دۋماندى جاستىق داۋرەنى ارتتا قالىپ, شاۋ تارتقان شاعىندا, ەسىنە سول ەسىل كۇندەر ەلەسى تۇسكەن ساتتەگى, ادام بالاسىنىڭ بارىنە ءتان قاياۋلى كوڭىل كۇيى مەن كۇرسىنىسىن ولەڭگە كوشىرگەن اقىننىڭ: «باقىتىن دا, باعىن دا تەل ەمىزگەن, اۋلاق قوندىڭ, سول داۋرەن, نەگە بىزدەن؟» – دەگەنى ءبىز بەن ءسىزدىڭ دە كوكەيىمىزدى تەسكەن ساۋال. وتكەن ءار كۇنى ولەڭىندە ورىلگەن اقىن عالىم جايلىبايدىڭ قاستەرلى قاس-قاعىمنان تۇراتىن تىرشىلىك تۋرالى تولعانىسى جۇرەگىڭدى قوزعارى كۇمانسىز. ال وسىلايشا جالپى جاميعاتتىڭ جۇرەك ءسوزىن جەتكىزگەن اقىندا ارمان جوق دەسەك جاراسار.
تۇڭعىش ولەڭى جاريالانعاننان بەرگى جىلداردا ون ءتورت كىتابى جارىققا شىققان. ونىڭ ىشىندە 3 تومدىق تاڭدامالىسى دا بار. توپتاما ولەڭدەرى ورىس, ۋكراين, بەلورۋس, قىرعىز, تاتار, تۇرىك, اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, بەيجىڭ مەن تاتارستاندا جەكە جىر كىتاپتارى شىققان. اقىن قازاقستاندا, تۇركيادا, رەسەيدە وتكەن ءتۇرلى جىر ءمۇشايرالارى مەن ارنايى ادەبي سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى. ەڭ سوڭعى العان ماراپاتى – 2017 جىلى شۆەتسيادا وتكەن الەمدىك اشىق ادەبي كونكۋرستىڭ پوەزيا اتالىمى بويىنشا جەڭىمپازى اتانعانى. ول قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
ءسوزىمىزدى ساباقتاي ءتۇسىپ, عالىم عازالدارىنىڭ اقىندىق ايشىقتارىن كورسەتە وتىرىپ, ونىڭ ولەڭگە جاڭاشا ورنەك, وزگەشە سيپات اكەلگەن, ءسويتىپ ۇلتتىق پوەزيامىزدى تۇرلەندىرىپ, بيىك بەلەسكە كوتەرۋگە ۇزدىك ۇلەس قوسقانىنا مىنا ۇزىك مىسالدار ناقتى دالەل.
... ءسوز جەتپەيدى جىرلاۋعا
بوز دالانى,
كوز ۇشىندا كوك ساعىم قوزعالادى...
...بوزالا تاڭ وزىندە ءوز دەرەگى,
ءتىرى جۇرسەڭ ءبارىن دە كوز كورەدى.
بوزبەتكەيدىڭ باۋىرى بوزارادى −
بوزقاراعان, بوز جۋسان, بوز كودەلى.
...بابالاردىڭ بۇل جەردە كوشى قالعان,
جانىپ-ءسونىپ شىراقتاي وسى جالعان...
...اق قار ەدى تۋعاندا, اقپان ەدى,
اپپاق الەم بولەدى باققا مەنى.
اقىنداردىڭ ات قوسىپ ساناتىنا,
اققۋلاردىڭ جىر جازدىم قاناتىنا...
...ولەڭ بولىپ ءورىلىپ وسكەن ءوڭىر,
كولبەڭ-كولبەڭ ەتەدى كەشكەن ءومىر...
وسىناۋ ولەڭ ورىمدەرى ساقارانىڭ سۇلۋ سۋرەتىنە سۇيسىنگەن, توتىداي تۇرلەنگەن تابيعاتىنىڭ تاڭعاجايىپ كەلبەتى جۇرەگىنە جىر قۇيعان اقىننىڭ اسقاق كوڭىل كۇيىن, تۋىپ-وسكەن وڭىردە كەشكەن عۇمىرىن ەگىلتە دە ەلجىرەتە ەسكە ءتۇسىرىپ تۇرعان جوق پا؟! ءبىزدىڭ دە اقىننىڭ اياۋلى اتامەكەنگە ارنالعان سەرگەك سەزىمىنە ورتاقتاسا كەتپەسكە امالىمىز جوق...
