قازىنانى قورعاۋ – قاسيەتتى ءىس. ۇلى دالا توسىندە جايقالعان اسەم تابيعاتتىڭ ءوزى – ۇلتتىڭ كيەلى قازىناسى, باعا جەتپەس بايلىعى. ال سول قازىنانىڭ كولدەنەڭ كەلەر قاۋىپ-قاتەردەن قورعالۋى كەيدە كوڭىل كونشىتپەي جاتادى. قازاقتىڭ ء«بىر تال كەسسەڭ – ون تال ەك», «اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەن وسيەت سوزدەرى تابيعاتتى قورعاۋدىڭ تەرەڭ ءپالساپاسىن تۇسىندىرگەنىمەن, ونىڭ ىسكە اسۋى كوپ جاعدايدا قيىنداپ قالا بەرەدى. اسىرەسە جەر اياعى كەڭىپ, بايشەشەك گۇلدەگەن شاقتان باستاپ, جادىراعان جاز مەزگىلىندە دە تابيعاتتى توسىن قاتەردەن قورعاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعادى.
جامبىل وبلىسىنىڭ 30,8 پايىزىن, ياعني 4,4 ميلليون گەكتار جەرىن ورمان قورى الىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 2,2 ميلليون گەكتار ورماندى جەرلەر بولىپ سانالادى. الايدا وسىنشاما ەن بايلىقتى ەرەكشە قاستەرلەۋ, قاۋىپ-قاتەردەن قورعاۋ جاعى كەمشىن بولىپ تۇر. ولاي دەيتىنىمىز, بىلتىرعى جىلدىڭ وزىندە ءورت قاۋپى ورشىگەن ماۋسىمداردا وبلىستىڭ ورمان قورى جەرلەرىندە 7 بىردەي وقيعا تىركەلگەن. جالپى اۋماعى 11283,4 گەكتار جەردى ءورت شارپىپ, بۇدان كەلگەن شىعىن كولەمى 10 ميلليون تەڭگەگە جۋىقتاعان. ماماندار اۋقىمدى اۋماقتاردىڭ وتقا ورانۋ سەبەبىن كۇننىڭ ىستىقتىعى مەن تەحنيكالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن دەپ تۇسىندىرگەنىمەن, بۇل ءورت وقيعاسىنا جاۋاپتى مەكەمەلەر مەن اۋدان اكىمدەرىنىڭ نەمقۇرايدى ارەكەتىنەن تۋىنداعان جايلار بولاتىن. بيىل ماۋسىم ايىندا شۋ جانە مويىنقۇم اۋداندارىنىڭ اۋماعىنداعى ورماندا ءورت شىعىپ, ونى اۋىزدىقتاۋدى قوس اۋدان ءبىر-بىرىنە سىلتەۋدەن ءارى اسپاعان ەدى. ءورت شىققان قوسقۇدىق ايماعىنىڭ وزدەرىنە تيەسىلى جەر ەمەس ەكەنىن العا تارتقان.
قوسقۇدىقتاعى قاتەرلى وقيعا وبلىستىڭ ورمان قورعاۋ سالاسىندا وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. مۇندا مويىنقۇم اۋدانىنىڭ اكىمدىگى تەحنيكالارمەن جانە ادام كۇشىمەن بىلتىر 23 ماۋسىم كۇنى كۇندىزگى ساعات ون شاماسىندا باستالعان ءورتتى تاڭعى تورتتە ءبىر-اق سوندىرگەن. ال شۋ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى تەك ادام كۇشىن عانا تارتقان. وسى ورايدا بۇل بولىمسىز ارەكەت تالاي باسشىعا ساباق تا بولعان ەدى. وبلىس بويىنشا ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ 4 ديرەكتورى تارتىپتىك جازاعا تارتىلىپ, بۇل ماسەلەگە تىكەلەي جاۋاپتى 2 مامان جۇمىستان بوساتىلعان بولاتىن. سول سياقتى ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى دا قىزمەتىنەن تومەندەتىلگەن. بىراق بۇدان ەشقانداي ماسەلە شەشىلمەۋى مۇمكىن. اينالىپ كەلگەندە جاۋاپكەرشىلىك پەن تىنىمسىز ەڭبەك ۇشتاسسا عانا, ناتيجە بولماق.
كەلەڭسىز جايت كەدەرگى تۋدىرادىوبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى مەيىرحان ساتىبالدين اتالعان مەكەمە تاراپىنان ورمان شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى مەن كاسىپكەرلىك نىساندارىنا بىلتىر 87 تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەنىن ايتىپ وتىر. ناتيجەسىندە 25 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسا, رەيدتىك تەكسەرۋلەر بارىسىندا 268 دەرەك انىقتالعان. بۇل ورايدا ءتيىستى جاۋاپتى تۇلعالارعا 3 ميلليون 205 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنعان.
جالپى, تابيعات قورعاۋعا بايلانىستى زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋ مەن ورمان شارۋاشىلىعى زاڭنامالارىن ساقتاۋ – باستى ماسەلە. بىراق كەيدە زاڭ تالاپتارى ەسكەرىلمەي, زاڭنامالاردى بۇزۋ ارەكەتتەرى ءجيى ورىن الىپ كەتەدى. وڭىردە وسىنداي بىرقاتار كەلەڭسىز ارەكەتتەر انىقتالىپ, ورمان شارۋاشىلىعى زاڭنامالارىن بۇزۋشىلار 3 ميلليون 336 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل ارقالاعان.
ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن سيرەك جانۋارلاردى اتۋ دا تابيعاتقا جانە قورشاعان ورتاعا ەداۋىر زالالىن تيگىزەدى. بۇل قازاقتىڭ قانىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان اڭشىلىق ءداستۇردىڭ جالعاسى ەمەس, ءارى اسقاندا پايداكۇنەمدىك بولۋى مۇمكىن. بىراق تابيعاتتىڭ تىرشىلىك يەلەرىن ەسەپسىز اتقاندارعا توسقاۋىل قويۋ قاجەتتىگى, ولاردى قۇرىقسىز قالدىرماۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە. مىسالى, وڭىردە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلاردى اتۋ بويىنشا 3 قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. ونىڭ ءبىرىن جاساعان شەتەل ازاماتىنا 500 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنىپ, اۆتوكولىگى تاركىلەنىپ, ءوزىنىڭ ەلىنە قايتارىلعانى بەلگىلى بولدى.
كەلەڭسىز جايت كەدەرگى تۋدىرادى. تالاپ بولماسا تىرلىكتىڭ ونبەيتىنى دە سودان. ورمان قورعاۋداعى تاعى ءبىر كەلەڭسىزدىك رەتىندە ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ ورمان قورى جەرلەرىن جايىلىمدىق پەن شابىندىققا رەتسىز بولۋدە ەكەنى ايتىلىپ كەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان دالانى مەكەن ەتكەن سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلاردىڭ كوبى كورشى قىرعىز ەلىنە اۋىپ كەتىپ جاتىر. جامبىل اۋدانىنىڭ ورمان قورى اۋماعىندا ورنالاسقان «بوتامويناق» اڭشىلىق شارۋاشىلىعى بار. الايدا اتالعان مەكەمە ءتيىستى ورگاندارمەن جانۋارلار ءوسىمىن مولايتۋدى جانە تىنىشتىق ايماعىن ورناتۋدى كەلىسكەنمەن, اۋماقتاعى جەرلەردى مال جايىلىمى ءۇشىن بەرگەنى انىقتالىپ وتىر. ءسويتىپ مۇنداي كەلەڭسىزدىك جابايى جانۋارلاردىڭ كوبەيۋىنە كەدەرگى بولۋدا.
سوڭعى جىلدارى وڭىردەگى وزەندەر مەن كولدەردىڭ ارناسىنان اسىپ-تاسۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتكەندەي. ماسەلەن, تالاس, اسا وزەندەرىندە كوكتەم مەزگىلىندە سۋ كوبەيىپ كەتكەن كەزدە بالىقتاردىڭ سۋمەن اعىپ كەتىپ, قىرىلۋ قاۋپى تۋىندايدى. بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ ءبارى دە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى اۋداندىق بولىمشەلەرىنىڭ بالىقتاردى قۇتقارۋ جۇمىستارىن تالاپقا ساي ۇيىمداستىرا الماعانىنان بولۋدا.
سەكسەۋىلدەر سۇرگىنى ازايۋدابۇل كۇندە كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرگە كوگىلدىر وتىن جەتكىزىلىپ, سونداعى حالىق پەش تازالاپ, وت جاعۋدان قۇتىلسا دا كەيبىر ەل ءالى دە وت جاعۋعا ءماجبۇر. ول ءۇشىن وتىن ماسەلەسى باستى نازاردا. سونىمەن قاتار كۇندىز-ءتۇنى دامىل كورمەي جۇمىس ىستەيتىن مەيرامحانالار دا وتىندى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان كوپ جاعدايدا سەكسەۋىل ساۋداسى قىزا تۇسەدى.
جامبىل ءوڭىرىنىڭ مويىنقۇم, تالاس, سارىسۋ اۋداندارىنىڭ القاپتارىن سەكسەۋىل اعاشى جايلاعان. الايدا تابيعاتتىڭ ەن بايلىعىنا بالانعان ەرەكشە وتىندى كەسۋدى, ۇرلاۋدى بولدىرماۋ دا ورمان قورعاۋداعى وڭ ىستەرگە جاتادى. بىراق وتكەن جىلى 140 تەكشە مەتر سەكسەۋىل زاڭسىز كەسىلىپ, تىركەلگەن. ال بيىل سەكسەۋىلگە بايلانىستى قۋانىشتى جاعدايدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماقسات زاۋىربەكوۆ ايتىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, سەكسەۋىلدى كەسۋگە, ساتۋعا قاتىستى زاڭناما تالاپتارى كۇشەيتىلىپ, ورمان شارۋاشىلىعى تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋعا الىنۋىنىڭ ناتيجەسىندە بيىل بۇل كورسەتكىش 70 تەكشە مەترگە ازايعان. بىراق ءالى دە سەكسەۋىلدى سىندىرىپ, كەسىپ, ۇرلاپ, ايتەۋىر قۋلىعىن اسىرىپ جۇرگەندەر بارشىلىق.
مويىنقۇم اۋدانى – وڭىردەگى شالعاي اۋىلداردىڭ ءبىرى. قۇمدى, سەكسەۋىلدى دالانىڭ قىسى دا قاتتى. بۇل ورايدا جەرگىلىكتى حالىققا كومىر جەتكىزۋ دە اسا كۇردەلى ماسەلە. ونىڭ ۇستىنە مۇندا كوگىلدىر وتىن جەلىسى تارتىلماعان. ەندى تۇرعىندارعا كوپجىلدىق سەكسەۋىلدەردى كەسۋگە, شىرىكتەرىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرگەن دۇرىس. ءارى سەكسەۋىل ساۋداسىن بولدىرماۋ ماسەلەسىندە ورمانشىلارمەن قاتار, ءاربىر قاراپايىم ازامات تابيعات تازالىعىنا, ونىڭ كوركىنە, جالپى تاعدىرىنا جاۋاپتى ەكەنىن سەزىنسە, ەن دالانىڭ ەرەن بايلىعى ساقتالادى.
ءتۇيىنوبلىس بويىنشا ورمان قورى جەرىندە 51 ءورت سوندىرەتىن توپ قۇرىلعان. ونىڭ قۇرامىندا 404 جاساق بار. سونىمەن قاتار ەلدى مەكەندەردە 2180 ادامنان قۇرالعان 171 ەرىكتى ءورت ءسوندىرۋشى قۇرىلىم ۇيىمداستىرىلعان. بۇدان بولەك, ورتكە قارسى اۆتوماشينالار, سوقالى تراكتورلار, تىركەمەلى امبەباپ تسيستەرنالار دا قاراستىرىلعان. بىراق وبلىس اۋماعىندا ورماندى قورعاۋ ويداعىداي بولماي كەلەدى. اعىمداعى جىلعى ءبىر عانا ءورت وقيعاسى مەملەكەتكە ميلليونداعان شىعىن كەلتىرۋمەن قاتار, تابيعاتتىڭ دا تىنىشىن العان جاي بولدى. ەندى مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن ورمان ويداعىداي قورعالسا ەكەن دەيمىز...
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىس