ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىن جان-جاقتى جانە قارقىندى دامىتۋ جولدارى ناقتىلاندى. ارينە ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ جانە ۇيىمداستىرۋ ۇلگىلەرى ابدەن قالىپتاسقانى بەلگىلى. الايدا, بۇدان بىلاي وسى سالادا ەسكىرگەن تاجىريبە ىعىسىپ, ونىڭ ورنىن جاڭا تەحنولوگيالىق قالىپ باسىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز.
ەلباسى بۇدان بۇرىن دا «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرى بولۋى كەرەك» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە پرەزيدەنت دامىماي, بىرجاقتى عانا قالىپتاسقان اگرارلىق شارۋاشىلىقتان باس تارتىپ, ونى جەتىلدىرۋ جانە كوپسالالى مەملەكەت قۇرۋدىڭ فيلوسوفيالىق تۇجىرىمداماسىن باياندادى.
ەندى اگرارلىق ساياسات ەڭبەك ونىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋعا جانە وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بۇدان بىلاي قايتا وڭدەۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ قاجەت. ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا عىلىم جەتىستىكتەرىن باتىل ەنگىزۋدى قولعا العانىمىز ءجون. بۇل ورايدا, تۇتاستاي ەلىمىزدە مول الەۋەت بار. اسىرەسە, ەلىمىزدەگى اگرارلىق جوعارى جانە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن پايدالانا بىلسەك, جاڭا تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋگە دە مۇمكىندىك الامىز.
اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس. ول ەڭ الدىمەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋمەن جانە ولاردى وتاندىق جاعدايعا بەيىمدەۋمەن اينالىسۋى قاجەت. وسىعان وراي اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىندە ناقتى جۇمىس ىستەيتىن نەمەسە عىلىممەن اينالىساتىن مامانداردى دايىنداۋى قاجەت. ەلباسى جولداۋدا: «جوعارى وقۋ ورىندارىنان وقۋ باعدارلامالارىن جاڭارتىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى وزىق ءبىلىم مەن ۇزدىك تاجىريبەنى تاراتاتىن ورتالىقتارعا اينالۋ تالاپ ەتىلەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسى اگرارلىق ءبىلىمنىڭ دامۋىنا, ونىڭ دەڭگەيىن يننوۆاتسيالىق دەڭگەيگە جەتكىزۋ, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ بايلانىسىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ جونىندە ايتىپ وتىر. سوندىقتان, نەگىزگى ماقسات: ء«بىلىم – عىلىم – ءوندىرىس» بولۋ كەرەك. سوندا عانا يننوۆاتسيالىق ءبىلىم مەن يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىم دامىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا كورپوراتيۆتىك ورتا قۇرىلادى.
بۇگىنگى تالاپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا قويىلىپ وتىرعان ماقسات – جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرەتىن جاس مامانداردى يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاعا بەيىمدەۋ. اگرارلىق ينستيتۋتتار وقۋ باعدارلامالارىن مەملەكەتتىك ستاندارتتارمەن قاتار, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, جوعارى ءونىم الىپ جۇرگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ سۇرانىسىن ەسكەرە وتىرىپ جوسپارلاۋى كەرەك. سول كەزدە ءوندىرىس پەن وقۋ ورنىنىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس ورنايدى.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە – ستۋدەنتتەردىڭ جوعارى كۋرستاردا وتەتىن پراكتيكالارعا بارعاندا ول قاي سالادا, قانداي ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەيتىنىن ءبىلۋى كەرەك. سول سالا بويىنشا قازىرگى زامانعى تەحنولوگيانى قولداناتىن شارۋاشىلىقتا تاجىريبەدەن ءوتىپ, سوعان بايلانىستى ديپلومدىق جۇمىستارىن دايىنداپ, ماگيس- تراتۋرادان ءوتىپ, كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاسا بىلىكتى مامان رەتىندە تاجىريبە جيناقتاعان بولار ەدى. سونىمەن بىرگە بۇل ءوز سالاسىندا عىلىممەن جەتىك قارۋلانعان مامان بولۋىنا سەنىمدى نەگىز قالايدى. مۇنداي مامان عىلىمدا دا, تىكەلەي وندىرىستە دە تەوريا مەن تاجىريبەنى ءساتتى ۇشتاستىرا بىلەتىن تۇلعا رەتىندە قالىپتاسادى.