ولەڭنىڭ قۇرىلىمى مەن بەينەلىلىگىن باعالاۋ بارىسىندا ەرەكشە ەسكەرىلەتىن الۋان ءتۇرلى تالاپتار بارى بەلگىلى. وسى ورايدان كەلگەندە, عالىم اقىن ءومىر شىندىعىن جارقىراتا كورسەتۋ ءۇشىن ولەڭ ورمەگىنىڭ بوياۋىن بارىنشا تۇرلەندىرىپ, ءسوزىنىڭ سۋرەتىن, ويىنىڭ ورالىمىن كەلىستىرە كەستەلەپ, ءمان-مازمۇنىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ارقىلى شەبەرلىگىن شىڭداپ, پاراساتتى پوەزيانىڭ ۇكىلى ۇلگىسىن تاپقان.
...قاراتاۋ, اينالايىن, جانىم, ارىم,
سەن دەسە اقتابان بوپ اڭىرادىم.
قايراعىن قايراتىمنىڭ
جانىپ جىبەر –
قاستەرلى قايران قارا شاڭىراعىم.
...مەيىرىم توكپەسە دە انا زامان,
ۇيىدىم شاقىرعانداي بابام ازان.
قاراتاۋ – قارا سابا, قارا بالا,
وتى وشپەس وشاقتاعى قارا قازان.
...قازاقتىڭ كيە بولىپ دالاسىنا,
قاراتاۋ – قارا نارىم شوگىپ قالعان...
قازاقتىڭ كونە تاريحىنىڭ كۋاگەرى, اتىن ەستىپ, ءوزىن كورگەندە اتام زامانعى قايعىلى وقيعالاردى ەسىڭە تۇسىرەتىن قاراتاۋمەن اقىننىڭ سىرلاسۋى, مۇڭداسۋى قانداي جاراسىمدى دەسەڭىزشى!
سان عاسىرلار سايىن ساقارادا عۇمىر سۇرگەن, بابالارىمىز دا, بۇگىنگى ۇرپاق تا نەبىر قيىن-قىستاۋ زامانداردى باسىنان كەشىرگەن, سوندا دا بولسا ۇلتتىق رۋحىن جوعالتپاي, جىگەرىن جاسىتپاي, ار-نامىسىن ارداق تۇتىپ, ارمانداعان ازاتتىققا – تاۋەلسىزدىككە جەتتى. وتكەننەن ونەگە الىپ, قازىرگىنىڭ قادىرىنە جەتۋگە ۇمتىلعان ۇلتىمىزدىڭ كورگەن-باققانىن وي سارابىنان وتكىزىپ, ولەڭ ورگەن اقىننىڭ اقىل-ساناسىنىڭ سارالىعى مەن سابىرلىلىعى بولەكشە. ول قانشا قۋانسا دا, قايعىرسا دا حالقىمەن بىرگە. داۋرىعىپ, داۋىس كوتەرىپ, ۇرانداتپاي-اق اعىنان جارىلىپ اقيقاتىن ايتىپ, جان جاراسىن جازۋعا جەبەيتىن ولەڭ ورنەكتەۋگە اسىق. ءسوزىمىزدى تىرىلتەتىن جىر شۋماقتارىن وقىپ كورىڭىز:
ايدارىنان جەل ەسپەي كەكىلدىنىڭ,
ەڭكۋ شالدى ەڭىسكە ەكىندى كۇن.
...پروتوننىڭ ۋىنان ەنەسى ولگەن –
كولەڭكەدە جىلايدى جەتىم ق ۇلىن.
...جەتىم ق ۇلىن يەسى
جەسىر ايەل –
ءوز-وزىنە قول جۇمساپ
كۇيەۋى ولگەن.
...ەڭكۋ شالسا ەڭىسكە ەكىندى كۇن,
شەمەن كۇيىن شەرتەدى, شەتىن مۇڭىن.
كۇن-كەرۋەن سوڭىندا
سورى قايناعان –
جەسىر ايەل, جەگى جەل, جەتىم ق ۇلىن.
ومىردەگى عالىمنىڭ ولەڭدەرى دە وزىنە ۇقساس. ەكىلەنبەي, ەجىكتەمەي-اق, بايىپپەن بار شىندىقتى جايىپ سالىپ, ءتۇيىنىن تاۋىپ, تۇجىرىم جاساۋدى ءوز ەركىڭە قالدىرعان.
جول ءتۇسىپ شىعىس تۇركىستانعا بارعان ساپارىندا جازىلعان اقىننىڭ توپتاما ولەڭدەرى دە ۇلت تاعدىرىنىڭ ۇزىك تاريحىنان, بۇگىنگى كۇننىڭ جاڭالىقتارى مەن وزگەرىستەرىنەن سىر شەرتىپ, شەر تارقاتۋعا ارنالعان.
ساعىنىشىن ساناعا جامىراتقان,
تالقى تاۋدىڭ تولىقسىپ
تاڭى دا اتقان.
دامۋ دولدا «اعاجاي التايعا» ساپ,
اعايىننىڭ ارمانىن اڭىراتقان.
... قۇلاعىما جەتەدى ەلدىڭ ءانى,
قۇلاعىما جەتەدى جەلدىڭ ءانى.
قارالى كوش كورمەسىن ەندىگارى –
«ارعى جاعى ەرتىستىڭ, بەرگى جاعى...»
اتاجۇرتقا جول اشىپ, ەسى باردا ەلىن تابۋعا اسىققان اعايىنعا تىلەك قوسىپ «قازاق دەگەن – ءبىر-اق جۇرت, قازاق دەگەن – ءبىر-اق ەل» دەگەن اقىننىڭ اتالى ءسوزى – باتالى ءسوزى ەمەس پە؟!..
ولەڭدەرى بۇگىنگى ءومىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جىرلاۋعا ارنالعان عالىم اقىننىڭ جۇرەگىن تەربەمەگەن تاقىرىپ جوق. تۋعان جەردىڭ تابيعاتى, ءان-جىرى, ۇل-قىزدارىنىڭ ماحاببات-قىزىققا تولى جاستىق داۋرەنى, ەڭسەلى ەلى, مىقتى مەملەكەت بولۋدى كوكسەگەن قازاق بالاسىنىڭ بەت-بەينەسى تۋرالى تولعاقتى ولەڭدەرىنىڭ تەرەڭ سىر-سيپاتىن اڭگىمەلەۋدەن گورى ءوزىڭنىڭ وقىپ-توقىعانىڭ جانىڭدى بايىتارى, ءلاززات الىپ, راقات سەزىمىنە بولەرى ءسوزسىز.
كەشەگى كەركەتكەن كەڭەس زامانىندا قازاق حالقىنىڭ دا, ونىڭ ۇلان-عايىر ۇلى دالاسىنىڭ دا, اردا بالاسىنىڭ دا شەكپەگەن قاسىرەتى, كەشپەگەن قيامەت-قايىمى جوق. ول تاريحتا تاڭبالانعان, جەتى جۇرت بىلەتىن شىندىق. سول سويقان ساياساتتىڭ نەبىر سۇمدىقتارى ەندى-ەندى ايتىلىپ جاتىر. الاش جۇرتىنىڭ ازاپ ارالىنا اينالىپ, جازالاۋ لاگەرلەرىنە قونىس بولعانى, وندا جۇزدەگەن مىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ جازىقسىز جاپا شەگىپ, زايا عۇمىر كەشكەندەرى ايان. جالپى, گۋلاگ قۇرامىندا 61 لاگەر بولسا, قارلاگ (قاراعاندى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى) – سونىڭ ەڭ ىرىلەرىنىڭ ءبىرى ەكەن. اقىن عالىمنىڭ قاراعاندى لاگەرىن حح عاسىردىڭ باسىنداعى قارا ورامالعا تەڭەپ, بەينەلەپ جازعان پوەماسى شىندىقتىڭ قوياسىن اقتارا, اششى اقيقاتىن بۇكپەسىز بايانداعان, جازىلماس جان جاراسىن شەگىنە جەتكىزە شەرتكەن شەرلى شەجىرە, ءار تارماعىنان قان سورعالاعان ازا جىرى دەپ باعالايتىن تاماشا تۋىندى. تالاي-تالاي بوزداقتار دارعا اسىلعان, دەرتتەن, اشتىقتان ازاپ تاپقان لاگەر بۇل. اقىن ايتقانداي-اق:
... قاتارىنا جاتقىزسا جازالىنىڭ,
كىمگە كەرەك ادالدىق, تازالىعىڭ...
زار يلەتىپ زامانى, قان جۇتقىزدى –
ورىس, نەمىس, جەبىرەي, قازاق ۇلىن...
