«اباي» رومانى جارىققا قالاي شىققان؟

ادەبيەتتە كەزەكتى دۇنيە كوپ, قۇبىلىس سيرەك. ۇلى جازۋ­شى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى قازاق ادەبيەتىندەگى قاي­تالانباس قۇبىلىس. قۇبىلىسقا قا­تىستى تاريح تاپتىشتەلەدى. ءسويتىپ كەيىنگى ۇرپاق قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا كەزىندە كەتكەن قاتە-كەمشىلىكتەن ساباق تۇيىلەدى.

قۇ­بىلىستان قۇبىلىس تۋىپ, تاريحتان تاريح ساباقتالادى ءسويتىپ. «ەگە­مەن قازاقستان» گازەتى بەتىندە «اباي» /1942 ج/ رومانىنىڭ رە­داك­تورى, سىرباز اقىن قۋاندىق شاڭ­­عىتباەۆتىڭ «اباي» رومانى جا­­رىققا قالاي شىققان ەدى؟» «ەگە­مەن قازاقستان», 21.08.1992ج دەپ اتالاتىن ەستەلىك ماقالاسى وسى جايلاردى سەزىندىردى بىزگە. ەستەلىكتە تاباندى عالىم بەي­سەم­باي كەنجەباەۆتىڭ ۇلى شى­عارمانىڭ جارىققا شىعۋىنا قا­لاي سەپتەسكەنى, ۋاقىت قيىن­دى­عىنا قاراماي قالاي جان اياماي جار­دەمدەسكەنى اڭگىمە بولادى.

ەستەلىككە جۇگىنسەك, كىتاپ جارىققا شىققاندا بەيسەكەڭ كوزىنە جاس الىپ تۇرىپ حابارلاپتى مۇحتار اۋەزوۆكە. بەيسەكەڭە قاتىسىمدى بىلەتىن ادەبي ورتا, گازەت-جۋرنال رەداكتسياسى ق.شاڭعىتباەۆ ما­قا­لاسىنان سوڭ «ارحيۆ نە دەيدى, سەن نە ايتاسىڭ؟» دەپ مەنىڭ جۇزىمە قارايتىن ادەت تاپتى, ماقالا جازىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. قيىن كەزەڭدە عۇمىر كەشكەن ارۋاقتاردى مازالاپ, قاتارى سەلدىرەپ قالعان قارت­تاردى قاجاعانداي بولمايىنشى دەسەم دە اقيقات ايتپاسىما قويمادى. اقىرى قولعا قالام الدىردى. وسىلايشا ءازىز ادامنىڭ كەلەسى رۋحاني ەرلىك سىرىن شەرت­كىم كەلدى. الايدا اڭگىمەنى ءسال كە­ڭىرەك الىپ اڭگىمەلەۋ كەرەك.

زامانداستارى بۇل ۇلتىمنىڭ ۇلى مۇراتى دەپ سويلەۋدەن ءبىر تان­باي وتكەن ەكى ويشىل ادامنىڭ قارىم-قاتىناسىن قىزىعىپ ەسكە الادى, قىزىق-قىزىق ەتىپ ەسكە الا­دى. ول – جازۋشى مۇحتار اۋە­زوۆ پەن عالىم بەيسەمباي كەن­جەباي ۇلى اراقاتىناسى, دوستىق, سىي­لاستىق عيبراتتارى.  اسىلىندا, تابيعاتتا ءبىر قى­زىق قۇبىلىس بار. تاريح ءىرى تۇل­عالاعان ۇلى ادامداردىڭ قارا­پايىم جاندارعا كولەڭكەسى ءتۇسۋى, ءومىردىڭ ءار الۋان سالاسى مەن قيلى-قيلى ساتىندە سەبى ءتيۋى ءاردايىم اڭگىمە بولادى.

ءجاي اڭگىمە بولسا ءبىر ءسارى-اۋ, ۇلكەن تۇلعانىڭ قا­تارداعى قاراپايىم ادامعا جا­ساعان جاقسىلىعى, اتقارعان ءبىر ازاماتتىق ءىسى اڭىزعا اينالىپ, ەل ارالاپ, اۋىز­دان اۋىزعا تاراپ اندىزداپ كەتە بارادى. ال كە­رىسىنشە, قاراپايىم قاتارداعى ادام­نىڭ ۇلى ادام تاعدىرىنا جاساعان ىقپالى كوبىنە كولەڭكەدە قالىپ قويادى. بالكىم, قاتارداعى قاراپايىم ادام اتقارعان كىسىلىك, ءتىپتى باتپانداي جاقسىلىق تا بادىرايىپ كوزگە ۇرماي, تابيعي زاڭدىلىق ءىسى بولىپ قالا بەرەدى. بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلە بەرمەۋى مۇم­كىن ونى. ايتالىق زامانداس جا­زۋشىلار, قاتارلاس كۇن كەشكەن قا­لامگەرلەر, قاۋمالاي اكەلىپ تىعىرىققا تىرەگەن ۇكىمەت باسشى­لارى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كو­ميتەتى باس شۇلعي تىزە قوسىپ, قياناتقا دەن قويعان ساتتەردىڭ وزىندە ۇلى ويشىل قۇرىقتان قۇ­تىلىپ, سىرىقتان سىتىلىپ شىعىپ كەتىپ, امان قالىپ ءجۇردى ەمەس پە؟! تاپ سولاي! ال وسىنداي جان-جاقتى قاۋمالاعان شەڭبەردەن, اينالا قۇرىلعان توردان جازۋشىنىڭ ءدىن-امان قۇتىلۋى بىرىڭعاي ايلا-شارعىعا عانا بايلانىستى ما ەدى؟ جۇرتىن سۇيگەن جازۋشىنى جۇرتى دا سۇيمەدى, قيىن ساتتە قول ۇشىن بەرمەدى دەپ ايتا الماساق كەرەك. مۇحتار اۋەزوۆ موينىنا قۇرىق مىقتاپ تۇسكەلى تۇرعان اقتىق ساتتەردىڭ وزىندە باسىن بايگەگە تىگىپ, ءوزىن كۇتىپ تۇرعان ءزارلى, قاتال ۇكىمدى, قانشاما مەملەكەتتىك قۇپيالىعىنا قاراماستان, الدىن الا سەزدىرىپ, سىتىلىپ قاشىپ كەتۋگە جول اشىپ, ەسەسىنە ءوزى قا­تەرگە ۇشىراعان ادامدار سوناۋ دا سوناۋ جارالى دا قارالى جىل­دارى از بولدى دەيسىز بە؟ كوپ بولعان دەسەدى مۇحاڭ ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن ونداي جاندار, ىلۋدە ءبىر اۋزى-مۇرنى جوق دەرەكسىز اڭىزدار بولماسا, سونىڭ كوبى بۇگىنگە ناقتى, زاتتى جەتكەن جوق قوي. 

مۇحتار اۋەزوۆ جانە بەيسەم­باي كەنجەباي ۇلى اراسىنداعى قى­لاۋسىز دوستىق, اعالى-ىنىدەي سەنىسە سىيلاسۋ تاعىلىمى وسىعان ۇق­ساس, الايدا بۇل رابايدان ءسال بو­لەكتەۋ قۇبىلىس.

زامانداستارىنىڭ ەسكە الۋىنا دەن قويساڭىز م.اۋەزوۆ ۇنەمى ۇزەڭ­گىلەس جۇرگەن بۇل عالىمدى ەر­كەلەتىپ, قۇرمەتتەپ «بەشىم» اتاپ وتكەن. اتا-اناسى ازان شاقىرىپ قويعان «بەيسەمبايعا» كوپ بارا بەرمەگەن… جايشىلىقتا بالا وسەكتەسە كونىپ قالاتىن, سىر­تىڭ­نان عايبات ايتتى دەسە سەنىپ قالاتىن بالاكوڭىل دانا ادام وزى­نە جاقىن جۇرگەن, سوزىنە دەن قوي­عىزىپ, باۋىرىنا كىرگىشتەپ جۇرگەن جانداردىڭ ءوزى بەيسەكەڭدى جامانداپ سەندىرە الماس ەكەن مۇحاڭدى. ەكەۋىنە بىردەي ورتاق دوس­ بولىپ جۇرگەن ءبىر جاننىڭ پەن­دەشىلىگى ۇستاپ, ارالارىنا وت تاس­تاماق بولىپ ەكى ەزۋى كوپىرىپ ەكى ساعات جامانداعاندا ۇلى ادام ور­­نىنان كوتەرىلىپ بارىپ ەسىكتە جات­قان گالوشتى الىپ كەلىپ جازۋ ستو­لىنا قويىپ: – سەنىڭ اڭگىمەڭ تاپ وسىلاي اسەر ەت­تى ماعان – دەپتى تۇنەرىپ. – قى­لاۋداي كىناراتى جوق كىسىنى بىل­عاما! باسقاعا سەنبەسپىن, بە­شىم­گە سەنەمىن. ۇلى ادامنىڭ ۇيا سىرىن جا­زۋ­شىنىڭ جارى ۆالەنتينا ني­كولاەۆنانىڭ بالاسىن ەمىزىپ جۇر­گەن تۇستاردا مەڭجامال انا­­­مىزعا رەنجي ايتقان ەكەن. /مەڭ­­جامال انامىز ۆالەنتينا ني­كولاەۆنانىڭ سۇتسىزدەنۋىنە بايلانىستى ونىڭ ءبىر بالاسىن ەمىزگەن. ق.ە./ انامىز بۇل اڭگىمەنى كەيىن بىزگە ەلەۋسىز عانا اڭگىمەلەگەن ەدى كەزىندە.

