تاياۋدا اقش-تىڭ قارجى سالاسىنداعى بىرقاتار قور نارىعىنىڭ قۇلدىراۋى امەريكا جۇرتىن ابىگەرگە سالدى. كوپتەگەن ميللياردەرلەر اقشاسىن جوعالتسا, اقش-تىڭ سوڭىن الا ەۋروپا مەن ازياداعى قارجى نارىعى دا ءارى-ءسارى كۇي كەشتى.
قارجى نارىعى اشىلا سالا بىرقاتار قور يندەكستەرى قۇنىن جوعالتا باستاعان. كەيىنىرەك بۇل داعدارىس ۇدەپ كەتتى. Dow Jones ءبىر كۇن ىشىندە 1175 پۋنكت جوعالتىپ, 4,6 پايىزعا قۇلدىرادى. سوڭعى رەت مۇنداي جاعداي 2011 جىلى بايقالعان-دى. The Guardian باسىلىمى Dow-دىڭ مۇنداي جاعدايعا تاپ بولۋى تاريحتا مۇلدەم كەزدەسپەگەنىن ايتادى. سوڭعى رەت Dow 2008 جىلى جاھاندىق داعدارىس كەزىندە 777 پۋنكتكە قۇلدىراعان بولاتىن. گازەتتىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ۋولل-ستريت كەيىنگى التى جىلدا مۇنداي دەڭگەيگە دەيىن تۇسكەن ەمەس.
BBC-ءدىڭ حابارلاۋىنشا, Dow-دىڭ ءدۇمپۋى باسقا قور يندەكستەرىنە دە اسەر ەتكەن. ناتيجەسىندە S&P 500 ‒ 4,1 پايىزعا, Nasdaq 3,78 پايىزعا تومەندەگەن. اقش-تاعى قور بيرجاسىنداعى دۇربەلەڭ الەمنىڭ باسقا بولىگىندەگى قارجى نارىعىنا اسەر ەتىپ, جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جىبەردى. ماسەلەن, گونكونگتاعى Hang Seng نارىقتاعى قۇنىن 5 پايىزعا جوعالتسا, وڭتۇستىك كورەياداعى Kospi ‒ 2,6 پايىز, اۋسترالياداعى S&P/ASX 200 يندەكسى 3,2 پايىزعا تومەندەدى. جاپونياداعى كەيبىر قور يندەكستەرى جەتى پايىزعا دەيىن قۇلدىراعان.
بۇل وقيعا قالتالى ازاماتتارعا دا وڭاي تيگەن جوق. الەمنىڭ بىرقاتار ميللياردەرى ءبىر كۇن ىشىندە قىرۋار اقشادان ايىرىلدى. اسىرەسە Berkshire Hathaway ينۆەستيتسيالىق كومپانياسىنىڭ باسشىسى ۋوررەن باففەت ءبىر كۇندە 5,1 ميلليارد دوللارعا «كەدەيلەنىپ» شىعا كەلگەن ەكەن. Facebook-ءتىڭ نەگىزىن سالۋشى مارك تسۋكەربەرگ تە قارجى بيرجاسىنىڭ كەسىرىنەن 3,6 ميلليارد دوللارىنان ايىرىلدى. الەمدەگى ەڭ باي ادام Amazon كومپانياسىنىڭ باسشىسى دجەفف بەزوس 3,3 ميلليارد دوللارىن جوعالتىپتى. بۇدان بولەك, شارتاراپتىڭ اۋقاتتى تۇرعىنى سانالاتىن بىرقاتار بايلار قور يندەكسى قۇلاۋىنىڭ زاردابىن تارتتى. جالپى, ينۆەستورلار 1,25 تريلليون دوللار ۇتىلعان.
الەم نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىرعان بيتكوين دا قۇنسىزدانا ءتۇستى. BBC ارناسىنىڭ دەرەكتەرىنە ساي, سەيسەنبىدەگى ونىڭ باعاسى 6000 دوللاردىڭ شاماسىندا تۇراقتاعان. ەستەرىڭىزدە بولسا, بىلتىرعى قاراشادا بيتكويننىڭ باعاسى 20 مىڭ دوللارعا ءبىر-اق سەكىرگەن ەدى. بۇعان دەيىن اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ ۇلكەن بانكتەرى ءوز تۇتىنۋشىلارىن اتالعان ەلەكتروندى اقشانى ساتىپ الۋعا تىيىم سالعان-دى.
قارجى نارىعى نەلىكتەن قۇلادى؟Guardian باسىلىمى قور بيرجاسىنىڭ قۇلدىراۋىن بىلاي تۇسىندىرەدى. وسىعان دەيىن ەكونوميستەر مەن ساراپشىلار كەيبىر ۇلكەن نارىقتاردىڭ بيىلعى ينفلياتسيانىڭ 3 پايىزعا كوبەيگەنىن ورتالىق بانكتەر دامىعان ەلدەر ءۇشىن ءتيىمدى دەپ ەسەپتەيتىنىن ەسكەرتكەن-ءدى. اقش-تاعى ورتاشا ايلىق جالاقى مولشەرىنىڭ 2,9 پايىزعا ءوسۋى جونىندەگى رەسمي دەرەكتەر وتكەن اپتادا بۇل قاۋىپتى شىندىققا اينالدىردى. ءوز كەزەگىندە بۇل دۇكەندەردەگى باعانىڭ ءوسىپ, ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن پايىزدىق مولشەرلەمە دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋ قاۋپىن تۋدىردى. ناتيجەسىندە ينۆەستورلار اقشانىڭ قۇنسىزدانۋىنان پايدا تاۋىپ قالۋ ءۇشىن قارجىسىن جۇمساۋعا تىرىسادى, دەلىنگەن Guardian باسىلىمىنداعى ماقالادا.