زورلىق پەن قورلىقتىڭ نەشە اتاسىن كورە ءجۇرىپ, ءتىرى قالعان كۇيشى احمەتجان سارمانتاي ۇلىنىڭ «58-ستاتيا» كۇيىن, سۋرەتشى يرينا بورحماننىڭ «ۇزىلگەن ساپار» كارتيناسىن, الجير لاگەرىنىڭ تۇتقىنى گەرترۋدا پلاتايستىڭ ەستەلىگىندەگى قايىرىمدى قازاق ايەلدەرىنىڭ جۇمساۋىمەن, كۇزەتشىلەردەن ايلاسىن اسىرعان بالالاردىڭ تۇتقىندارعا تاس اتقان بولىپ قۇرت لاقتىرعاندارى جايلى اڭگىمەسىن جىرىنا قوسىپ, ازا بويىڭدى قازا قىلاتىن ازالى ازاپتى كوزىڭە ەلەستەتىپ, بەينە ءوز باسىڭنان كەشكەندەي كۇيگە تۇسىرەتىن ولەڭ ءسوزدىڭ قۇدىرەت-قۋاتىنا تاڭدانا تاڭداي قاعاسىڭ. وي مەن ءسوزدىڭ وتكىرلىگى وسىنداي تۇجىرىم جاساتادى.
قازاق تاريحىنداعى قارالى جىلداردىڭ شەرلى شەجىرەسىنىڭ قۇپيا كومبەسى – بەلگىسىز بەتتەرى جاڭادان اشىلىپ جاتىر. قازاقتى جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتقان 1932 جىلدىڭ ءبىر وقيعاسىنىڭ بايانى – «تاماكوشكەن» پوەماسى. ەل ءىشىن اشارشىلىق جايلاپ, وعان تاركىلەۋ مەن ۇجىمداستىرۋ قوسىلىپ, قىسپاققا تۇسكەن تاما ەلى امالسىزدان ارقادان اۋىپ, قاراتاۋدى بەتكە الىپ, كوش تۇزەگەن. تاريحتىڭ ءبۇتىن ءسوزىن ايتپاق نيەتتەن قولىنا قالام العان اقىن قازاق تاعدىرىنىڭ قيلى كەزەڭىنەن سۋىرتپاقتاپ سىر اشىپ, جىر كەستەلەگەن. جولشىباي قاراشانىڭ قارا سۋىعىنا ۇرىنىپ, اس پەن سۋعا زار بولعان ادامدار بەتپاقتىڭ ەلسىز بەدەۋ بەلىندە جاپپاي قىرعىنعا ۇشىرايدى. كوشكە ىلەسكەن 15 مىڭنان امان قالعانى 4 مىڭعا جەتەر-جەتپەس قانا. قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن قاسىرەتتى تاعدىرىن ءبىر عانا قاندى وقيعا ارقىلى جادىمىزدا جاڭعىرتىپ, ونىڭ سەبەپ-سالدارىن اشىپ كورسەتكەن شىعارما شىندىعى شىمبايىڭا باتىپ, سونداي ناۋبەتتىڭ قايتالانباۋىنا تىلەك قوساسىڭ.
...ۇرپاق بار اققۋ قۇستاي, تازا, ادەمى,
قاناتىن كوككە سامعاپ جازادى ەلى.
داۋىلىن داريا ءومىر جولىقتىرماي –
باۋىرىڭ ءبۇتىن بولسىن, قازاق ەلى.
...امان بول, اردا تۋعان حالقىم, ەلىم,
جولىمەن ماڭگىلىكتىڭ تارتىپ ەدىڭ.
سەن مەنىڭ جالعىزىمسىڭ – قازاقستان
جاراتقان, جار بولا گور,
بار تىلەگىم!..
بۇدان اسىرىپ نە ايتامىز... ازات ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى ماڭگىلىككە جالعاسقاي!..
عالىم اقىننىڭ ەسىمدەرى ەل تاريحىندا قالعان تەكتى تۇلعالارىمىز اسەت پەن جاياۋ مۇسانىڭ ونەگەلى ومىرلەرىن ولەڭمەن ورنەكتەگەن «جالعىز قاراعاي», «اق سيسا» پوەمالارى دا ءتىلىن توگىلتە, سەزىمىن ەگىلتە, اقتارىلا جازىلعان اقجارما جىر كەستەلەرى.
سوناۋ ءبىر الاعاي دا بۇلاعاي زاماندا قىتاي ەلىنە قونىس اۋدارىپ, سۇيەگى جات جۇرتتا قالعان اسەت «الماستى ءمۇساتىر دەپ تاتىپ الدىم, اجالدى اقشا بەرىپ ساتىپ الدىم, ءولىمدى ويلاماعان سورلى باسىم...قاپى قالدىم» دەگەن اقىرعى ءسوزىن ايتىپ, وكىنىشپەن ومىردەن وزعان ەدى. اسەت ءانشى شىن مانىسىندە قۇدايدان تۋرا كەلگەن اجالدان ەمەس, قاستاندىقتىڭ قۇربانى بولعان. قارلىققان داۋىسىنا داۋا بولۋىن تىلەپ, ماسا مولدادان ءمۇساتىر الدىرىپ ءىشىپتى. سويتسە «اقىندى ادامزاتتان ارتىق كورگەن, قىزى ەدى كۇزەمبايدىڭ ءجامىش دەگەن, تىرلىكتىڭ سان تولقىنىن كەشىپ كەلىپ, مولداعا زورمەن كەلگەن, ەسىك كورىپ... اقىندا اقىسى بار ماسا سوندا, الماسقا ءمۇساتىردى قوسىپ بەرگەن».اياق استىنان اجال قۇشقان, اتامەكەنىنە جەتە الماي ارماندا كەتكەن اسەتتىڭ ءوزى ولسە دە, ونەرى قازاعىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقانىنا شۇكىرشىلىك. پوەمانىڭ ءتۇيىنى, تاربيەلى ءتالىمى: قاي زاماندا دا تۋعان حالقىنىڭ ماقتانىشى بولعان وسىنداي ءبىرتۋارلارىنا وشتەسىپ, تالانتتىلارعا تاسادا تۇرىپ تاس اتۋ, قىزعانىشتىڭ قىزىل يتىنە تالاتۋ, اياقتان شالۋ سياقتى مەرەز مىنەز, تەرىس قىلىق كەزدەسكەن. ەندىگى جەردە سونداي سۇمدىق, ايارلىق اياقتان شالماسا ەكەن دەگەن ىزگى نيەت بارشامىزعا جۇعىستى بولعاي.
ال «اقسيسا» پوەماسىنىڭ ايتار يدەياسى استارىندا. جەر جۇماعى باياناۋىل اۋماعىنىڭ تاعدىرى تالاسقا ءتۇسىپ, جاز جايلاۋى مەن قىس قىستاۋى تارىلىپ, قاتار قونىستانقان ەكى رۋلى ەل داۋ-دامايعا بەرىلىپ, اقىرىندا اقشوقىعا ورىس-كازاكتار قونىستانىپ, قازاقتار قاپى قالادى. سول كەزدە «كيەسى بار جەرىمنىڭ – يەسى بار...سول مەنمىن» دەپ ەلى-جەرى ءۇشىن ەلىك كوڭىلى ەڭىرەگەن جاياۋ مۇسا قازاق شونجارلارى مەن ورىس وتارشىلارىنا قارسى شىعىپ, ارتىنشا اباقتىعا قامالادى ەمەس پە؟! باستارى بىرىگىپ, جەر داۋىن اقىلمەن شەشپەي, اقىرىندا نەسىبە-قۇتى جاتقا بۇيىرعانى بۇگىنگى قازاق قاۋىمىنا دا ەس جيىپ, ەتەك جابۋ كەرەكتىگى جونىندەگى ابزال اقىننىڭ قاتاڭ ەسكەرتۋى دەپ ەسەپتەيمىز.
قورىتا ايتساق, ەكى پوەمادا دا اسپانداعى اققۋعا اندەرىن قوسىپ, داۋىستارى التى قىردان ەستىلەتىن قوس حاس ءانشى, اقىن, سازگەردىڭ ونەردەگى ومىرلەرى ماڭگىلىك ەكەندىگى ولەڭمەن ورنەكتەلگەن.بۇل شىندىعىندا اسەت پەن جاياۋ مۇسا سىندى تەكتى تۇلعالارعا اسەم جىرمەن اسپەتتەلىپ, سىرلى سوزبەن سومدالعان ونەر ەسكەرتكىشى. قوس ونەرپازدىڭ ومىردە دە قولادان قۇيىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى ورناتىلار كۇننىڭ تۋاتىنىنا سەنەيىك.
بۇگىنگى زامان, جاڭارعان قوعام, وزگەرگەن ادام حاقىندا زەيىن قويا زەرتتەپ, زەردەلى زامانداستارىنىڭ اسىل بەينەسىن – پوەزيالىق پورترەتتەرىن كەلىستىرە كەستەلەپ, مىنا مازاسىز مەزگىل, ۇشقىر ۋاقىتتىڭ تىنىسىمەن ۇندەستىرە جىر قاشاعان كورنەكتى اقىن باۋىرىمىزعا كوسەگەسى كوگەرىپ, ابىروي-اتاعى ارتا بەرسىن, عۇمىر جاسى ۇزاق بولعاي دەگەن ىزگى نيەتىمىزدى بىلدىرەمىز.
قۋانىشباي قۇرمانعالي,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەات