋدا­نى­نىڭ «تاستى» قاراكول قوي سوۆحوزىنىڭ اعا زووتەحنيگى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى.

بولاشاق عالىم ەلەمەسوۆتىڭ العاشقى قادامدارى بەت­پاق­دالا شولىندە قاتال كليمات ايماعىندا باستالادى. سول ۋاقىتتا حالىقارالىق ەلتىرى اۋكتسيوندارىنا تالاپ ەتىلگەن ەلتىرىلىك قاراكول قويلارى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جوسپارىن جاساپ جانە سول جوسپاردى بەلسەندىلىكپەن وندىرىسكە ەنگىزە باستادى. شارۋاشىلىق تابىستىلىعىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىن ءبىرىنشى سۇرىپتى قاراكول ەلتىرىسىنىڭ شىعۋى ارتا تۇسەدى. جاس زووتەحنيكتىڭ ەڭبەگى لايىقتى باعالاندى. جۇمى­سىندا قول جەتكىزگەن تابىستارىنان رۋح­تانعان ول بۇرىنعى ارما­نىن جۇزەگە اسىرىپ, 1968 جىلى ك.ي.سكريابين اتىنداعى ماس­كەۋ ۆەتەرينا­ريا اكا­دە­مياسىنىڭ قوي شارۋا­شى­لىعى كافەدراسىنىڭ كۇن­دىز­گى اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا تۇسەدى.

جاس اسپيرانتتىڭ عىلى­مي جەتەكشىسى قاراكول ءون­دىرىسى عىلىمنىڭ نەگىزىن قا­­لاۋ­شىلاردىڭ ءبىرى, اكادەميك ۆاديم يۋدين بولادى. ول بولاشاق عالىمنىڭ ديس­سەرتاتسيالىق جۇمىس تاقى­رىبىن ماقۇلدايدى جانە ونىڭ ەكسپەريمەنتتىك بولىگىن «تاستى» سوۆحوزىندا وتكىزۋدى ۇسىنادى. بۇل ۋاقىتتار جاس عالىمنىڭ عىلىمي قىزمە­تىندەگى ەڭ جەمىستى جىلدار بول­دى. ديسسەرتاتسيالىق جۇ­­مىس بويىنشا زەرتتەۋ­لەر وندىرىسكە بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلەدى جانە بۇرىن بولماعان ناتيجەلەر بەرە باستايدى. 1972 جىلى ماسكەۋ ۆەتەريناريا اكادەمياسىنىڭ زووتەحنيكالىق فاكۋلتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە ىزدە­نۋ­شى ك.ەلەمەسوۆتىڭ ديسسەر­تا­تسيالىق جۇمىسىنىڭ رەسمي وپپونەنتتەرى, سالانىڭ بەل­گىلى عالىمدارى, پروفەسسور ي.دياچكوۆ, س.پوپكوۆ جا­نە عىلىمي كەڭەستىڭ بار­لىق مۇشەلەرى ىزدەنۋشىنىڭ ديس­سەرتاتسيالىق جۇمىسىن جو­عارى باعالاپ, وعان اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن بەرۋ ءۇشىن ءبىراۋىزدان داۋىس بەردى. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى ءساتتى قورعاۋ كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگىنىڭ اپروباتسيالىق كوميسسياسىنىڭ تەكسەرۋىمەن اياقتالادى. كوميسسيا «تاستى» سوۆحوزىن قاراكول قويىنىڭ قابىرعالى ەلتىرىلىك ءتيپىن ءوسىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتى كاتەگورياسىنا اۋىستىردى دا, بولاشاعى زور عالىمدى شىمكەنت قالاسىنداعى قازاق قاراكول عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنا اعا عىلىمي قىز­مەتكەر ەتىپ جىبەرەدى.

ء«بىر جولى قازاق قاراكول عزي ديرەكتورى گەننادي پوپوۆ وزىنە شاقىرىپ, «زا­داريا» مەملەكەتتىك اسىل تۇ­قىمدى مال زاۋىتى – ينس­تيتۋ­تتىڭ ەكسپەريمەنتالدى شارۋاشىلىعىنىڭ ديرەكتورى ەتىپ مەنى ۇسىناتىندىعىن ايتتى. مەن ءوز كەلىسىمىمدى بەر­دىم. ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن­نەن كەيىن مەنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىعى بويىنشا حاتشىسى ايمۇحان تىلەسوۆ شاقىرىپ: ء«سىز عىلىمدى دا بىلەسىز, شا­رۋاشىلىقتارداعى پراك­تيكالىق جۇمىس تاجى­ريبەڭىز دە بار, سول ءۇشىن مەن سىزگە ارتتا قالعان شارۋا­شىلىقتارعا بارىپ ەكونوميكاسىن كوتەرۋدى ۇسىنامىن. جۇمىستى قا­لاي ۇيىمداستىرۋ كەرەك, شا­رۋا­شىلىق ەكونوميكاسىن قا­لاي كوتەرۋ كەرەك ەكەندىگى تۋرالى ءوز بىلىمدەرىڭىزدى, قابى­لەتتەرىڭىزدى كورسەتىڭىز, وندى­رىسكە الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيانى ەندىرىڭىز. سول ءۇشىن سىزگە قىزىلقۇم اۋدانىنىڭ (قازىرگى وتىرار) ء«شاۋىلدىر» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمىن ۇسىنامىز دەدى», دەپ ەسكە الادى كوپەكەڭ.

وسىلايشا, 1977 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىنان باستاپ كوپ­ما­عامبەت ەلەمەس ۇلى شىم­­كەنت وبلىسىنىڭ قىزىل­قۇم اۋدانىنىڭ ء«شاۋىلدىر» قارا­كول قوي سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى بولدى. ونىڭ باس­شى­لىعىمەن بۇرىنعى شى­عىندى شارۋاشىلىق وبلىستىڭ ال­دىڭعى قاتارلى جانە تابىس­تى سوۆحوزدارىنىڭ بىرىنە اي­­نالدى. ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قوي باسى ەكى ەسە ءوسىپ, 55 مىڭ­عا, ال ءداندى داقىلدار مەن جۇگە­رىنىڭ ونىمدىلىگى گەكتا­رىنا 60 تسەنتنەرگە دەيىن جەتەدى. ارينە, تۇقىمدىق جۇ­مىسقا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. اسىل تۇقىمدى قوي وتارلارى قالىپتاسادى, سونىڭ ار­قاسىندا شارۋاشىلىق قارا قاراكول قويلارىنىڭ ەلتىرىلىك ءتيپتى تۇقىمىن ءوسىرۋ مارتەبەسىنە يە بولادى.

كەيىن شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.اسقاروۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ك.ەلەمەسوۆتى «كاز­گلاۆكاراكۋل» باس باسقار­ما­­سىنىڭ باسشىسى ەتىپ تا­عايىندايدى. باسقارماداعى جۇ­مىس جىلدارىندا ول قارا­كول قويلارىنىڭ سانى مەن ونىمدىلىگىنىڭ وسۋىنە جاعداي جاسادى (سايكەسىنشە جىل باسىن­دا 6,3 ملن باس پەن 2,4 ملن ەلتىرى), بۇل جاعداي وسى كور­­سەتكىشتەر بويىنشا رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ الەمدە الىڭ­عى ورىنعا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى.

قازاقستاننىڭ ساپالى قا­را­كولى حالىقارالىق نا­رىق­تى قىزىقتىردى جانە تو­لىققاندى سەرىكتەستىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەنەدجمەنت پەن ماركەتينگ زاڭدارىن يگەرۋ قاجەت بولدى. ك.ەلەمەسوۆ ءوزىنىڭ دۇنيەتانىمىن تولى­عىمەن وزگەرتكەن انگليا, فران­تسيا, اقش, سينگاپۋر, يس­پانيا جانە گەرمانيا ۋني­ۆەرسيتەتتەرىندە جاڭاشا ءبىلىم العان العاشقىلاردىڭ قاتا­رىندا بولدى.

1988 جىلى ك.ەلەمە­سوۆ­تىڭ باس­تاماسىمەن «كاز­گلاۆ­كاراكۋل» «قاز­رۋ­نوقا­راكول» اق-قا اينالدى, وعان ءجۇندى العاشقى وڭدەۋ بويىنشا تاعى ءۇش – سەمەي, جامبىل جانە اقتوبە فابريكالارى كىردى. كوپماعامبەت ەلەمەس ۇلى وسى قوعامنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ بەكىتىلدى. جينالعان تا­جىريبە وعان ءجۇندى العاشقى وڭدەۋدىڭ قازاقستاندىق فابريكالارىن جاڭعىرتۋعا مۇم­كىندىك بەردى. سەمەي, اقتوبە جانە تارازدىڭ فابريكالارى بيازى جانە قىلشىق ءجۇندى جارتىلاي فابريكاتتار مەن دايىن بۇيىمدارعا دەيىن وڭ­دەيتىن فرانتسۋز جانە نەمىس فير­مالارىنىڭ تەحنولوگيالىق جە­لىلەرىندە جۇمىس ىستەي باس­تادى.

اۋىل شارۋاشىلىعى عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى پروفەسسور قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى سىيلىعىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى مەملەكەتتىك سىي­لىعىنىڭ يەگەرى, ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ اكا­دەميگى ءوز ەلىنەن تىس جەرلەردە دە كەڭ تانىمال بولعان جانۋار­لار گەنەتيكاسى, سەلەكتسيا­سى جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان 220-دان استام عى­لىمي ەڭبەك, مونوگرافيا­لارىن, وقۋ قۇرالدارىن جاريا­لاعان.

اكادەميك ك.ەلەمەسوۆ شا­رۋا­­شىلىققا پايدالى بەل­گىلەردى يندەكستەۋ ارقىلى, سونىمەن بىرگە گەنەتيكانىڭ دنق ءپوليمورفيزمىن جانە ونىڭ ميكروساتەلليتتەرىن زەرتتەۋ­گە نەگىزدەلگەن گەنومدى سەلەك­تسيالاۋ ارقىلى مالدىڭ تۇقىمدىق قۇندىلىعىن باعا­لاۋدىڭ جاڭا مودەلىن ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعى تاجى­ريبەسىنە ەندىرە وتىرىپ, رەسپۋب­ليكانىڭ مال شارۋا­شىلىعىنىڭ ونىم­دى­لىگىن ارتتىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوس­تى جانە ءالى دە تەر توگە بەرمەك.

سۇندەت كارىموۆ