كەلەسى ءبىر وزەكتى ماسەلە, ول وسى سالاداعى مامان دايارلاۋ ساياساتى. سول مامانداردى دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باعىنىشتى بولعانىمەن, مەملەكەتتىك گرانتتاردى بولەتىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بۇل ماسەلەنى دە اشم-نىڭ قۇزىرىنا بەرسە, اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتتەرى اگرارلىق ونەركاسىپ كەشەنىندە سۇرانىسى مول ماماندار دايارلاۋعا بەت بۇرعان بولار ەدى.
قازىر مالدارىگەرلىك ماماندىعى بويىنشا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندەردىڭ ورتاشا جاسى 50-ءدىڭ ۇستىندە جانە جالاقى مولشەرى دە 50-60 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. وسى جاعدايدى كورىپ, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان ەندى شىققان جاستاردىڭ اۋىلعا بارىپ ەڭبەك ەتۋگە اسا قىزىعۋشىلىعى جوق. دەمەك, جاستاردى اۋىلعا تارتۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 1993 جىلعى 5 قاراشادا «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى تاعايىندالعان بولاتىن. باعدارلامانىڭ ماقساتى – ەلىمىزدىڭ باسىم سەكتورلارى ءۇشىن دۇنيەجۇزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان, جاھاندىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن بىلىكتى مامان دايارلاۋ. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتى ارالىعىندا دايارلانعان سول مامانداردى تىكەلەي اۋىل شارۋاشىلىعىنا, اگرارلىق عىلىمدى ورىستەتۋگە تارتۋ كەرەك. مەملەكەت قامقورلىعىنا لايىقتى قايتارىم بولۋى ءتيىس.
جاس مامانداردى اۋىلعا تارتۋ ءۇشىن ولارعا بەرىلەتىن كوتەرمەاقىنى شارتتى تۇردە 5 جىلعا قايتارۋسىز بەرىپ, ەگەر مامان بۇل مەرزىمگە قاتىستى تالاپتى ورىنداماسا, كوتەرمەاقىنى كەرى قايىرۋعا مىندەتتەۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە وسى سالاداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ماماندارعا جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلسە دەگەن ۇسىنىس بار.
جولداۋدا: «ەگىن ەگۋ مەن استىق جيناۋدىڭ وڭتايلى ۋاقىتىن بولجامداۋدىڭ, «اقىلدى سۋارۋدىڭ», مينەرالدى تىڭايتقىش سەبۋدىڭ, زيانكەستەرمەن جانە ارامشوپپەن كۇرەسۋدىڭ ينتەللەكتۋالدى جۇيەلەرى ارقىلى ونىمدىلىكتى بىرنەشە ەسە ارتىرۋعا بولادى», دەپ جازىلعان. وسىعان وراي, اقتوبە وبلىسىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىن ءارتاراپتاندىرۋ بەلسەندى قولعا الىنۋدا. مىسالى, سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋ ءۇشىن «اقىلدى تەحنولوگيا» بويىنشا سۋارۋ ماشينالارى اۋا رايىنا بايلانىستى قاي ۋاقىتتا جانە تاۋلىگىنە قانشا رەت, قانداي تەرەڭدىكتە, قالاي سۋارۋدى ءوزى كومپيۋتەر ارقىلى انىقتايدى. اگروتەحنيكا جولعا قويىلعان بىرقاتار ءىرى شارۋاشىلىقتاردا ەگىس القاپتارىنا تۇقىم سالعان كەزدە ەلەكتروندىق قۇرالداردىڭ كومەگىمەن اۋا رايىنىڭ اۋىتقۋ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي سۋارىلادى. زيانكەستەرمەن كۇرەس تە وزىق تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىندىقتان, ەگىس القابىنىڭ قاي نۇكتەلەرىندە مۇنداي قاۋىپتىڭ باسىم ەكەندىگى ءدال انىقتالىپ, ءتيىستى شارالارى جاسالادى.
ال «اكتەپ» جشس-ندا مال سويۋدا قالدىقسىز تەحنولوگيا قولدانىلادى. ياعني سويىلعان مال تۇتاستاي تەرەڭ وڭدەۋدەن ءوتىپ, دايىندالعان ءونىم سۇرانىستارعا سايكەس جاسالعان كەلىسىمشارت بويىنشا ءتيىستى جەرلەرىنە جىبەرىلەدى. سول سياقتى, سيىر ءسۇتىن ءوندىرىپ, وڭدەۋمەن اينالىساتىن «ايس» جشس-ندا ەڭ وزىق تەحنولوگيالار قولدانىلادى. تسيفرلاندىرۋ ناتيجەسىندە مۇنداعى ءاربىر ساۋىن سيىرى ەرەكشە باقىلاۋعا جانە كۇتىمگە الىنعان. ماسەلەن, ساۋىنعا كەلگەن سيىر بەلگىلى ءبىر تەكسەرۋدەن وتكەندە وعان ورناتىلعان ەلەكتروندى قوندىرعى ارقىلى ونىڭ بارلىق جاي-كۇيى: ونىمدىلىگى, دەنساۋلىعى, ازىقتانۋ مولشەرى تاعى باسقا جونىندە بىردەن اقپارات الىنادى. ەگەر ساۋىن سيىر اۋىرىپ نەمەسە باسقا دا جاعدايدا بولسا, ساۋىن سيىرلار وتەتىن قاقپا وعان جابىلىپ قالادى دا, ول ۆەتەرينارلىق دارىگەردىڭ «قابىلداۋىنا» باراتىن قاقپاعا قاراي وتەدى.
اقتوبەدە گوللانديالىق تەحنولوگيامەن «قارۋلانعان», زاماناۋي جىلىجاي كەشەندەرى جىلىنا شامامەن 10 000 توننا كوكونىس ءوندىرىپ, وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ قانا قويماي, ارتىق ءونىمدى ەكسپورتقا دا شىعارا الادى. جىلىجاي كەشەندەرى وسى باعىتتاعى عىلىم جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ءتيىمدى پايدالانۋدا.
مىنە, ءونىمنىڭ ساپاسى مەن ەكولوگيالىق تازالىعىن ساقتاي وتىرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن ءوندىرىپ جاتقان كومپانيالاردىڭ ونىمدەرى پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەن «قازاقستاندا جاسالعان» تابيعي ازىق-ت ۇلىك برەندىنە ابدەن لايىق دەپ ايتۋعا بولادى. ارينە اگروونەركاسىپ كەشەنىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك, جاڭا تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەي وتىرىپ, ولاردى وزىمىزدەگى تابيعي جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرگە قاراي وتاندىق جاعدايعا بەيىمدەۋ قاجەت. بىلايشا ايتقاندا, جاڭا تەحنولوگيانى «جەرسىندىرە» ءبىلۋ كەرەك.
ەلباسى جولداۋىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا مەن دە ارىپتەستەرىم سەكىلدى اقتوبە وڭىرىنە بارىپ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرمەن, مال دارىگەرلىك-ۆەتەرينارلىق جانە جەر قاتىناستارى سالالارىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستىم. جالپى, اۋىلداعى جاعداي وسىدان بەس-ون جىلعا قاراعاندا تۇبەگەيلى وزگەردى. قولىنداعى مالىن, مەنشىگىندەگى جەرىن ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن اۋىل ەڭبەككەرلەرى دالادا قالىپ جاتقان جوق. قازىر مەملەكەت تاراپىنان اۋىلعا بەرىلىپ جاتقان كومەكتى, قولداۋدى ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن وتانداستارىمىز شاعىن شارۋاشىلىقتارىنىڭ ءوزىن دوڭگەلەنتىپ جاتىر.
جولداۋدا: «جاڭا تەحنولوگيالار مەن بيزنەس-مودەلدەردى ەنگىزۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ عىلىمعا نەگىزدەلۋىن ارتتىرۋ شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتسيالاۋ قاجەتتىگىن كۇشەيتەدى», دەپ اتاپ كورسەتىلگەندەي, قازىر كووپەراتيۆتەر قۇرىلۋدا. وسى ورايدا, قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەردى قايتادان قاراپ, كووپەراتيۆتەردى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ شارالارىن قاراستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. اگروونەركاسىپ كەشەنىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن دامىعان شەتەلدىك تەحنولوگيالاردى باتىل پايدالانۋ قاجەت.
سوڭعى ۋاقىتتارى جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك داعدارىسى جاقىنداپ كەلە جاتقانى جونىندە ءجيى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. الداعى شيرەك عاسىردا پلانەتا تۇرعىندارى 9 ميللياردقا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. سوعان قاراي, ازىق-ت ۇلىك تۇتىنۋ كولەمى دە وسەدى. بىراق ەكولوگيالىق داعدارىس سالدارىنان قۇنارلى جەر ازايىپ بارادى. الەمگە اشارشىلىق قاۋپى ءتونىپ كەلەدى. ەندەشە اگرارلىق الەۋەتى زور, تابيعي جاعدايى قولايلى ەلىمىزدە بۇعان قارسى تۇرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋ كەرەك. قازىرگى اگروساياسات اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋمەن بىرىڭعاي اينالىسىپ كەتپەي, اۋىل ەكونوميكاسىنا قاتىسى بار سۋبەكتىلەردىڭ ءبارىن قامتۋى ءتيىس. بۇل ەكونوميكالىق وسىمگە دە, دەموگرافيالىق وسىمگە وڭ ىقپال ەتەرى انىق.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان كوپتەگەن ەلدەرگە قاراعاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تازا ونىمدەرىن ءوندىرۋشى ەل بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, اگرارلىق ەكسپورتتىق ونىمگە سۇرانىس تا كوپ. ءححى عاسىر – ەكولوگيالىق تازا تاعام ءداۋىرى. وزىمىزدەگى شيكىزات وندىرىسىنەن ساپالى وڭدەلگەن ءونىم شىعارعاندا عانا حالىقارالىق نارىقتا باسەكەگە قابىلەتىمىز ارتاتىنى ءسوزسىز. وسى ورايدا, مال شارۋاشىلىعىندا ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ – ەلىمىزدەگى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ قالىپتىلىعى مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە كەپىل بولارى انىق. الايدا, ۆەتەرينارلىق سالاعا رەفورمالاۋ جۇرگىزىلگەنىمەن, ءبىرشاما كەمشىلىكتەر بۇرىنعىشا قالىپ, بىرقاتار ماسەلەلەر ءالى دە شەشىمىن كۇتۋدە. ادامعا كوبىنە اۋرۋ مالدان نەمەسە ونىڭ ونىمدەرىنەن كەلەدى. سوندىقتان دا «مەديتسينا ادامدى, ال ۆەتەريناريا ادامزاتتى ەمدەيدى» دەگەن ەجەلدەن كەلە جاتقان ماعىنالى ءسوز تەگىن ايتىلماعان.
قورىتا ايتقاندا, اتالعان سالاداعى تۇبەگەيلى بەتبۇرىس اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ساپالى, الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەرىن وندىرۋگە باعىتتالۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. وسى ورايدا الدا تۇرعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ولاردى زاڭنامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
مۇحتار جۇماعازيەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى