سوڭعى كەزدەرى الەم ەلدەرىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى تاقىرىبىنا كوبىرەك نازار اۋدارا باستادى. ال ساياساتتانۋشى-ساراپشىلاردىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى وي-پىكىرلەرىنە تالداۋ جاسايتىن بولساق, اقش-تىڭ ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىعى اقش پەن رەسەي قاتىناستارىنا تىكەلەي بايلانىستى دەگەن بولجامدى تاعى دا راستاي تۇسەتىندەي. رەتىنە قاراي تاراتىپ كورەيىك.
بۇل ماسەلەدە الدىمەن اقش-تىڭ ەكس-پرەزيدەنتى باراك وباما تۇسىنداعى مەملەكەتتىك حاتشى دجون كەري نەگىزىن قالاعان «س5+1» تۇعىرناماسىنا توقتالعان ءجون. ويتكەنى وسى تۇعىرنامادا اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا باعىتتالعان سىرتقى ساياساتى كورىنىپ تۇرعانداي بولادى. امەريكاعا بۇيرەگى بۇراتىندار ەندىگى «ۇمىتتەرىن» اتالعان قۇجاتقا ارتاتىن سياقتى. سونداي-اق ب.وباما بيلىگى كەزىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ باسشىلارىن ۆاشينگتونعا ارنايى شاقىرىپ, «اڭگىمە-دۇكەن» قۇرعانى ءالى ۇمىتىلا قويعان جوق. ول بىرەۋىنە ۇنادى, ەكىنشىلەرىنە ۇنامادى. مىنە, سوندا دجون كەري 15 ميلليون دوللاردى قۇرايتىن بەس جوبانى ىسكە اسىرۋ ماسەلەسىن ورتاعا سالعان ەدى.
اق ءۇيدىڭ بيلىگى دونالد ترامپقا اۋىسقان سوڭ, وسى جوبالاردىڭ جانە «س5+1» تۇعىرناماسىنىڭ بولاشاعى قالاي بولادى دەگەن ماسەلە تۋىندادى. سەبەبى جاڭا پرەزيدەنت د.ترامپ ب.وبامانىڭ كەزىندە قابىلدانعان بىرقاتار جوبالاردىڭ كۇشىن جويىپ تاستاعان بولاتىن. ترامپ بيلىگى «س5+1» تۇعىرناماسىنا «تيىسكەن» جوق. قايتا ونى جەتىلدىرىپ, ءارى قاراي دامىتۋدى كوزدەدى. بۇگىندە وعان ەلدىڭ قازىرگى مەملەكەتتىك حاتشىسى رەكس تيللەرسون كىرىسىپ جاتىر. ءتىپتى ول بۇرىنعى ارىپتەسى دجون كەري سياقتى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى جەتەكشىلەرىنىڭ نيۋ-يورك قالاسىندا باسىن قوسىپ تا ۇلگەردى. كەيبىر ساراپشىلار اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا «ەرەكشە ىقىلاس» تانىتۋىنىڭ استارىندا «ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن ىنتىماقتاستىرۋ ارقىلى ايماقتا رەسەي مەن قىتايدىڭ ىقپالىن السىرەتىپ جاتۋى مۇمكىن» دەگەن بولجام ايتادى.
اقش-تى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسياسى بۇرىن دا قىزىقتىرعان, قازىر دە قىزىقتىرادى. مۇنى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا بويىنشا ەلشىسى ەليس ۋەللس تە اشىق ءبىلدىرىپ وتىر. «ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بىرلەسكەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاتىناسىمىز بار, – دەيدى ول. – وندا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا, تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمگە, زاڭسىز ەسىرتكى ساۋداسىنا قارسى كۇرەس جانە ايماقتىڭ تۇراقتىلىعى سىندى ماسەلەلەر قامتىلعان. سونداي-اق قۇراما شتاتتارىن بۇل ايماقتىڭ ينتەگراتسياسى دا قىزىقتىرادى».
اقش پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ وتكەن جىلى كۇزدە جاريالاعان ستراتەگياسىندا رەسەي مەن قىتاي اقش-تىڭ باستى «باسەكەلەسى» ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا كادىمگىدەي ىقپال ەتىپ وتىرعانى تاعى بەلگىلى. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا قۇراما شتاتتاردىڭ دا قوسىلعىسى كەلەدى. ال سوڭعى التى-جەتى جىل ارالىعىندا الەمدەگى ءىرى ءۇش مەملەكەتكە دە ستراتەگيالىق ماڭىزى ەرەكشە سانالاتىن ورتالىق ازيا ەلدەرى اقش-پەن بايلانىستارىن باسەڭدەتكەنى شىندىق. مىسالى كەزىندە قۇراما شتاتتارىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسقان قىرعىزستان ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ماناس حالىقارالىق اۋەجايىنا جاقىن ورنالاسقان اقش-تىڭ اسكەري بازاسىن جاپتى. كەيىن بىشكەكتىڭ امەريكامەن بىرقاتار ماسەلەلەر بويىنشا ىنتىماقتاستىعىن ۇزۋىنە تۋرا كەلەدى. قازىرگى كەزدە ايماقتاعى قازاقستاننان وزگە مەملەكەتتەردىڭ اقش-پەن الىس-بەرىسى جوعارى دەڭگەيدە دەپ ايتا المايمىز.
بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ وڭتۇستىك ازياداعى ەلدەرمەن بايلانىس- تارى قايتا جاندانا ءتۇستى. بۇل وڭىرگە ورتالىق ازيا ىرگەلەس جاتقاندىقتان, ۆاشينگتون بيلىگىنە وڭتۇستىك ازياعا قاراعاندا, ورتالىق ازيا گەوستراتەگيالىق جاعىنان ماڭىزدى سانالادى. سوعان بايلانىستى اقش ءوزىنىڭ اۋعانستانداعى اسكەرىنىڭ سانىن كوبەيتتى. بۇعان پاكىستان مەن يرانداعى ساياسي جاعدايلاردى قوسىڭىز. ونىڭ ۇستىنە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى جەراستى رەسۋرستارىنا وتە باي, ول ايماق ەلدەرىنىڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
قۇراما شتاتتاردىڭ ورتالىق ازياعا قاراي «جاقىنداۋى» رەسەيگە ۇنامايتىنى اۋەل باستان-اق بەلگىلى بولعان. ونى «س5+1» كەزدەسۋى وتەر الدىندا رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ جەتكىزىپ تە ۇلگەردى. «ەگەر ءبىزدىڭ امەريكالىق ارىپتەستەرىمىز ورتالىق ازياداعى دوس- تارىمىزبەن كەزدەسۋىندە ەكونوميكا ەمەس, گەوساياسات تۇرعىسىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزەتىن بولسا, ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى», دەدى رەسەيلىك مينيستر. ونىڭ بۇل ءسوزى بىزگە ەسكەرتۋ سياقتى اسەر ەتتى. دەگەنمەن كەيىندەپ ول وسى «ەسكەرتۋىن» تۇزەتىپ, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە بىلاي دەدى: «ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الدىنا وڭتۇستىك نەمەسە سولتۇستىك ەكەۋىنىڭ ءبىرىن تاڭدا دەگەن جالعان تاڭداۋ قويۋدىڭ قاجەتى جوق. ايماققا بارلىق تاراپپەن جان-جاقتى ارىپتەستىك ورناتۋ قاجەت جانە اتالعان ەلدەردىڭ تمد, ەاەو, شىۇ شەڭبەرىندەگى مىندەتتەمەلەرىن قۇرمەتتەۋ كەرەك».
ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەت – قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان جانە تاجىكستاننىڭ ءوزارا بىرلىگى, ىنتىماقتاستىعى قاشان دا قاجەت ەدى. بۇگىندە ول ايقىن سەزىلە باستادى. راس, كەڭەستەر وداعى ىدىراعان سوڭ, ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر اراسىندا وداق قۇرۋ يدەياسى كوتەرىلدى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنتتەر ءتۇرلى باسقوسۋدا ينتەگراتسيالانۋعا باعىتتالعان جەتى جوبانى تالقىلاعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى قابىلدانبادى. ەندى سونىڭ رەتى وسى جىلدىڭ ناۋرىزىندا استانادا ءوتۋى جوسپارلانعان ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ سامميتىندە كەلەتىن سياقتى. ال سامميت وتىرىسىنا شاڭىراق يەسى – قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ توراعالىق ەتەدى.
رەسەي, قىتاي جانە اقش-تى قىزىقتىرىپ وتىرعان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, ينتەگراتسيالانۋىنان تاراپتاردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعىنان ۇتاتىنى كوپ. ء«بىزدىڭ تاريحىمىز, ءدىنىمىز, مادەنيەتىمىز ءبىر. قۇداي بىزگە ءبىر-بىرىمىزگە كومەكتەسۋگە, ايماق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, بىرگە بولۋعا جازدى, – دەگەن ەدى ەلباسى «استانا كلۋبىنىڭ» ءۇشىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە. – قازىر وسىعان بايلانىستى وزبەكستاندا كوپتەگەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. مەن مۇنى سىرتتاي باقىلاپ وتىرامىن. ءبىز قولىمىزدان كەلگەنشە كومەكتەسۋدەمىز. مۇنداي وزگەرىستەر تاجىكستاندا دا, تۇرىكمەنستاندا دا جۇرگىزىلۋدە. جاقىندا قىرعىزستاندا پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتتى. مەن ورتالىق ازيانىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن سەنىممەن قارايمىن».
ال وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆحات ميرزيەەۆ ايماقتاعى ەلدەردىڭ ىنتىماقتاسۋىنا بايلانىستى: ء«بىزدىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىمىز بار. ءبىز ەۋرازيانىڭ جۇرەگىمىز. وزبەكستان ورتالىق ازيانىڭ دامۋى ءۇشىن كورشىلەرىمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە قاشان دا دايىن. ورتالىق ازياداعى 70 ميلليون حالىقتىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى ايماقتاعى مەملەكەتتەرگە بايلانىستى» دەگەن بولاتىن.
الەمدىك قوعامداستىققا بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار باعا بەرىپ جۇرگەندەي, قازاقستان – ورتالىق ازيانىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنا ۇيىتقى بولۋعا ساي مەملەكەت. قازاقستان جانە ونىڭ باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ايماقتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل جەر شارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جاھاندىق باستامالاردى كوتەرۋ ارقىلى بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىن ىرگەلى ەل جانە تۇلعا رەتىندە تانىلدى. مىنە, ەندى ەلباسىمىز ءتۇرلى سەبەپتەرمەن شيرەك عاسىردان بەرى باستارى بىرىكپەي, كوپتەن بەرى ورتاق ءبىر مامىلەگە كەلە الماي جۇرگەن ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارىن استاناعا شاقىرىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى جيىن وتكىزۋگە ۇيىتقى بولىپ وتىر. بۇل جيىن بولاشاقتا قۇرىلۋى ىقتيمال ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وداعىنا اپاراتىن جول بولۋى ابدەن مۇمكىن.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»