ۇزاق جىلدار قازاقتىڭ مەم­­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قا­تار ءجۇرىپ ءدارىس بەرىپ, شاكىرت تار­بيەلەگەندە نە جاعداي, قانداي كو­ڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەر كەلەڭسىز سات­تەردىڭ وزىندە «بەشىم» سوزى­نە توقتاعان, «بەشىم» سوزىنە جادى­راعان. تالاي مارتە بەيسەكەڭ مۇ­حاڭدى ۇگىتتەپ «قازاق ادەبيەتى» كافەدراسىنا مەڭگەرۋشىلىككە كون­دىرە الماعان, مۇحاڭ ۇگىتتەپ, دا­لەلدەپ بۇل قىزمەتكە ۇدايى «بە­شىمىن» كوندىرگەن, ورىن اۋىس­تىرتپاي تالاي جىل تاپجىلتپاي كا­فەدرا باسقارتقان. ءوزى بەيسەكەڭ قا­راماعىندا پروفەسسور بولىپ قىز­مەت اتقارعان. انشەيىندە تالاسىپ, قازاق جاعدايىندا ءمۇيىز قا­عىساتىن, بەت جىرتىساتىن, دومالاق ارىز ايداپ ءبىرىن-ءبىرى دومالاتۋعا باراتىن قىزمەت, مانساپ تا اشا الماعان بۇل قوس ارىس اراسىن. 

بەيسەكەڭ تارتقان سىي-بۇركىت جا­زۋشى ستولى ۇستىندە تۇرعانىن, قاي­تىس بولعاندا جازۋ ستولى ۇس­تىندە قالعانىن الەكسەي براگين «وگونەك» جۋرنالىندا جەتپىسىنشى جىل­دارى جاريالاعان ەستەلىك-اڭ­گىمەسىندە جازدى. جازۋشى ءومى­رىنىڭ ءمان بەرگەن, ماڭىزدى ءبىر دە­تالى رەتىندە جازدى, قوس ارىستىڭ دوس­تىعىنا ءمان بەرە جازدى.

ومىردەگى اسا ءبىر جاۋاپتى ماسە­لەلەر بولماسا اناۋ-مىناۋعا ەلپ ەتىپ جەڭىل كوتەرىلە قويمايتىن جا­زۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ تە قوس ارىستىڭ اراسىنداعى سىي­­­لاستىققا سۇيسىنە ءمان بەرىپ, «تە­گەۋرىندى تالانت, مول ءبىلىم يەسى, ۇلى ۇستازىمىز مۇحاڭ كوڭىل كۇي­دىڭ كىسىسى دە, جانىمەن بەرىلىپ جاق­سى كورگەن كىسىلەرىنىڭ ءوزىن كەي­دە بولماشى ارەكەتىنە بولا ۇنات­پاي قالۋى وپ-وڭاي ەدى. كەيدە بولماشى نارسەگە بالاداي بۇرتيىپ وكپەلەپ جۇرەتىن دانا كىسى. سونداي ادام­نىڭ بەيسەكەڭدى اينىماي جاق­سى كورۋى, سەزىم تۇراقتىلىعى مەنى قايران قالدىرادى», – دەگەنى بار اۋىزەكى اڭگىمەدە. ءسابيت مۇقانوۆ ادەبي مۇراسى جو­نىندە ارنايى ىزدەنىستە جۇرگەن كە­زىمدە – 1982 جىلى ماسكەۋ با­رىپ, قايتالانباس, قىزىق ادە­بيەتشى ۆيكتور شكلوۆسكيگە جو­لىق­تىم. قازاق ەلىنە, قازاق جەرىنە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىن, ءوزى ءۇي-وتانىمەن سوعىس جىلدارىندا الماتىدا تۇرعان ادەبيەتشىنىڭ ء«بىزدى اۋەزوۆ تانىستىرىپ ەدى» دەي كەلىپ سۇراعان ادامىنىڭ ءبىرى دە بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى.

تاعى دا مۇحتار اۋەزوۆ, تاعى دا­ بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى. زا­مان­داستارىن تاڭداي قاقتىرعان, كە­يىن­گى ۇرپاقتى قىزىقتىرعان بۇل قارىم-قاتىناستا قانداي قي­ماس­تىق, سەزىم تۇراقتىلىعىندا نەن­دەي تۇنىق سىر بار؟

تاعدىرى ۇلى ابايعا تاۋەل­دى, سول سەبەپپەن دە مۇحتار اۋەزوۆ­پەن ساباقتاسىپ جاتاتىن, ۇلى ادام­مەن تىرشىلىگىندە قاتتى قادىر­لەسىپ, ىشتەي-سىرتتاي دا بىردەي سىيلاسىپ جۇرگەن ادەبيەتشى قايىم مۇ­حامەتحانوۆ تا. بەيسەكەڭ مۇحتار اۋەزوۆ دەگەن ىستەن ايانىپ قالعان جەرى جوق. مۇحاڭ ءۇشىن نە كورمەككە دە بەيىل ەدى. نە حيكمەتتى مۇحاڭ ءۇشىن كوردى دە. اكادەميك بولۋعا ءتيىس­تى ادام مۇحاڭدى تاباندى جاق­تايتىن «اۋەزوۆشىلدىگى» ءۇشىن ول­ سىيدان دا قاعىلدى. ونداي اتاق­قا ەلىگەتىن, وندايعا وڭاي بە­رى­لەتىن بەيسەكەڭ بە, ءتايىرى. ءسويتىپ جۇرگەن بەيسەكەڭدى ۇلى باسىمەن اۋەزوۆ 1959 جىلى «ادەبي مۇرا جانە ونى زەرتتەۋ» دەپ اتالاتىن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى ۇيىمداستىرعان كونفەرەنتسيا­دا قازاق ادەبيەتى تاريحىن تۇر­كى حالىقتارىنا ورتاق كونە داۋىر­لەردەن باستاۋ كەرەك دەپ كو­تەر­گەن باستاماسىن, اياقتان شال­عان­ دۇشپاندارىنان ىعىپ, اشىق قول­داپ, قورعاي الماعانىنا تاڭ­مىن دەپ ەكىنشى ءبىر سىردىڭ ۇشى­عىن شىعارادى.

كوزى تىرىسىندە ۇلى ادام, ويشىل جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ءاربىر جا­رىق كورگەن جاڭا ەڭبەگىن كول-كو­سىر تىلەگىن ايتىپ, قولتاڭبامەن سىي­لايدى ەكەن. سونىڭ كەيبىرىنە كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى. 

«بەيسەمبايعا! كىتاپتىڭ دۇنيەگە شىعۋىنا ەتكەن ەڭبەگىڭ مەن دوستىق, ىنىلىك كوڭىلىڭدى ايرىقشا ءسۇيسىنىپ با­عالاعان جۇرەكپەن سىيلايمىن.  مۇحتار. ء31/Vىىى-42.» /م.اۋە­زوۆ.­ «اباي», 1942 جىل/.

«اسىل ءىنىم بەيسەمبايعا, اي­نى­ماس دوستىق بەلگىسىنە. /قول قويعان/. ء17/ىىى-48 ج.» /م.اۋەزوۆ. «اباي», ەكىنشى كىتاپ, 1947 جىل./ «قادىرلى بەيسەكەڭە, ۇدايى دوس كوڭىلدەن. /قول قويعان/. ء10/Vى-56 گ.» /م.اۋەزوۆ. «اباي جولى», ەكىن­شى كىتاپ, 1956 جىل./

ءيا, بۇل جولداردا ۋاقىت وتكەن سايىن باعاسى ارتا بەرەتىن, سونىمەن بىرگە عالىمنىڭ دا ابىرويىن, ادامدىق بەينەسىن كەلەر ۇرپاققا كوركەيتىپ جەتكىزەر قانشاما كوسەم سىرلار جاتىر دەسەڭىزشى؟! مۇحاڭ سەكىلدى كىرپياز كىسى قاناتتاس بەي­سەكەڭنىڭ عالىمدىق بولمىسى مەن ادامدىق ىزگىلىگىن قاتار جاراتىپ, جاقسى كورمەسە وسىنشالىق كول-كوسىر كوڭىلىن بىلدىرمەسە كەرەك.

قيىلىپ قولتاڭبا سۇرار كىسىڭ بەيسەكەڭ ەمەس. دەمەك, عالىم كى­تاپ­حاناسىنداعى قولتاڭبانىڭ قايسىسى دا جازۋشىنىڭ ءوز كوڭىل اۋەنى, جۇرەكتەن شىققان شىن قي­ماس سەزىمى.

قولتاڭبالارعا سىنالاي قا­راپ, سىر اڭداۋعا تىرىسايىق. «كى­تاپ­تىڭ دۇنيەگە شىعۋىنا وت­كەن ەڭبەگىڭ» – تىكەلەي «اباي» رو­­مانىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى. شى­عارما ءارى تارت, بەرى تارت – كوك­پارعا اينالعان كەزەڭ, جوعارىدان قاھارلى بۇيرىق بەرىلىپ, مانساپ يەلەرى شاراسىز بۇعىپ-بۇعىپ قال­عان ساتتەردە بەيسەكەڭ جاساعان ءبىر­ قايراتتى ەسكە سالعانداي. «اسىل­ ءىنىم» – ادامدىق, كىسىلىك بول­­­مىسىن ۇناتۋ. «ۇدايى دوس كو­­ڭىلدەن», «اينىماس دوستىق بەل­­گىسىنە» – كىتاپتان كىتاپقا كو­شىپ, قولتاڭبادان قالمايتىن بۇل سوزدەردە دە تەرەڭ استار بار. قا­زاق جازۋشىلارى اراسىنداعى قاسىرەتتى ايتىس-تارتىس زامانىن ەسكە تۇسىرگەندەي. تارازىنىڭ باسى اۋعان جاققا قازاق جازۋشىلارى جاپىرلاي اۋىپ جۇرەتىن اۋمالى-توكپەلى كەزەڭ. تابانداپ تۇرىپ ايتىسىپ, اينىماي مۇحاڭ قاسىندا قالعان بەيسەكەڭ بەينەسى كوزگە ەلەس بەرەدى. جەڭىستە دە, جەڭىلىستە دە ءبىر بولعان بەيسەكەڭە مۇحاڭ دا تۇراقتىلىق تانىتىپ, «ۇدايى دوس كوڭىلىن» سىيلايدى…

ۇلى اۋەزوۆ پەن كەنجەباي­ ۇلىنىڭ دوستىق, قيماستىق سىرلارىن ۋاقىتىندا دوس-جاران, قا­تار-قۇربى قىزعانىپ قاراسىن, قى­زىعىپ قاراسىن – زامانداستارى قاپىسىز مويىنداعان. عالىم كىتاپحاناسىنداعى ەكىنشى ءبىر توپ قولتاڭبالار وسىنداي ويعا جەتەلەيدى. ەندى سونداي قولتاڭبا-جا­دىگەرلىككە ۇڭىلەيىك:

« ۇلى مۇقاڭنىڭ قيماس دوسى بولعان, عىلىمي دا ادەبي مۇراگەرى, اياۋلى بەيسەكەڭە, اۆتوردان. /قول قويىلعان/. 9/V–1976». بۇل – ۇلى جازۋشىمەن ەل­دەس, جەرلەس, ۇزاق جىل ساپارلاس, سىيلاس, دوس بولىپ وتكەن جۋر­­ناليست عايسا ءسارمۋرزيننىڭ «ونەگە» اتالاتىن كىتابىنا جازىپ سىي­لاعان قولتاڭباسى. «قادىرلى بەيسەكە!

مۇحاڭدى قانداي كورسەم, ءسىز­دى دە سونداي كورەمىن. مىنا ءبىر جۇپىنى ەڭبەگىمدى شىن ىقى­لاس بەلگىسىندەي قابىل الى­ڭىز. /قول قويعان/. ء6/حى-1968 ج.» بۇل – جازۋشى امەن ازيەۆتىڭ «جەز ­تاۋلار» كىتابىنا جازىپ بەرگەن قولتاڭباسى.

«بەيسەكە, ۆ زناك گلۋبوكوگو ۋۆاجەنيا ي ۆ پاميات منوگولەتنەي درۋجبى س ناشەي سەمەي. وت اۆتورا. 14/1-70 گ.».  بۇل – جازۋ­شى­نىڭ قىزى, بەلگىلى عالىم ءلايلا اۋەزوۆانىڭ «يستوريچەسكيە وسنوۆى ەپوپەي «پۋت ابايا» /1969/ – اتالاتىن كىتابىنا جازىپ بەرگەن قول­تاڭباسى. قادىرىن بىلمەيتىن پەندەگە نە ءراۋا, ال بەيسەكەڭ قادىرىن بىلەتىن جانداردىڭ ءبارى وسىلاي ونى ۇلى جازۋشىنىڭ كوزى تۇتادى.  ايتارى جوق, قىزىق تاعدىر, قىزىق بايلانىس, قايتالانباس ساباقتاستىق.

تىرشىلىگىندە سەزدىك پە ەكەن, ۇلى ادامنىڭ بەيسەكەڭە نازارى اۋعا­نىن؟ قوس ارىس اراسىنداعى ادەبيەتتىك بايلانىس, تىرشىلىك قاتىناستارىنا زەر سالدىق پا؟ ءاي, قايدام… سەزگەندە, بىلگەندە سىر شەرتۋىن ءوتىنىپ, جۇزىنە تالاي تەلمىرگەندە شەشىلىپ سويلەپ, كو­سىلىپ ماقتاناتىن كىسى تاعى دا بەي­سەكەڭ ەمەس. 

اۋەزوۆپەن قالاي دوس بول­دى­ڭىز, – دەپ دوبالداي سۇراق قويامىز عوي باياعى. 

الدىمەن تانىس-ءبىلىس بولدىق, كەيىن ۇيمە-ءۇي ارالاستىق, قىزمەت­تەس جۇردىك, باسىن بۇلت شالعاندا جالت بەرمەدىك, باسىنا كۇن شۇعى­لاسى تۇسكەندە قوينىنا تى­عىل­مادىق, باسىنان قيقۋ, ىزى­نەن اڭ­دۋشى, بۇيىرىنەن شانشۋ كەت­پەدى, ساتىلماي, ساتپاي قاسىنان تابى­لۋعا تىرىستىق, دەدى عالىم تە­رەڭ وي­لانىپ, ساراڭ سويلەپ.

ەندى بۇگىن عالىم كۇندەلىگىن, ونداعى ۇلى جازۋشى جونىندەگى ەستەلىك جازبالاردى وقىپ وتىرىپ, ءبىرسىپىرا ويعا قالامىز. ءوز تاعدىرىنان وتكەن, باستان كەشكەن جاعداياتتاردى قويىن كىتابىنا ءتۇسىرىپ, ەستە باردان ەسەپ بەرىپ وتى­راتىن ادەتى. ايتپەسە, كوزى تى­رى­سىندە كەمشىلىگىن جاسىرىپ, جە­تىستىگىن دابىرايتا كورسەتىپ ماق­تانايىن, جاعىنايىن, پايدا تا­بايىن دەگەن پەندەشىلىكتەن ادا.

مىنە, سول ەسەپ دەرلىك ەسكە الۋ جازباسىندا بەيسەكەڭ ۇلى جازۋشىمەن قاشان, قانداي جاعدايدا تانىسىپ, قانشالىق دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعانىن قىسىمداي سويلەپ, وتە ساراڭ ءتۇسىرىپتى قاعازعا.  كۇندەلىك جازباسىنا قاراعان­دا بەيسەكەڭ ۇلى جازۋشىمەن ماس­كەۋدە – «كسرو جوعارعى سوۆەتىنىڭ ۆە­دومستۆوسى» رەداكتسياسىندا قىز­مەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە – 1939 جى­لى كۇزدە تانىسقان. بۇل جولى مۇ­حاڭ بەيسەكەڭنىڭ ماسكەۋدەگى پا­تەرىنە ءتۇسىپ, بىرنەشە كۇن جاتادى.

مىنە, سول جولى سىر الىسىپ, سىر بەرىسىپ, قاپىسىز دوستاسادى. بۇل دوستىق شايتان ارالاسسا ازباس, ءازازىل اراپشى ازعىرسا جا­رىق­شاق تۇسپەس قىمبات تا, شى­نايى قاتىناسقا اينالادى. ەكەۋ­ارا اعا-ىنىدەي دوستىق قارىم-قا­تىناستىڭ مۇنشالىق تەرەڭ دە بەرەن قالىپ­تاسۋىنا بەيسەكەڭنىڭ اتاق-داڭققا قۇلاي بەرمەيتىن, جالعان جالتىراماي بويىنداعى بارىمەن جارقىرايتىن, نە ايتسا دا ويلاپ ايتاتىن, ايتسا قايت­پايتىن تاباندى كىسىلىگى سەبەپ بول­عان شىعار دەپ ويلايمىن. سون­داي-اق بەيسەكەڭ ءومىر جولىن دا, شىعارماشىلىق جولىن دا تاشكەندە باستاعان ادام. تەمىر­قانات شاعىندا ءبىلىم العان, ءار ءراۋاياتتا تانىس, ءبىلىس بولعان ادام­دارى – احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇل­تانبەك قوجانوۆ, جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, زەي­نەل-عابي يمانجانوۆ, سادۋاقاس وسپانوۆ, ءامين ءجۇسىپوۆ – ءبارى دە مۇ­حاڭنىڭ قاتار سىيلاسقان, ءبىرىن اعا, ءبىرىن ءىنى تۇتقان قيماستارى. تاش­كەن – بەيسەكەڭنىڭ كوزىن اش­قان جەرى بولسا, لەنينگراد ۋني­ۆەرسيتەتىنەن تۇلەپ ۇشقان مۇ­حاڭنىڭ دا اسپيرانتتىق بەلەسى وتكەن ىستىق تا قيماس ءومىر كەزەڭى وتكەن جەر. قازاق عىلىمى ءۇشىن ءالى اشىلىپ بولماعان ۇلى ادامنىڭ كوپ جۇمباعى تاشكەندە جاسىرىن جاتىر دەسەك جاراسادى. كۇنشىعىس ەڭ­بەكشىلەرى كوممۋنيستىك ۋني­ۆەرسيتەتىندە /كۋتۆ/ ءبىلىم العان بەيسەكەڭنىڭ ستۋدەنتتىك شاعى دا تىكە­لەي ماعجان جۇماباەۆپەن ۇستاز-شاكىرتتىك بايلانىس­تا وت­كەن. شاكىرت بالا اقىن ۇيىندە وس­كەن دەسە جاراسارلىقتاي جاقىن سىي­لاسقان. ءا.بوكەيحانوۆ, س.قوجانوۆ, ن.تورەقۇلوۆ, ت.رىس­قۇلوۆ, س.سا­دۋاقاسوۆ – ماسكەۋدە ءار تاراپتا تاربيەسىن كورگەن قاي­رات­كەرلەر.

ال بۇلاردىڭ قاي-قاي­سىسى دا م.اۋەزوۆتىڭ بالاڭ شا­عىندا ميداي ارالاسقان ادامدارى. قادىر تۇتار قيماستارى. قا­لا بەردى, وتىزىنشى جىلدارى بەيسەكەڭ قاجىماس قايراتكەر مىر­جاقىپ دۋلاتوۆپەن «ەڭبەكشى قا­زاق» گازەتىندە ءبىر بولمەدە قا­تار وتىرىپ, قالام قىزمەتىندە بىر­گە اتسالىسقان, اعا, ءىنى بولىپ سىي­لاسقان جاندار. ستۋدەنت پارتاسىندا وتىرىپ, جازعان اباي جايلى ما­قالاسىن ماسكەۋدە – ماعجان جۇ­ماباەۆ وقىپ, ماقۇلداسا, قى­زىلوردادا – «ەڭبەكشى قازاققا» بەيىم­بەت مايلين قوس نومىرگە جاريالاپ, تۇساۋىن كەسكەن, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ «قازاق ادەبيەتىنىڭ كور­سەت­كىشىنە» ول ماقالادان ءۇزىندى كەل­تىرە سويلەپ, مارحاباتپەن ەنگىزگەن. بەيسەكەڭنىڭ كىسىلىك اينى­ماس اسىل قاسيەتى – دۇنيەنى جاۋ شا­ۋىپ, جان القىمعا الىپ جاتسا دا ءوز پىكىرىن وزگەرتپەيتىنى, بەلگىلى ءبىر ادام جونىندە ءوز بايلامىنان قايتپايتىنى. 1937 جىلدىڭ قارا قۇيىنى سوققاندا دا ءوز پىكىرىنەن اينىماعان, قايتپاعان بەيسەكەڭ «شاش ال دەسە, باس الاتىن» قازاقى ورتادان تىسقارى جۇرگەندىگىنەن عا­نا وڭ يىعىنداعى پەرىشتەسى قا­عىپ امان قالعان عوي…

ايتىپ وتكەن جايلاردىڭ قاي-قاي­سىسى دا بەيسەكەڭ باسىنان تا­بىل­عاندا ەكى كوزدىڭ ءبىرى-بىرىنە قاس­تىق, جاۋلىق جاساعانىن قازاق ەلىنەن, قاتار جۇرگەن ازاماتتاردان كورىپ, ءبىلىپ بارىپ وتىرعان مۇحتار اۋەزوۆ قۋانبادى دەپ قالاي ايتايىق؟! 1939 جىلى ماس­كەۋدە ەكەۋارا وتكەن الدەنەشە كۇن­دىك سىرلاسۋ قازاقتىڭ قوس ارىسىن اجىراماستاي ەتىپ وسىلاي تابىس­تىرعان ەدى.

كۇندەلىگىندە بەيسەكەڭ بىلاي دەپ جازادى: «1941 جىلدىڭ باسىندا ءبىر بارعانىندا مۇحتار وتە قۋانىشتى ەدى. كەزدەسىپ, اڭ­گى­مەلەسە باستاعانىمىزدان-اق:

مەن بيىل ءبىر ۇلكەن جۇمىس ءبى­تىر­دىم. اباي تۋرالى ءبىراز جىل­­دان بەرى جازىپ جۇرگەن رو­مانىمنىڭ ءبىرىنشى كىتابىن ءبى­تىرىپ, باسپاعا بەردىم.

بۇعان دەيىن ءىرىلى-ۋاقتى ءبىر­­­­سىپىرا شىعارما جازدىم عوي. مىنا رومانىم سونىڭ با­رىنەن وزگە, جازۋشىلىق قىز­مە­تىم­نىڭ ءبىر بيىك بەلەسى… ادام ءوزى­­نىڭ ءار جۇمىسىنا, بىرىنە از, بى­رى­نە كوپ دەگەندەي, ءارتۇر­لى قا­ناعاتتانادى, تۇرلىشە ري­­زا بولادى. مەن بۇرىنعى جاز­عان­دارىمنىڭ ەشبىرىنە روما­نى­ما قاناعاتتانعانداي قا­ناعات­­تانعان, ريزا بولعان ەمەس ەدىم. بۇعان ءبىر ايرىقشا قا­نا­عات­تاندىم – دەگەندى ايتتى» /«باستان وتكەندەر, ويعا كەلگەندەر مەن جيعان-تەرگەندەر» اتالاتىن كۇن­دەلىك داپتەرى. ءبىرىنشى داپتەر, 36-37-بەتتەر/.

بۇكىل بۇگىلىس-تۇگىلىسىنە وي جىبەرىڭكىرەپ ويلانىپ وقىعان كىسىگە بۇل قاراپايىم جازبا كوپ مالىمەت بەرەر ەدى. دەمەك, اتاقتى «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ العاشقى كىتابى اياقتالعان. جازۋشى كوڭىل-كۇيى شاتتىقتى.

الايدا, وسىنىڭ ءبارى مۇحاڭداي كولەڭكەسىنىڭ وزىنە كۇدىكپەن قارايتىن ساۋىسقاننان ساق, زامان ابدەن زارەزاپ ەتكەندىگى سونشا, ءبىر قۇلاعىن جاستىققا باسىپ, ءبىر قۇلاعىمەن تىڭ تىڭداۋعا, ءبىر كوزىن ۇيقىعا جۇمسا, ەكىنشىسىن قاراۋىل قاراتۋعا ۇيرەنگەن ادام, بايقاعان كىسىگە, بەيسەكەڭە جان سىرىن اشا سويلەپ وتىر. ۇلى ادام جونىندەگى ەستەلىكتەردىڭ بىردە-بىرىندە – بىردە-ءبىر زامانداسى مۇحاڭ «ابايدى» اياقتادىم» دەپ اڭقىلداپ سىر اشتى, داستارحان جايدى دەگەندى ايتا قويعان جوق-تى. سويتكەن مۇحاڭ ماسكەۋدە بەيسەكەڭە سىرىن اشسا – سەنگەنى, ماقتانا سويلەسە – دوس الدىندا مەرەيلەنگەنى.

وتە ناقتى, زاتتى سويلەيتىن بەيسەكەڭ ودان ءارى ۇلكەن تۋىندى ءۇشىن شامپان اتىپ, شاراپ ىشكەنىن, ۇلى ادامنىڭ قۋانىشىمەن بىرگە ۋاقىت, زامانا ءھام زامانداستارىنان كورگەن قۇقايىن, جەگەن پۇشايمانىن, ەستىگەن عايباتىن ايتىپ جاتپايدى. ودان ءارى ءوزىن تاعدىر ايداپ الماتىعا اۋىسىپ كەلگەنى, تاعدىر ساباقتاپ ۇلى ەپوپەيانىڭ جارىققا شىعۋ تاريحىنا قالاي ورايلاسقانىن باياندايدى. ءوزىن سان تولقۋعا سالىپ, بەرەكەسىن الىپ, بەينەت شەكتىرگەن, اقىر-اياعى قىزمەتتەن كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن حيكمەتتى دە مەيلىنشە قاراپايىم, مەيلىنشە ۇستامدى اڭگىمەلەيدى. بىرەۋ ەسىتىپ, بىرەۋ ەستىمەگەن عالىم سىرىنا قۇلاق تۇرەلىكشى:

«1941 جىلى, ماي ايىندا مەن الماتىعا قىزمەتكە اۋىستىم. قازاقتىڭ مەملەكەتتىك باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تاعايىندالدىم. سول جىلى, 22 يۋن كۇنى ۇلى وتان سوعىسى باستالدى. سوعىس باستالعان سوڭ ون بەس-جيىرما كۇننەن كەيىن باسپانىڭ ديرەكتورى احمەت وتەەۆ پەن مەنى قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتى شاقىردى. وندا ءبىزدى سكۆورتسوۆ پەن بۇزىرباەۆ جولداستار قابىلدادى. 

ءبىز, بۇزىرباەۆ جولداس ەكەۋمىز, سىزدەردىڭ جوسپارلارىڭىزدى كورىپ شىقتىق. ونى بۇگىنگى كۇننىڭ ءزارۋ قىزمەتىنە ىڭعايلاۋدى ويلاستىردىق, – دەپ, سكۆورتسوۆ باسپانىڭ سوعىس جاعدايىنداعى مىندەتتەرىن ايتتى. – جوسپارلارىڭىزدا اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانى بار ەكەن. ول باسپاحانادا تەرۋدە جاتقان كورىنەدى. بىزدىڭشە, سول روماندى شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىر جاعىنان, ول سونشالىق اكتۋالدى ەمەس; ەكىنشى جاعىنان, اۆتورى سەنىمدى ادام ەمەس. سەندەرگە پارتيالىق تاپسىرما: ءبىز, ورتالىق پارتيا كوميتەتى ايتتى دەمەي اۋەزوۆكە وزدەرىڭ ءبىر سەبەپ ايتىپ, ونىڭ رومانىن توقتاتىڭدار, شىعارماڭدار, – دەدى سكۆورتسوۆ.

مۇنى بۇزىرباەۆ تا قوستادى. «اباي» رومانىن شىعارماۋ جونىندە بىزگە ول دا ءبىرسىپىرا كەڭەس بەردى.

ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن مەن مۇحاڭدى شاقىردىم:

باسپاحانالاردا جۇمىسشىلار از قالدى. جابدىق جوق. سوعىسقا تىكەلەي بايلانىستى كىتاپتاردىڭ ءوزىن شىعارۋ ءتىپتى قيىن بولىپ جاتىر. «اباي» كەشىگەتىن كورىنەدى. ول ەسكى, لاتىن ارپىمەن تەرىلگەن ەكەن. ەندى ءبىر-ەر جىلدان كەيىن ونى لاتىن ارپىمەن شىعارۋ مۇلدە قولايسىز بولادى. سوندىقتان, مۇحا, «ابايدىڭ» ليستالارىن الىڭىز. تۇزەتۋلەرىڭىز, قوساتىن, قىسقارتاتىندارىڭىز بولسا, سونىڭ ءبارىن جاساڭىز. سونان كەيىن ونى جاڭا ارىپپەن شىعارايىق – دەدىم.

مۇحاڭ بۇعان قۋانا-قۋانا كوندى. «اباي» «توقتاتىلدى». بۇل بۇزىرباەۆقا حابارلاندى, ول ەندى شىعارىلمايدى دەلىندى. ءبىراز كۇندە مۇحاڭا كىتاپتىڭ «ليستالارى» بەرىلدى. مۇحاڭ ولاردى كوپ ۇستاماي, تۇزەتىپ اكەلدى.

بۇل كەزدە مەن سكۆورتسوۆتىڭ پارتيالىق تاپسىرماسىن ارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, ول قاتە, پارتيالىق تاپسىرما ەمەس, پارتيا جولىن بۇرمالاۋ دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن ەدىم. قولجازبانى كىدىرتپەدىم: ماشينكاعا جاڭا ارىپپەن قايتا باستىرىپ, باسپاحاناعا جىبەردىم… كەلەسى, 1942 جىلى يۋل ايىندا «اباي» باسپادان شىقتى. «اباي» باسپادان شىققان كۇنى ول جونىندە گازەتتە ءبىزدىڭ, ق.شاڭعىتباەۆ ەكەۋمىزدىڭ ماقالامىز شىقتى /«سوتسياليستىك قازاقستان» 26 يۋل, 1942 جىل/.

ماقالامىزدا ءبىز «اباي» رومانىن تيىسىنشە باعالاۋعا تىرىستىق: تاريحي رومان دەپ تانىپ, ونى سوۆەت ادەبيەتىندەگى بەلگىلى تاريحي روماندارمەن سالىستىردىق. «اباي» ول رومانداردىڭ بىرقاتارىنان جاقسى بولىپ شىققان… «اباي» رومانى قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن ءبىر تابىسى». وسى ماقالا شىققان سوڭ ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن مەنى قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى سەكرەتارلارىنىڭ ءبىرى مۇحامەتجان ابدىحالىقوۆ شاقىردى. باردىم. «اباي» تۋرالى ماقالا ستولىنىڭ ۇستىندە جاتىر. قىزىل قالاممەن شيمايلانىپ سىزىلىپتى. مۇحامەتجان قاباعىنان قار جاۋارداي, تۇنەرىپ وتىر. مەن وتىرا بەرگەندە ول ورنىنان تۇردى. اشۋلانىپ, مەنى ءبۇرىپ سويلەي باستادى. مىنا روماندى ساعان كىم شىعار دەدى؟ – دەپ, ماقالانى نۇقىپ قويدى. 

مەن جاۋاپ ايتپاق بولدىم. ول: توقتا! سەن ءوزىڭ كىمنىڭ كىتابىن شىعارىپ وتىرسىڭ؟  كىمدى, كىمنىڭ شىعارماسىن ماقتاپ وتىرسىڭ؟ – دەپ باستىرمالاتا جونەلدى.  مەن تاعى دا جاۋاپ ايتۋعا ىڭعايلانعان ەدىم, ول تاعى كيىپ كەتتى.  سوزگە جول بەرگىڭ جوق. ءوزىڭ ءبىر اساۋسىڭ عوي!..

اۋەزوۆ بۇرىن پالەن بولعان, تۇگەن بولعان… ول قازىر موينىندا سوتتىلىعى بار, پالەن ادام, تۇگەن ادام… ەرتەڭگى كۇنى… ول بىزگە پالەن ىستەيدى, تۇگەن ىستەيدى, – دەدى.

ايتقاندارىنا ءتانىم تۇرشىكتى. ولاردى ەندى, ون بەس جىلدان كەيىن وسىندا جازۋعا اۋزىم دا بارمايدى.

سەن ماقالاڭدا «اباي» رومانىن ستاليندىك سىيلىق العان «پەتر پەرۆىيعا», «شىڭعىس حانعا» تەڭەيسىڭ. سوندا سەنىڭشە بۇعان دا ستاليندىك سىيلىق بەرۋ كەرەك قوي شاماسى؟ شىركىننىڭ بىلگىشىن, باعالاعىشىن!..

جوق, ەندى جاقسىنى جاقسى دەۋ…

ساندىراما! جاقسىنى سەنەن باسقا كىسى تانىماي ما ەكەن؟ سەن تۇك بىلمەيسىڭ. مۇنان بىلاي ءتىپتى سىن جازۋدى قوي… بار… دەپ شىعارىپ جىبەردى. ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن سول ابدىحالىقوۆ «اباي» رومانىن ستاليندىك سىيلىققا ۇسىنعان قاۋلىعا قول قويدى. بىراق «ابايعا» ول جولى سىيلىق بەرىلمەدى, ەكىنشى كىتابى كۇتىلدى.

سول شىققان سوڭ, 1948 جىلى ستاليندىك ءبىرىنشى دارەجەلى سىيلىق بەرىلدى.» /اتالعان كۇندەلىك. 38-39-40-41-42-43-بەتتەر/. قانداي عاجاپ ەرلىك! كىسىنىڭ وقىپ وتىرىپ, قاراداي الدەكىمدەرگە زىعىردانى قاينايدى. قازاق جازۋشىسىنىڭ قازاقشا جازعان رومانىندا قازاقشا ءبىر اۋىز ءسوز بىلمەيتىن سكۆورتسوۆتىڭ نە اكەسىنىڭ اقىسى بار دەسەيشى؟ باستىقتىڭ ايتقانىنان شىعا المايتىن, قۋىرشاق حاتشىلار بۇزىرباەۆ پەن ابدىحالىقوۆ ارەكەتى اناۋ. مىنە, وسىنداي قىسىلتاياڭدا قاراڭعىدا جول تاپقانداي, مۇمكىندىك تاۋىپ «ابايدى» جارىققا شىعارعان بەيسەكەڭ ارەكەتىنە جانىڭ جادىرايدى. ويلاپ قاراعان كىسىگە, بۇل ءاربىر تۋىندى تۇسىندا, ءاربىر جازۋشى تاعدىرىندا قايتالانا بەرەر جاعدايدان ەمەس. اسىلى, قاي ءداۋىر, قانداي جاعدايدا دا تور شىن تالانتقا قۇرىلعان, كەرمە-كەدەرگى زامانىنان وزىق تۇرعان ۇلى جازۋشىنىڭ قۇبىلىسقا اينالىپ تۋعان شىعارمالارىنا جاسالعان. «شاحنامانى» عازناۋي حانعا «سىيلاتقان» فەرداۋسي تاعدىرىن ەسكە الىڭىز. ا.س.پۋشكيننىڭ تاريحي شىعارمالارى مەن مەمۋارىنىڭ قالاي جازىلا باستاپ, ورتا جولدا توقتاتىلعانىن ويعا ءتۇسىرىڭىز. العاشقى شىعارماسىنىڭ ۇلى ۆ.گ.بەلينسكي ماقتاۋىنا ىلىنگەنى ءۇشىن زامانداستارىنىڭ قىزعانىشىنا ۇشىراعان جاپ-جاس ف.م.دوستوەۆسكي ومىرىنە كوز جىبەرىڭىز. قايران دا قايران شەرمەندەلىكتىڭ قىل شىلبىرىنان قۇتىلا الماي, تۇتىلىپ قالىپ جاتاتىن ۇلىلىق. ۇلىلىقتىڭ قىر سوڭىنان قالماي وكشەلەپ, ءىزىن اڭدىپ قۇلتابانداپ دىڭكەسىن قۇرتاتىن كورە الماۋشىلىق, قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتى-اي دەسەڭشى؟! 

سوناۋ جيىرماسىنشى جىلدارى ۇلى ابايدان قاشقان, تاپتى جەلەۋلەتىپ حالىقتى ۇلى اباي جىرىنان قاشىرتقان قارا نيەت قىرقىنشى جىلدارى دا قارتايماپتى, قىرقىنشى جىلدارى دا ساياساتتى سىلتاۋ, زامانا جەلىن جەلەۋ ەتكەن كەيىپتە ۇلىلارعا اۋىز سالعان ادەتىنەن جاڭىلماپتى. ءالى جەتكەن جەردى ءوزى جايپاپ, ءالى جەتپەگەن جەردى كەزەڭدىك اكىمدەر قولىمەن تۇنشىقتىرىپ ۇيرەنگەن قايران قارا نيەتتىلىك. سوناۋ جيىرماسىنشى جىلدارى ۇلى ابايدى اراشالاعان جاس بەيسەمباي قىرقىنشى جىلدارى اقىن جايلى روماندى اراشالاپ جانۇشىرىپ ءجۇر. 

قاي ۋاقىتتا دا ادەبيەتپەن, ونەرمەن ساياساتتىڭ قولىنا سۋ قۇيۋ, قاي ۋاقىتتا دا ساياساتتىڭ ادەبيەت پەن ونەر ىسىنە ارالاسۋى – ەكەۋى بىردەي ۇتىلىسقا شىعادى, كەيىنگى ۇرپاق الدىندا ەكەۋى بىردەي قارابەتتىك كۇي كەشەدى.

بۇگىنگى ۋاقىت بيىگىنەن, بۇگىنگى كۇن تۇسىنىك جەتەگىنە ىلەسە تالداي قارايىقشى جوعارىدا ايتىلعان جايلارعا. باسقا ەمەس, «اباي» رومانىن جارىققا شىعارماۋ ىسىنە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كەزىندەگى ءبىرىنشى حاتشىسى سكۆورتسوۆ ارالاسىپ وتىر. نە ءتۇسىنىپ, نە ءبىلىپ ارالاسىپ وتىر دەسەڭىزشى؟! 1937-38 جىلداردىڭ قاندى ناۋقانىندا قازاق ينتەلليگەنتتەرىن اياۋسىز قىرعىنعا ۇشىراتقان باسشى, ەڭ بولماسا ناۋقان وتكەن سوڭ, قاتارى سەلدىرەپ قالعان قازاق ينتەلليگەنتسياسىنا تىنىم بەرسەيشى, ودان دا قۇلاعان ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسسايشى. جوق. يگى ءىستىڭ ءبىرى جوق. ەندى كەلىپ حالىق جانىنا رۋحاني ىرىس بولىپ قۇيىلعالى تۇرعان «ابايدى» جورگەگىندە تۇنشىقتىرعىسى كەلەدى. ارينە, سكۆورتسوۆ ارقاسىندا بۇزىرباەۆ, بۇزىرباەۆ ارقاسىندا تاعى بىرەۋ, بىرەۋ ەمەس, بىرەۋلەر, بىرنەشەۋلەر تۇر عوي تاسالانىپ. جانە ول مىندەتتى تۇردە قازاق! زامانداسىنىڭ اتىن وزدىرعىسى كەلمەيتىن, ءوز جاقسىسىنان جاتتىڭ جامانىن ارتىق كورەتىن قازاقى ناداندىق. ايتپەسە, قازاقشا ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيتىن سكۆورتسوۆتىڭ «ابايدا» نە اكەسىنىڭ قۇنى بار دەيسىڭ؟! دومالاق ارىز جازدىرعىش, ىرقىنا كوندىرگىش ىقپالدى توپتىڭ ايتاعىنا ەرىپ, سونىڭ ءسوزىن سويلەپ وتىر عوي ورىس باسشى.

ايتاققا ەرگەن جورتاق… ءبىر ساتكە مىناداي جايدى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانى اۆتورىنىڭ «ساياسي سەنىمسىزدىگىنەن» جارىققا شىقپاي قالدى دەلىك. نەگىزىنەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ارالاسقان ءىس «وڭ» دەسە وڭىنان, «تەرىس» دەسە تەرىسىنەن بۇلجىماي ورىندالۋعا ءتيىستى عوي ول كەزدە. ماسكەۋدە ءجۇرىپ, 1937-ءنىڭ قىسپاعىن كورمەگەن, ءارى ءوز دەگەنىنەن قايتپايتىن وجەت بەيسەكەڭ تاس جۇتىپ, تاۋەكەل ەتپەسە, كۇشتىلەردىڭ ايتقان سوزىنە شىبىنداپ باس يزەي بەرەتىن قازاق جاعدايىندا, تاپ سولاي, «اباي» جارىققا شىقپاي قالۋعا ءتيىستى ەدى عوي. «ابايدىڭ» العاشقى كىتابى جارىققا شىقپاسا ۇلى ەپوپەيانىڭ كەيىنگى كىتاپتارى جازىلار ما ەدى, جوق پا ەدى؟ «اباي» جارىققا شىقپاي قالسا, ونسىز دا ۇلتشىل, الاش اتى قىر سوڭىنان قالماي, ءيتى قىرىن جۇگىرىپ, قىرسىق يەكتەگەن جازۋشى كەزەكتى قۋعىن, كوپە-كورىنەۋ شەتتەتۋدى كوتەرە الماي اجالىنان بۇرىن ءولىپ كەتسە قايتەر ەدىك؟ كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن العاننان كەيىن, 1953 جىلى قازمۋ-دەن شىعارىلىپ, قازاقستاننان قۋىلعانىن ەسكە الساڭىز, ءبارىنىڭ دە مۇمكىن ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز. «اباي» – ا.بايتۇرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, م.جۇماباەۆ ەڭبەكتەرىمەن بىرگە اقتالىپ, وقىرمان قولىنا بۇگىنگى كۇندەرى ءتيىپ جاتسا شە؟ ويلاساڭ جانىڭ تۇرشىگەدى…

جاھاندى جاۋعا الدىرىپ, كوڭىلدى كۇدىككە شالدىرا بەرمەي-اق, وڭىنان سويلەگەندە «اباي» سكۆورتسوۆ پەن بۇزىرباەۆتىڭ سول شەتتەتۋىنەن شەگىنىپ كەتىپ ونشاقتى جىل كەشىگىپ بارىپ جارىق كورگەننىڭ وزىندە قانشاما ۇتىلىس بولار ەدى؟

جاقسىلى-جاماندى ايتىلىپ جاتقان سۇراۋلى قاۋىپتى جاعدايلاردىڭ ءبىرى ورىندالدى-اق, شىعارما اۆتورى – م.اۋەزوۆتەن باستاپ, بۇكىل قازاق ادەبيەتى ءۇشىن ۇلكەن ۇتىلىس بولارىنا شاك جوق. وندا ءبىر قازاق ادەبيەتى عانا ەمەس, بۇكىل ورتا ازيا ادەبيەتى كوپ ماسەلەدە كەنجەلەرىنە دە كۇماندانا المايسىز. قاراپايىم وقىرمان قاۋىمنىڭ ادەبي-ەستەتيكالىق تالعامىن كوتەرۋدەن باستاپ, جازۋشىلىق مادەنيەت, قالامگەرلىك دەڭگەي, ادەبي شەبەرلىك ساباعى, ادەبي ءداستۇر… دەگەندەي ءبىر-بىرىنە كىندىگىنەن بايلانىپ جاتقان ءوزارا ساباقتاس, وزەكتەس ماسەلەلەردىڭ ءبارى اقسار ەدى, ءبارى كەنجەلەپ, كەيىندەپ مەشەۋلەنە بەرەر ەدى عوي وندا. ايتارعا اۋزىڭ بارمايدى. ءتفا-ءتفا…

1942 جىلى «اباي» جارىققا شىقپاسا, ەكىنشى كىتابى جازىلمايدى, ەكىنشى كىتابى جازىلىپ جارىق كورمەسە مۇحتار اۋەزوۆكە 1948 جىلى ستاليندىك سىيلىق بەرىلمەيدى. سىيلىق العان سوڭ دا تالاي قۋعىن-سۇرگىن كورگەن مۇحتار اۋەزوۆ ەگەر سىيلىق الماعان بولسا الاشوردانىڭ سارقىندىسى رەتىندە, ۇلتشىل جازۋشى دەگەن ايىپ تاعىلىپ ايدالىپ كەتە بارار ما ەدى؟! قالاي دەگەندە دە قىرقىنشى, ەلۋىنشى جىلداردىڭ ىشىندە باسىنا سان رەت ۇيىرىلگەن بۇلتتاردىڭ بىرىنەن بولماسا بىرىنەن جازىم بولۋى كادىك-ءتى ۇلى جازۋشى. دەمەك, «اباي» رومانىنىڭ دەر مەرزىمىندە جارىققا شىعۋى ايتۋلى شىعارمانى امان ساقتاپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار م.اۋەزوۆتىڭ ءوز باسىنا جاسالعان ساياسي ايىپتاۋ, دۇشپاندىق شابۋىلداردان قورعان بولدى. تالاي توسپا-توسپالاردا تۇتىلىپ قالماي, قۇتىلىپ شىعۋىنا «اباي» داڭقى, اتاقتى شىعارماعا العان سىيلىق از سەپتەسپەسە كەرەك. اۋەل باستا جازىلماسا ءسوز باسقا, اسا دارىندى جازىلا باستاعان كوپ تومدى شىعارمانىڭ العاشقى كىتابىنا سانالى تۇردە جاسالعان مىقتى توسقاۋىل. سول تۇستا مەيماناسى تاسىعان اكىمدەردىڭ كوزىن الداپ قاپى سوقتىرعان باسپاگەر بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ قاراپايىم قولعابىسىنىڭ سونشالىق قادىرلى بولاتىن سەبەبى دە, مىنە, وسىندا.

مىنە, وسىنداي قىستالاڭ, وزەكسىز وڭەزە – تار كەزەڭدە ب.كەنجەباي ۇلىنىڭ تاۋەكەلى – باسىن بايگەگە تىگۋ, تاۋەكەلى – قايتالانباس رۋحاني ەرلىك, قايتالانباس كىسىلىك.

باسىن بايگەگە تىگۋ دەيتىن سەبەبىمىز – «ابايدى» شىعارماۋ, باسقا ەمەس, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى ن.ا.سكۆورتسوۆتىڭ, قاتارداعى حاتشىسى ا.بۇزىرباەۆتىڭ نۇسقاۋى. ال ونى ورىنداماۋ, ەڭ جەڭىل دەگەندە قىزمەتتەن الىنىپ, مايدانعا جىبەرىلۋ. ايتپەسە, ءالى 1937 جىلعى قاندى قىرعىن سۋىي قويماعان ول جىلدارى, ودان دا زورىن كۇتۋگە بولاتىن. تۇپ-تۋراسىن ايتقاندا, ايدالىپ, اتىلىپ كەتۋى دە ابدەن مۇمكىن ەدى باتىلسىعان باسپاگەردىڭ. عايىپ-ەرەن, قىرىق شىلتەن قولدادى ما, ايتەۋىر عالىم ەل, جۇرت باقىتىنا امان قالدى…

ءسويتىپ, قايتالانباس كىسىلىك قارىزىن وتەپ پارىزعا اينالدىردى, ۇلى جازۋشى الدىندا, كەلەشەك ۇرپاقتار باقىتىنا قايتالانباس رۋحاني ەرلىك جاسادى. جانىن شۇبەرەككە تۇيە ءجۇرىپ جاسادى. قولەتىندە جۇرگەن بالاسىنداي بالاڭ اقىن ق.شاڭعىتباەۆتى كىتاپ رەداكتورى ەتىپ تاعايىنداپ, «مۇحتار رومانىنىڭ تەرىلىپ جاتقانىن تىسىڭنەن شىعارۋشى بولما. قازاقتا كىم كوپ, قىزعانشاق پەن ارىزشى كوپ. ۇلكەن شاتاعى بار كىتاپ بولىپ تۇر. ەشكىمگە سەزدىرمەي تەزىرەك شىعارىپ الايىق» /اتالعان ەستەلىك/ – دەپ وڭاشادا سىبىرلاي, تاعاتسىز ەسكەرتۋىنىڭ وزىندە قاۋىپ-قاتەرمەن جاعالاسقان سەزىم جاتىر عوي…

كوزدى جۇمىپ نارتاۋەكەلگە بارعان باسپاگەر بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ اقىلدى ىستەگەن ەكىنشى ءبىر ءىسىن قاراڭىز. ادەتتە, باسپاگەر كىسىگە, ونىڭ ىشىندە باسشى قىزمەتكەرگە ءوزى باسقارىپ وتىرعان باسپا كىتابىن ءوزى تالداپ, ماقتاپ ماقالا جازۋ – پارتيالىق باسپاگەرلىك ەتيكاعا جاتپاعانى ءمالىم. الايدا, سكۆورتسوۆ, بۇزىرباەۆ, ابدىحالىقوۆ سەكىلدى اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس بولىپ تۇرعان اكىمدەردىڭ ايتقان ءسوزىن, بەرگەن نۇسقاۋىن ورىنداماعان باسپا باسشىسى /بەيسەكەڭ/ ەندى قورعانىس امالىنا كوشەدى. قورعانىس جولى, ارەكەت امالى – «ابايدى» قاراعاي مەن قورعاسىن ءيىسى سەيىلمەي تۇرىپ, ءسۇيىنشى داناسىنان وقىپ, مەرزىمدى ءباسپاسوز ارقىلى ءدۇيىم جۇرتتى قۇلاقتاندىرىپ جىبەرۋ.

«كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» – كوپشىلىك پىكىرىمەن ساناسار, كەشىرىمدى بولار دەگەن ويدى مالدانعان ەدى, باسپاگەر! قارشاداي بالا-رەداكتور, دارىندى اقىن قۋاندىق شاڭعىتباەۆتى قاباتىنا الا «اباي» رومانى جونىندە «سوتسياليستىك قازاقستان» /«ەگەمەن قازاقستان»/ گازەتىندە ماقالا جازۋى, ماقالانىڭ شىعارمامەن ءبىر قاتار ء/بىر كۇندە/ جارىق كورۋى – جاقسى ويلاستىرىلعان ايلا. اكىمدەردىڭ دىڭكەسىن قۇرتقان جاريالىلىق. «ابايدىڭ» مىقتىلىعىن بىلە, سەزە تۇرا قارسى بولىپ, توسقاۋىل قويىپ جۇرگەن اكىمدەر «بولار ءىس بولىپ, بوياۋى ءسىڭىپ» ەل قۇلاقتانىپ قالعان سوڭ شاراسىزدان بارماعىن شاينايدى عوي باياعى. ءزارىن دە, كارىن دە ايتقانىن تىڭداماعان, «اباي» توقتاتىلدى» – دەپ ايلالى اقپار بەرىپ, جەر سوقتىرىپ كەتكەن «الاياق» ب.كەنجەباي ۇلىنا توگەدى. وعان قارسى داۋىل تۇرعىزادى, جاۋىن جاۋعىزادى. بىراق, تاعى دا ونى مۇحتار اۋەزوۆ پەن بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى بىلمەۋگە ءتيىستى. بىلە قالسا ماسكەۋدە اۋەزوۆتىڭ دە دوس-جارانى از بولماۋى كەرەك. ال, كەنجەباي ۇلى ماسكەۋدەن – «كسرو جوعارعى كەڭەسى ۆەدومستۆوسىنان» جاقىندا اۋىسىپ كەلىپ وتىر. بۇكىلوداقتىق ستاروستا م.ي.كالينينمەن ءبىر پارتيالىق ياچەيكادا بولىپ, قويان-قولتىق قىزمەت ىستەگەن /م.ي.كالينينگە قازاق تىلىندە جازىلعان ارىز-شاعىمداردى اۋدارىپ بەرىپ وتىرعان. ق.ە./ كەنجەباي ۇلى ىلگەرىلەپ ىزدەنسە شۋ شىعۋى مۇمكىن. وتىرعان ورىندىعى قىمبات مانساپ يەلەرى بۇل جايدى بىلمەيدى ەمەس, ەسكەرمەيدى ەمەس. 

ەندىگى جازا, شارانىڭ ءبارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى حاتشىسى مۇحامەتجان ابدىحالىقوۆ قولىمەن اتقارىلاتىن سىرى دا, مىنە, وسىندا! جوعارىدا بەيسەكەڭ كۇندەلىگىنەن كەلتىرىلگەن اشۋ, ىزا, ايقاي سوزدەردىڭ قاندايى دا م.ابدىحالىقوۆ اۋزىمەن ايتىلعانىمەن ونىڭ ارقاسىندا قازاقتى – قازاققا سالعان, اكىمدى ەڭبەكشىگە سالعان, شوقپاردى ىزگىلىككە جۇمساعان ز ۇلىم كۇش – م.اۋەزوۆ پەن ب.كەنجەباي ۇلىنا قارسى قاسكوي توپ تىعىلىپ تۇر عوي. سوندىقتان بۇل جەردە قانشاما قاتتى كەلگەنىمەن, ايتپاس ءسوزدى ايتقانىمەن مۇحامەتجان ابدىحالىقوۆتىڭ جاعدايىن ءتۇسىنىپ قابىلداۋ ءجون. ال ءبىز كەلتىرگەن كۇندەلىك سوزدەرى /كەلتىرىلمەگەنى دە بار/ قانشاما قاتتى دەگەنىمىزبەن, سول كەزەڭنىڭ ءامىرشىل اكىمدەرى ءۇشىن قاراپايىم قىزمەت نورماسى عانا.

كوزى تىرىسىندە قادىرلى بەيسەكەڭمەن «اباي» رومانىنىڭ جارىققا قالاي شىققانى جونىندە اڭگىمەلەسكەنىمىز بار. /بىردە قۋاندىق شاڭعىتباەۆ سالەمدەسە كەلىپ, ەكەۋى رومان جونىندە جىلاپ وتىرىپ ەستەلىك ايتىسقاندارى دا ەستە. ونىڭ ءبارىن ايتىپ جاتۋ – ارتىق./ ەندى سول سىرلاسۋ, اڭگىمەلەسۋدىڭ كەيبىرىن ورتاعا سالايىق.

ءسىزدىڭ باسىڭىزدى بايگەگە تىگىپ, توسقاۋىل قويىلىپ قۇلاتىلعالى تۇرعان «اباي» رومانىنا جانىڭىزدى سالىپ, اراشا ءتۇسۋىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟ ءبىر رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى, 1937 جىلى «قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ 99 پروتسەنتىن قىرعان» /س.مۇقانوۆ/ سكۆورتسوۆ سىندى قاندى شەڭگەلگە قارسى تۇرۋعا كۇش-قايراتتى قايدان الدىڭىز؟ – دەپ سۇرادىم بىردە قايسار عالىمنان.

ءبىر كىسىنىڭ وي-قيالىنان تۋعانىمەن كوركەم شىعارما – حالىقتىكى. ەلدى ەسەيتكىمىز كەلسە ەستى شىعارما جازايىق. ەڭ بولماعاندا جازىلعان ەستى شىعارمانى شىرىلداپ قورعاماساق تورعاي قۇرلى بولماعانىمىز, ەل رەتىندە توزعانىمىز ءدا. «ابايدىڭ» جاقسى شىعارما ەكەنىنە سەندىم, سەنگەن سوڭ حالىققا جەتسىن دەپ, قۋاندىق ەكەۋمىز قولدان كەلگەندى جاسادىق. ارينە, مۇحاڭ ريزا بولدى عوي. ايتسە دە سوقىر سەنىمدى اكىمدەر كۇرىك تاۋىقتاي كۇرىلدەپ بالە بولدى. باسىمنان قيقۋ كەتپەدى. اقىرى, ارىزىمدى جازدىم دا, ء«وز ەركىممەن» باسپانىڭ باس رەداكتورلىق قىزمەتىنەن كەتتىم. كەتكەنىمە ءسىرا دا وكىنبەن. كەرەك بولسا ارىزىمنىڭ كوشىرمەسى وزىمدە ساقتاۋلى…

عالىم وتكەن ومىرىنە ك ۇلىپ قارادى. وكىنىشى بولسا ىشىندە. ال ءوزى پەندە باسشىلارعا كۇلە قاراپ سويلەدى.

ءيا, عالىم ايتقانداي-اق, ونىڭ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى حاتشىسى م.ابدىحالىقوۆ اتىنا قازاقتىڭ مەملەكەتتىك بىرىككەن باسپاسى باس رەداكتورلىعى قىزمەتىنەن بوساتۋ جونىندە جازعان ارىزى ساقتالىپتى. ارىز «بەسەدا س ۆامي وكونچاتەلنو ۋكرەپيلا موي مىسلي ي جەلانيە ۋيتي س ۆىپولنياەموي منوي سەيچاس رابوتى…» – دەپ باستالادى.

ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقا