وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك شىمىرباي اعابەكوۆ: “كەدەندىك باقىلاۋ – ەل ەكونوميكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى”

مەملەكەت شەكاراسى كەدەندىك باقىلاۋدان باستا­لا­تىن­دى­عى انىق. وزگە ەلدەن قازاقستان شەكاراسىنا اياق باسقان ادامدى ەڭ العاش قارسى الىپ, تولىق راسىمدەۋدەن ءوت­كى­زەتىن كەدەندىك باقىلاۋ قىزمەتكەرلەرى. بۇل ادامداردىڭ ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىگىنەن ىشكى مادەنيەت, ادەپ تانىلادى. سىرت ەل سىنشى. ولار كەدەن قىزمەتىنە قاراپ-اق ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە, دامۋ تىنىسىنا باعا بەرەدى. بۇل باعىتتا وڭتۇستىك شەكارادا كەدەندىك قىزمەت كۇ­شەيتىلدى. ونىڭ جاڭا قىزمەتىنە بايلانىستى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتا­مەن­تىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك شىمىر­باي اعا­بە­كوۆ­كە جو­­لىعىپ, ءبىراز ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ العان ەدىك. – شىمىرباي لاۋلان ۇلى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى ەلىمىزدىڭ كەدەن ور­گاندارى جۇيەسىندەگى ەڭ ءىرى اۋ­­­­ماق­تىق بولىمدەردىڭ بىرىنە جا­تادى. وسى ورايدا ونىڭ قازىرگى قىزمەتىنە توقتالىپ وتسەڭىز. – دەپارتامەنتتىڭ وتكىزۋ پۋنكت­تەرى وڭتۇستىك باعىتتاعى ستراتە­گيالىق ماڭىزدى جەرلەردە ورنا­لاس­قان. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى بىزگە تيەسىلى 958 شاقىرىمدى ال­ىپ جاتقان كەدەن وداعىنىڭ سىرت­قى شەكاراسى بولسا, ەكىنشىسى – ەۋروپا, تاياۋ جانە ورتا شىعىس ەلدەرىن رەسەي فەدەراتسياسى, قىر­عىزستان جانە قىتايمەن بايلا­نىس­تىرىپ وتىرعان نەگىزگى كولىك ماگيسترالدارىنىڭ وبلىس اۋما­عىندا ورنالاسۋى. وبلىس اۋماعى­مەن حالىقارالىق تەمىرجول ماگيسترالى وتەدى, سونداي-اق, «شىم­كەنت» اۋەجايى جۇمىس ىستەۋدە. كەدەن ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ەڭ ما­ڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى اعىمداعى جىلدىڭ 1-شىلدەسىندە قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسىن­داعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى كەدەندىك شەكاراسىنا ءوتۋى بولدى. وسىعان بايلانىستى, رەسەي-قازاقستان شەك­­­اراسىنداعى شتات سانىنىڭ ءبىر بولىگى وڭتۇستىك شەپ – قازاق-وزبەك شەكاراسىنا كوشىرىلدى. دەپارتامەنتتىڭ قىزمەت ەتۋ اۋماعىندا, ونىڭ ىشىندە كەدەن ودا­عىنىڭ وزبەكستان رەسپۋبليك­ا­سىمەن شەكارالاس سىرتقى شەكارا­سىندا 6 كەدەن بەكەتى ورنالاسقان. ولار: «قازىعۇرت», «جىبەك جولى», «قاپلانبەك», «ب.قونىسباەۆ», «ماقتاارال» («اتامەكەن» باقى­لاۋ وتكىزۋ پۋنكتى, «ماقتاارال ستان­سا­سى» باقىلاۋ وتكىزۋ پۋنكتى), «سا­رى­اعاش ستانساسى». 2011 جىلدىڭ 9 ايىندا دەپار­تامەنتتىڭ قۇرىلىمدىق بولىمدەرى 51 718 ترانزيتتىك دەكلاراتسيا, 19 798 تاۋارلارعا ارنالعان دەكلاراتسيا تولتىرىپ, 4,5 ميلليون جەكە تۇلعالارعا كەدەندىك رەسىمدەۋ مەن كەدەندىك باقىلاۋ جۇرگىزدى. كەدەن شەكاراسىنان 25 مىڭ جەڭىل جانە 27 مىڭ جۇك اۆتوكولىكتەرى, 800-گە جۋىق اۋە كەمەلەرى, سونداي-اق, 986 جولاۋشى پويىزدارى مەن 184 مىڭنان استام تەمىرجول ۆاگون­دارى ءوتتى. – كەدەن ورگاندارىن جاڭاشا جابدىقتاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ   كو­مەگىمەن زاڭ بۇزۋ­شىلىق ارە­كەت­تەردى انىقتاۋعا قانشالىقتى ىقپالىن تيگىزۋدە؟ – جىل باسىنان بەرى دەپارتامەنت 49 قىلمىستىق ءىس قوزعادى. وسى ىستەر بويىنشا مەملەكەت پاي­داسىنا جالپى سوماسى 42 ملن. تەڭگە قۇرايتىن تاۋارلار تاركى­لەندى. انىقتالعان ەكونوميكالىق قىلمىستار بويىنشا مەملەكەتكە 8 ملن. تەڭگە سوماسىندا شىعىن وتەلدى. ال, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقپەن كۇرەس باعىتىندا 1320 ءىس قوزعالدى. قۇقىق بۇزۋشىلار­دان 26 ملن. تەڭگە كولەمىندە اي­ىپ­پۇل ءوندىرىلدى. قارالعان اكىم­شى­لىك ىستەر بويىنشا مەملەكەت پايداسىنا جالپى سوماسى 10 ملن. تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇراي­تىن تاۋارلار تاركىلەندى, 20 ملن.تەڭگەدەن استام شىعىن وتەلدى. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا كەدەن بەكەتتەرىنىڭ تەحنيكالىق قۇ­رالدارمەن جابدىقتالۋىنىڭ ار­قاسىندا بولىپ وتىر. جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردى ور­ىنداۋ ماقساتىندا, سونىمەن قا­تار, «2009-2011 جىلدارعا ارنال­عان قازاقستان رەسپۋبليكاسىن­داعى ناشاقورلىق پەن ەسىرتكىبيزنەسكە قارسى كۇرەس باعدارلاماسى» بويىنشا ۇكىمەت قاۋلىسىن ءجۇ­زە­گە اسىرۋ ءۇشىن 2011 جىلى دەپار­تامەنتتىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ وتكىزۋ پۋنكتتەرىن كەدەندىك باقىلاۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن جاب­دىقتاۋعا 1,7 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. كەدەندىك باقىلاۋدىڭ تەحني­كالىق قۇرالدارىن قولدانۋ بارى­سىندا جۇك اۆتوكولىك قۇرالدا­رى­نىڭ سالماقتىق جانە كولەمدىك ءول­شەمدەرىنىڭ بۇزۋشىلىقتارى بوي­ىنشا 152 فاكتى انىقتالىپ, 1,5 ملن. تەڭگە سوماسىندا ايىپپۇل ءوندىرىلدى. رەنتگەنتەلەۆيزيالىق اپپارات­تار­دىڭ كومەگىمەن 10 زاڭ بۇزۋ­شى­لىق انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە: 24900 اقش دوللارىن دەكلارا­تسيا­لاماۋى, جالپى قۇنى 4 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن ۇيالى تەلە­فون­داردى زاڭسىز وتكىزبەك بولۋى ءجا­نە قازاقستانعا اكەلۋگە تىيىم سالىنعان, جاسىرىن اقپارات الۋعا جانە بەينەباقىلاۋ جۇرگىزۋگە ار­نال­عان ارنايى قۇرىلعىلاردى ان­ىقتاۋى بويىنشا 3 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. – بۇرىندارى كەدەندىك باقى­لاۋ بەكەتتەرىنە بارعاندا ساني­تارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىز­مەت سياقتى نەبىر مەكەمەلەردىڭ شەكارادا ساپ تۇزەپ وتىرا­تىن­دىعىن كورەتىن ەدىك. قۇددى, ادام­دار بازاردا ساۋدا جاساپ جۇرگەندەي اسەر قالدىراتىن. قا­زىر شەكاراداعى باسقا دا باقى­لاۋ ورگاندارىنىڭ مىندەتتەرى كەدەن ورگاندارىنا بەرىلدى. وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە؟ – شەكارالىق وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە تاسىمالداناتىن تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىنا قاتىستى كەدەندىك باقىلاۋ بويىنشا فيتو­سا­نيتارلىق, سانيتارلىق-كاران­تين­دىك, كولىكتىك باقىلاۋ, كەدەندىك وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ بوي­ىنشا جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا كەدەن ورگاندارى ءوت­كىزۋ پۋنكتتەرىندە باسقا باقىلاۋ­شى ورگانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن ۇيلەستىرەدى. وسىعان وراي, كەدەن ورگاندارىنا ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق باقىلاۋ قىز­مەت­كەرلەرى ءىس-ساپارمەن كەلىپ, شەكارادا كولىكتىك باقىلاۋ جانە سا­ني­تارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قادا­عا­­لاۋ قىزمەتتەرى كەدەن ورگان­دا­رىنا بەرىلدى. بارلىق وتكىزۋ پۋنكت­تەرى «ءبىر تەرەزە» جانە «ءبىر ايالداما» قاعيداسى بويىنشا جۇمىس جاسايدى. بۇل دەگەنىمىز, باقى­لاۋ­دىڭ بارلىق تۇرلەرى ءبىر ۋاقىتتا جانە ءبىر جەردە جۇرگىزىلەدى. – وڭتۇستىك قازاقستان وب­لىسى بوي­ىنشا كەدەندىك دە­پار­تامەنتتىڭ اعىمداعى جىل­عى جەتىستىكتەرى قانداي؟ – بۇل جىل وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا كەدەندىك با­قىلاۋ دەپارتامەنتىنە رەسپۋبلي­كا­لىق بيۋدجەتتى تولتىرۋ جاعىنان ەرەكشە جىل بولدى. كەدەندىك رەسىمدەردى وڭايلاتۋ جانە سىرتقى ەكونوميكاعا قاتى­سۋ­شىلارعا قولايلى جاعداي جاساۋ كەدەن ورگاندارىنىڭ نەگىزگى جۇ­مىسىنىڭ باستى باعىتى. وسى جاع­داي سىرتقى ەكونوميكالىق جاع­دايدىڭ دا جاقسارۋىنا سەبەپ بولدى. قازاقستان ەكونوميكاسى كەدەن وداعىنىڭ شەڭبەرىندە ەكىنشى جىل جۇمىس ىستەۋدە. 2011 جىل­دىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ ىشكى شەكاراداعى كەدەندىك باقىلاۋ الى­نىپ تاستالدى. بۇل جايتتەر ءوزىنىڭ جاقسى جاعىن كورسەتۋدە. 2011 جىلدىڭ ەسەپ بەرۋ مەرزىمىندە تاۋارلاردىڭ يمپورت كولەمى ءبىر جارىم ەسەگە, سونىمەن قاتار ءوز­بەكستان رەسپۋبليكاسىنان اكەلى­نە­تىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدە­رىنىڭ كولەمى 5 ەسەگە ءوستى. بۇل تۇسىمدەردىڭ ۇلعايۋىنا ىقپالىن تيگىزۋدە. 2011 جىلدىڭ 9 ايىندا بيۋدجەتكە 30 ملرد. 630,9 ملن. تەڭگە ءوندىرىلدى. بولجام 24 ملرد. 293,8 ملن. تەڭگە بولاتىن. سوندا بول­جام­دى ورىنداۋ 126 پايىزدى قۇ­رادى. 2010 جىلدىڭ 12 ايىنان بۇگىنگى كۇنگە بيۋدجەتكە تۇسكەن ءتو­لەمدەردىڭ سوماسى 4 ملرد. 381 ملن. تەڭگە ارتىق, نەمەسە 2010 جىل­دىڭ 9 ايىنان 12 ملرد. تەڭ­گە­گە ارتىق. وسىنداي ناتيجەگە جەتكىزگەن سەبەپتەردىڭ ءبىرى كەدەن ودا­عى مەملەكەتتەرىنىڭ ىشكى شەك­ارا­لارىنىڭ جويىلۋى, دەپارتامەنت ۇجىمىنىڭ ماقساتتى ارەكەت ەتۋى. قىركۇيەك ايىندا قارىزداردى ءوندىرۋ بويىنشا ءبىرشاما جۇمىس­تار اتقارىلىپ «قازگەرمۇناي» جشس-نان 3 ملرد. 912,2 ملن. تەڭگە ەكسپورتتىق باج ءوندىرىلدى. كەدەن ورگاندارىنىڭ باستى با­عىت­تارىنىڭ ءبىرى كەدەن تولەمدەرى مەن سالىقتارىن اكىمشىلىك­تەن­دى­رۋ, تولەم تۇسىمدەرىنىڭ قوسىمشا رەزەرۆتەرىن قاراستىرۋ بولىپ تابىلادى. – جەرگىلىكتى بازارلاردا كوك­­ونىس جانە جەمىس باعالارى قىم­باتتادى. مۇنىڭ سالدارى قا­زاق­ستاننىڭ كەدەندىك وداققا كىرۋىنە بايلانىستى دەپ توپ­شى­لاي­تىندار بار. وسى قانشا­لىق­تى شىندىققا كەلەدى؟ – جەرگىلىكتى بازارلاردا كوك­ونىس جانە جەمىس باعالارى قازاق­ستاننىڭ كەدەندىك وداققا كىرگەنگە دەيىن دە وزگەرىپ وتىراتىن. جال­پى, بارلىق باعانىڭ ءوسۋىن كەدەن وداعىمەن بايلانىستىرا بەرۋ دۇ­رىس ءۇردىس ەمەس. كەرىسىنشە, بيز­نەس-قۇرىلىمدار مەن ءجاي سەق قاتىسۋشىلارى ءۇشىن كەدەن وداعى بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋگە كو­مەكتەستى. قازاقستانعا كوكونىس ءجا­نە جەمىستەردىڭ ۇلكەن بولىگى كەدەن وداعىنا كىرمەيتىن كورشى وزبەك­ستاننان اكەلىنەدى. وسى مەملەكەتتەن تاۋار اكەلۋ شارتى بۇرىن قانداي ەدى, قازىر دە سونداي. كەدەندىك باج سالىعى الىنبايدى, تەك 12 پايىز قوسىمشا قۇن سالى­عى الىنادى. سوندىقتان باعانىڭ ءوسۋى كەدەنگە بايلانىستى دەگەن ۇعىم نەگىزسىز. باعا وزبەكستاننىڭ ىشكى رىنوگىنداعى باعادان جانە تاسىمالداۋ مەن بازارداعى دەلدالدار قىزمەتىنىڭ باعاسىنان قۇرالادى. – كەدەن وداعىنىڭ ەكونومي­كالىق قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ – كون­تراباندالىق تاۋارلار مەن ەس­ىرت­كى بيزنەسىنە بايلانىستى ەكەندىگى بەلگىلى. ءسىز باسقارعان دەپارتامەنت وسى باعىتتا قان­داي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر؟ – قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ الدى­مىز­عا قويىلعان ماقساتتىڭ ءبىرى, بۇل ءۇش مەملەكەتتىڭ وڭتۇستىك شەك­­­­اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاۋ­­ىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. ياع­ني, ەكو­نوميكاعا ەلەۋلى زالال كەلتىرەتىن كونتراباندالىق تاۋارلار­دى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرەتىن ەسىرتكى زاتتاردىڭ جانە ءدىني ەكستەرميستىك, تەرروريستىك ما­عىناداعى ماتەريالداردىڭ كون­ترا­باندالىق فاكتىلەرىن ايقىن­داۋ, جولىن كەسۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. وسى ماقساتتا, دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرىمەن ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ناق­تىلاي كەتسەك, «ناشا­قور­لىق­پەن جانە ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇ­رەس» باعدارلاماسىن ورىنداۋ با­رىسىندا, 2011 جىلى شەكارالىق كەدەن بەكەتتەرىندە جالپى قۇنى 1,7 ملرد. تەڭگە شاماسىندا ءتۇرلى كە­دەندىك باقىلاۋ تەحنيكالىق قۇ­رالدارى قويىلعان بولاتىن. وسى رەنتگەن اپپاراتتاردىڭ كومەگىمەن تەك كولىك قۇرالدارىنا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جەكە تۇلعالارعا دا تولىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ مۇمكىن­دى­گىنە يە بولدىق. بۇل ارينە اتالعان زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرگە جول بەرگىزبەيتىن نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى. ال ايقىندالعان فاكتىلەردىڭ بىرىنە توقتالا كەتسەك, دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرىمەن 2011 جىل­­­دىڭ قازان ايىندا جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ با­رى­سىن­دا ءۇندىستان مەملەكەتىنەن قازاق­ستان­عا م. ەسىمدى ازاما­تى­نىڭ اتىنا كەلگەن جۇكتى تەكسەرۋ كەزىندە, قۇجاتتاردا كورسەتىلمە­گەن قۇ­نى 30 ملن. تەڭگە سوماسىندا كون­تراباندالىق تاۋارلار انىق­تال­دى. اتالعان تاۋارلاردى كەدەندىك رەسىمدەۋدەن وتكىزگەن جاع­دايدا, مەملەكەتكە 11 ملن. تەڭگە سوما­سىن­دا زالال كەلتىرەتىن ەدى. وسى فاكت بويىنشا قر قك-ءنىڭ 209-با­بىمەن قىلمىستىق ءىس قوز­عالىپ, تەرگەۋ امالدارى ءجۇر­گىزىلۋدە. اڭگىمەلەسكەن باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.