CNN قور بيرجاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا ينۆەستورلاردىڭ ەلدەگى سالىق رەفورماسىن ەسكەرمەگەنىن سەبەپ رەتىندە كەلتىرەدى. ارنا وتكەن كۇزدە مورگان ستەنلەيدىڭ سالىقتى قىسقارتۋ ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجاعانىن ايتادى. Bloomberg ماسەلەنىڭ تۋىنداۋىن مىنانداي سەبەپتەرمەن تۇسىندىرەدى. بىرىنشىدەن, اقش-تاعى ەكونوميكانىڭ ينفلياتسياسىز تۇراقتى ءوسۋى قور نارىعى ءۇشىن كەرى اسەرىن تيگىزگەن. ەكىنشىدەن, قىسقا مەرزىمدە اكتسيالاردىڭ كوپتەپ ساتىپ الىنۋى قور يندەكستەرىنىڭ ارزانداۋىنا اكەلىپ سوقتى. BBC ارناسى اقش قور نارىعىنىڭ مۇنشالىقتى شايقالۋىنا ۇلكەن ينۆەستورلاردىڭ ءوز اكتسيالارىن ساتىپ, پايىزدىق مولشەرلەمەسى جوعارى باسقا قارجى قۇرالدارىنا سالۋى اسەر ەتتى دەپ ەسەپتەيدى.
مۇنىڭ سالدارى قانداي بولماق؟Guardian باسىلىمىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, الەمنىڭ كوپتەگەن دامۋشى ەلدەرى شەتەلدەن دوللارمەن قارىز العاندىقتان, قىزمەت كورسەتۋ قۇنىنىڭ وسۋىنەن زيان شەگەدى. ايتسە دە, مۇنىڭ ەكىنشى جاعى بار. اقش ەكونوميكاسىنىڭ قارقىن الۋى دامۋشى مەملەكەتتەردەن كەلەتىن تاۋاردىڭ قۇنىن ءوسىرىپ, اتالعان ەلدەرگە مول پايدا اكەلمەك. باسىلىم ەۋرووداقتا پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ ءوسۋى نەعايبىل ەكەنىن ايتادى. ياعني ەۋرونىڭ قۇنى دوللارعا قاراعاندا ءوسىپ, قارت قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەردىڭ اقش-قا تاۋار ەكسپورتتاۋ- ىن قيىنداتۋى مۇمكىن.
CNN ازىرگە قارجىلىق داعدارىس تۋرالى ايتۋعا ەرتە دەپ ەسەپتەيدى. ارنانىڭ پايىمداۋىنشا, قور بيرجاسىنداعى داعدارىس ينفلياتسيانىڭ العاشقى بەلگىلەرى بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا باعانىڭ تۇراقتانۋى كۇتىلىپ وتىر. BBC-ءدىڭ ساراپشىلارى دا وسىنداي پىكىر ۇستانادى. ارناعا سۇحبات بەرگەن Rathbones بروكەرلىك كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى دجەين سيدەنحام وقيعانى داعدارىس ەمەس, تۇراقتانۋ دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزگەن.
«اقش قارجى ءمينيسترى ستيۆەن ءمنۋچيننىڭ ايتۋىنشا, يندەكستەردىڭ قۇلاۋى ۇلكەن تۇيتكىلدىڭ بەلگىسى ەمەس. «ەشقانداي جۇيەلى ماسەلە جوق. نارىقتىڭ مۇنداي قۇبىلۋى قارجىلىق تۇراقتىلىققا قاۋىپ توندىرەدى دەپ ويلامايمىن», دەدى ول كونگرەسستىڭ جيىنىندا. ساراپشىلار بۇعان دەيىن قور بيرجاسى تۇراقتى ءوسىپ كەلگەندىكتەن, مۇنداي قۇلدىراۋدى بولجاعان ەدى», دەپ حابارلادى BBC.
ساراپشىلاردىڭ مۇنداي پىكىر ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس. ويتكەنى ۋولل-ستريتتەگى جاعدايعا قاراماستان, Dow Jones-ءتىڭ يندەكستەرى وتكەن جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 20 پايىز جوعارى تۇر. قور بيرجاسى جابىلار تۇستا نارىقتاعى جاعداي تۇراقتالىپ, يندەكستەر قايتا كوتەرىلە باستادى. وسىلايشا اقش-تاعى قارجىلىق ماسەلە الەمدى ءدۇر سىلكىنتىپ الدى.
شولۋدى ازىرلەگەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»