جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ بارىنشا ەكپىن الۋى, حالىقارالىق ساۋدانىڭ قارقىندى ءوسۋى كەز كەلگەن ءوڭىر حالىقتارىن ءوزارا وداق, ءتۇرلى اليانستار اياسىندا بىرىگۋگە شاقىرىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. ويتكەنى الەمنىڭ ءاربىر ەلى ەڭ الدىمەن ءتۇبى ءبىر حالىقتارمەن جانە ءوزى وتىرعان وڭىرمەن ءتۇرلى سالاداعى بايلانىستارىن دۇرىستاپ جولعا قويىپ العان جاعدايدا عانا جاھاندانۋ ۇدەرىسىنە جاقسى دايىندىقپەن قوسىلا الاتىنى ۋاقىت وتكەن سايىن ايقىندالا تۇسۋدە. بۇل – جاڭا عاسىر تۋىنداتىپ وتىرعان وزگەرىستەر اياسىندا ىرىلەنگەن حالىقتار مەن حالىقتىق بىرلەستىكتەر ورتاسىندا جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ وزىندىك ءبىر امالى.
مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا اتام قازاقتىڭ «الىستان اربالاعانشا, جاقىننان دوربالا» دەگەن وسيەتى بۇگىنگى قايناعان ءومىر شىندىعىنا ءدوپ كەلەتىن سەكىلدى. قازىر قاراپ وتىرساڭىز, الەمدە جەكە-دارا وتىرعان ەل جوق. ءوزىنىڭ ساياسي ۇستانىمى بويىنشا ءتىپتى ونداي ەل بار جانە بولا بەرەدى دەپ ايتقان جاعدايدىڭ وزىندە ول ءبارىبىر اينالاسىنداعى ەكونوميكالىق جاعدايعا تاۋەلدى. دەمەك, قالاي الىپ قاراعاندا دا, سىرتقى الەممەن ىمىراعا كەلمەي تۇرا المايدى. ءتىپتى الىسقا بارماي-اق, تۇرىكمەنباشىنىڭ تۇسىندا دارالىق كەيىپ تانىتقان تۇرىكمەنستاننىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى قازىرگى باعىت-باعدارىنىڭ ءوزى كوپ جاعدايدان حابار بەرەتىندەي.
قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا بىرىكپەي تۇرىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وداعىن قۇرۋ يدەياسى بولدى. شىن مانىنە كەلگەندە مۇنداي وداق قۇرۋ – ءوڭىردىڭ كەز كەلگەن ەلىنە پايداسىن تيگىزەتىندەي جارقىن يدەيالاردىڭ ءبىرى ەدى. ءبىر-بىرىمەن كورشى وتىرعان, تاريحى تامىرلاس, تىلدىك كەدەرگىلەرى از, مادەنيەتى ۇقساس, ءدىنى دە, ءدىلى دە ءبىر ەلدەر بىرىندە جوقتى ەكىنشىسىنەن تاۋىپ, ءبىرىن- ءبىرى تولىقتىرامىز دەپ جاتسا, بۇدان ارتىق نە كەرەك؟!
كەيىنىرەك كۇن تارتىبىندە قازاقستاننىڭ رەسەي, بەلارۋسپەن بىرىگىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋى ماسەلەسى شىققان سوڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسى ۋاقىتشا بولسا دا, كومەسكى تارتقانداي كەيىپكە ەندى.
دەگەنمەن, سوڭعى ۋاقىتتاعى جاعدايلار ورتالىق ازيا وداعىن قۇرۋ يدەياسىن قولداۋشىلار ءۇمىتىن قايتا وياتقانداي بولىپ وتىر. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 2017 جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا استانادا وتكەن ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ارنالعان كونفەرەنتسيادا سول كەزدەگى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ورتالىق ازيادا جاڭا ايماقتىق بىرلەستىكتى قۇرۋ ماسەلەسىن قايتا كوتەرگەنىن «قازاقپارات» ءتىلشىسى حابارلاعان بولاتىن. «مەن ول يدەيانى اركىم ارقالاي قابىلدايتىنىن بىلەمىن. دەگەنمەن, ەرتە مە, كەش پە, ءبىز ورتالىق ازيا ايماعىندا جاڭا بىرلەستىكتى قۇرۋ ماسەلەسىنە ورالامىز. بۇعان دەيىن بۇل جەردە ورتالىق ازيا وداعىن قۇرۋ باستامالارى بولعان. ونىڭ جايىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. ازىق-ت ۇلىك, سۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق باعىتتا ءۇش كونسورتسيۋم دا قاراستىرىلدى. سونىڭ اياسىندا بىرىگۋ ماسەلەسى دە تالقىلاندى. ءتىپتى ورتالىق ازيا بانكىن دە قۇرىپ ۇلگەردىك. الايدا اتالعان جوبالاردىڭ بىردە-ءبىرى ىسكە اسپاي قالدى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا بۇعان دەيىنگى باستامالاردى جاڭا تۇرعىدان قاراستىرىپ, قولعا الۋعا بولادى دەپ ويلايمىن», دەگەن ەدى م. اشىمباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا ايماعىندا ناقتى ءبىر بىرلەستىك قۇرىلسا, ول سونىڭ اياسىندا عانا شەكتەلىپ قالماۋى قاجەت. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق باعىتىندا ءوزارا ينتەگراتسيانى, قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسى بويىنشا, ءتىپتى ءۇندىستان مەن پاكىستان سياقتى مەملەكەتتەرمەن اراداعى بايلانىستاردى نىعايتقان كەزدە دە بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزى بارىنشا اشىلا تۇسپەك.
ارينە جوعارىدا ايتىلعانداي, قازىرگى كۇنى بۇل يدەيانى قولداۋشىلار دا, قولداماۋشىلار دا بار. ماسەلەن, بەلگىلى ساياساتتانۋشى ءازىمباي عالي قازىرگى كۇنى ورتالىق ازيا ەلدەرى جاعدايىنىڭ اركەلكى ەكەندىگىن, دەمەك بۇل وداققا بىرىككەن جاعدايدا قازاقستانعا ەكونوميكالىق تۇرعىدان كوپ كۇش جۇمساۋعا تۋرا كەلەتىندىگىن, سوندىقتان كورشى ەلدەرمەن بۇرىنعىسىنشا ەكىجاقتى ارىپتەستىك اياسىندا قارىم-قاتىناس جاساي بەرۋدىڭ ءتيىمدى بولاتىندىعىن ايتىپ, ءوزىنىڭ بۇل يدەيانى جاقتامايتىندىعىن جەتكىزگەن ەدى.
ال ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور سەيىلبەك مۇساتاەۆ بولسا, قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا بىرىگىپ قويعاندىعىن العا تارتىپ, الدىمەن وسى وداقتاعى جاعدايىمىزدى جوندەپ العاندىعىمىز دۇرىس بولادى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
ارينە پىكىرلەردىڭ بۇلايشا ءار تاراپقا قاراي تارتۋىنىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس سەكىلدى. ەڭ باستىسى, ءبىز وداقتى قۇراتىن دەر شاقتى وتكىزىپ العاندايمىز. ماسەلەن قازاقستان قازىر ەاەو-نىڭ بەلدى مۇشەسى بولىپ تابىلادى. بۇل وداقتا وزىندىك سالماقتى ورنى دا بار. جاس قۇرىلىم بولسا دا, ەاەو ءبىرشاما تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ونى قۇرۋ كەزىندە قابىلداعان كەلىسىمشارتتار بويىنشا, قازاقستان ەندى باسقا ءبىر بىرلەستىكتەرمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسقا تۇسكەن كەزدە وسى وداقتىڭ اياسىندا جاسالعان كەلىسىمدەردەن تۋىندايتىن مىندەتتەمەلەردى ساقتاۋعا ءتيىس. بۇل جاعداي ءبىزدىڭ باسقا ءبىر وداققا بىرىككەن كەزىمىزدە قيمىل-ارەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان شەكتەۋلى بولاتىندىعىن كورسەتەدى.
ەكىنشىدەن, «تورتەۋ تۇگەل بولسا – توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا – اۋىزداعى كەتەدى» دەگەندەي, ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى بەلگىلى ءبىر ماقساتتار تۇرعىسىنان بىرىگۋگە ءدال قازىردىڭ وزىندە ءازىر مە دەگەن سۇراق الدىمىزدان تاعى دا كولدەنەڭدەيدى. ماسەلەن, تۇرىكمەنستاننىڭ بەيتاراپتىق ساياساتى ءالى دە ءوز بابىندا تۇرعانى انىق. تاجىكستان بولسا, سالىنىپ جاتقان روگۋن گەس-ىنەن پايدا الۋ ماقساتىندا اۋعانستان مەن پاكىستان جاعىنا قاراي الاڭداۋلى.
دەگەنمەن جارقىن يدەيانىڭ وڭايلىقپەن سونبەيتىندىگى انىق. قايتا ول ادامدار جۇرەگىنەن ورىن العان سايىن بۇرىنعىدان دا لاۋلاي بەرەدى. يدەيالاردىڭ قۇدىرەتتىلىگى سوندا, ول ميلليونداردىڭ جۇرەگىن جاۋلايدى دا, كەزدەسكەن كەدەرگىلەر مەن بوگەتتەردى بۇزىپ وتەتىندەي قۋات الادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قاراپايىم قازاق, قاراپايىم وزبەك, قاراپايىم قىرعىز بەن تۇرىكمەن ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ قاتارىندا بولعاندىقتان تاريحتىڭ تالماۋ ساتتەرىندە جۇتىلىپ كەتپەس ءۇشىن ءاردايىم ءوزارا بىرىگۋدى قالايدى. ولار بولىنۋدەن, ءبىر-بىرىنەن وقشاۋلانۋدان ەسەسى كەتەتىندىكتەرىن قازىر انىق سەزىنە باستادى. ارالاس-قۇرالاستىقتىڭ ءمانىن ۇعىپ ۇلگەردى.
سوڭعى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر دە كورشى ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىنداسۋىنىڭ پايداسى مول ەكەندىگىن كورسەتىپ بەردى. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 30 پايىزدان استامعا ۇلعايدى. كەرەمەت كورسەتكىش ەمەس پە؟! بۇل – كورشى وتىرعان باۋىرلاس ەلدەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ قانداي ناتيجە بەرە الاتىندىعىنىڭ جاقسى ءبىر دالەلى.
بالكىم ەندى ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى بولىپ كەڭ اۋقىمداعى ءبىر ەكونوميكالىق وداققا بىرىگۋىمىز بۇرىنعىعا قاراعاندا, قيىنداۋ سوعاتىن شىعار. بىراق قالاي الىپ قاراعاندا دا قانداي دەڭگەيدە, قانداي باعىتتا, قانداي سالادا بولماسىن ايتەۋىر بىرىگۋدىڭ التىن كۇرەك جەلىنىڭ لەبىن سەزىنگەندەيمىز. حالىقتاردىڭ قولداۋىمەن تۋىندايتىن مۇنداي ۇدەرىستى كوپ كەشىكتىرمەس ءۇشىن ونى ءوزارا كوپجاقتى قارىم-قاتىناسىمىزداعى تولعاقتى پروبلەماعا اينالىپ وتىرعان سۋ-ەنەرگەتيكالىق, كولىكتىك-دالىزدىك سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەردەن باستاپ كەتسە ءجون بولار ەدى.
حالىقتاردىڭ اراجىگى اجىراماس ءۇشىن ورتالىقازيالىق بىرلەستىكتى ازىرگە مادەني-گۋمانيتارلىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرسا, بۇعان ەشكىم بوگەت جاساماسى انىق. وسى سالانىڭ وزىندە ءبىر بىرىمىزدەن الاتىنىمىز دا, ءبىر بىرىمىزگە بەرەتىنىمىز دە وتە كوپ. ءتۇبى ءبىر تۋىسقان ەلدەردىڭ بويىنداعى وزىق قاسيەتتەر مەن قۇندىلىقتار ورتاق مادەنيەت قالىپتاستىرۋعا مول اسەرىن تيگىزەتىندىگى انىق.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»