قىس ىشىندە مۇز قۇرسانىپ, اق قار جامىلىپ, الاڭسىز جاتقان اقجايىق كوكتەم كەلە كول-كوسىر دارياعا اينالىپ, اعىل-تەگىل كۇيگە تۇسەدى. مۇز سۇيەگى سىقىرلاپ, كوكتەم لەبىنە ءيىپ, القا ءتوسىن اشىپ تاستايدى.
التى اي قىس ساقاعا قۇيىلعان قورعاسىنداي ءمىز باقپاي جاتقان اقجايىقتىڭ كوكشە مۇزىنىڭ كوبەسى سوگىلىپ, استان-كەستەڭ سەڭ ءجۇرىپ, تابان استىندا تاسقىنعا ۇلاسادى. و, شىركىن, سول كەزگى اقجايىقتىڭ بۋسانىپ-بۋىرقانعان كوركىن كورسەڭ عوي. اق جال تولقىندارى ارىستانداي ارپالىسىپ, دوڭبەكشىگەن كۇيى قاناسىنا سىيماي, ارناسىنان اسىپ كەتەدى. كەڭ دالاعا يەك ارتقان ۇلى وزەننىڭ ارتىنشا اناسىنا قاۋىشقان بالاداي موماقان تىنشىپ سالا بەرەتىنىن قايتەرسىڭ؟! ءسويتىپ جايىق وزەنى جاز ورتاسىنا دەيىن ارناسىن ساقتاپ, جەر-انانىڭ قۇشاعىندا ەمىن-ەركىن اعىپ جاتادى. مەنى البەتتە, اقجايىقتىڭ كوكتەمدەگى كەلبەتى قىزىقتىرادى.
قانداي تالانت بولسىن تابيعاتىنا تارتپاي تۇرمايدى. مەنىڭشە, البىرت اقىن جاس قاسىمنىڭ شابىتىن وياتقان, تايىرعا تەكتىلىك سىيلاعان, جۇباننىڭ جىگەرىن جانىعان وسى اقجايىقتىڭ اق جال تولقىندارى شىعار دەپ ويلايمىن. سوناۋ ءبىر جىلدارى اقۇشتاپ اقىن 50-گە تولعان كەزدە ۇلى ۇستاز زەينوللا قابدولوۆ ەكەۋمىزدىڭ جايىقتىڭ جاعاسىندا تولقىپ تۇرعانىمىزدى قالاي ۇمىتامىن. سوندا ءوزىمنىڭ سۇيىكتى گازەتىم «ەگەمەنگە» «اقجايىق اقىن» دەپ قازاقتىڭ ارۋ قىزى اقۇشتاپ تۋرالى ماقالا جازعانىم ەسىمدە. سوندا دا وسى اقجايىق ەرتە كوكتەمدە اعىل-تەگىل تاسىپ, ارناسىندا اقتارىلىپ جاتىر ەكەن. بەينە ءبىر اق جالدى ارىستان سەكىلدى, دوڭبەكشيدى, دولدانادى, ارناسىنا سىيماي جاعاعا شاپشيدى. مۇنى كورگەن كىسىنىڭ اقىن بولماي, ارقالانىپ كەتپەۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى.
مەن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتكەلى وتىرعان ەل اعاسى, ورالدان شىققان ءور تۇلعالى ازاماتتاردىڭ ءبىرى – ادىلعازى نۇرعازى ۇلى نۇرعاليەۆتى كورگەندە مەن وسىنداي اسەرگە بولەنەمىن. سەبەبى قىرىق جىلدان بەرى قاراي جاقسى بىلەتىن ازاماتتىڭ قىر-سىرى كىم-كىمگە دە تانىس بولارى بەلگىلى عوي. سول جىلداردىڭ ىشىندە اعالى-ءىنىلى عۇمىر كەشىپ, قىزىعى مەن شىجىعى مول ءومىردىڭ ءبىراز بەلەستەرىنەن اسقان ەكەنبىز. وسىنىڭ بارىنە سەبەپ بولعان, مەنىڭ دوس-كومپوزيتور اعام – اسەت بەيسەۋوۆتىڭ اسەرى ەكەنىن استە ۇمىتا الار ەمەسپىن.
ادىلعازىنى ماعان اتاقتى كومپوزيتور اسەت بەيسەۋوۆ تانىستىردى. كورگەن بەتتە اقجايىقتىڭ اق جال ارىستانىنا تاپ كەلگەندەي كۇي كەشتىم. قيمىلى ەرەك, تۇلعاسى بولەك, تىكە تۋراسىن ايتىپ, كەسەك سويلەيتىن, ءور مىنەز كىسى كوز الدىما تۇرا قالدى.
جەتپىسىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسى بولسا كەرەك. ورال وبلىسىنداعى جاڭاقالا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى. سول كەزدەگى ءبازبىر شەنەۋنىكتەردەي شىكىرەيىپ تۇرمايدى. قاراپايىم قالپىن ساقتاعان قادىرلى كىسى بولىپ شىقتى. نار تۇلعاسىنان كەسكىن-كەلبەتىنەن ەل باسقارعان كىسىنىڭ اقىل-پاراساتى ايقىن كورىنىپ تۇردى. قاسىندا اياۋلى جارى مارفۋعا بار.
اسەت ءۇيىنىڭ قوناقجاي كەڭ داستارقانىنىڭ باسىندا وتىرمىز. اسەتتىڭ ايەلى ءزامزۋرانىڭ ءدام داستارقانى قاشاندا بۇل كىسىلەرگە جايۋلى بولاتىن. سەبەبى اسەت پەن ادىلعازىنىڭ اراسى ءبىر-بىرىمەن ەرتەدەن ەتەنە تانىس, ابدەن ارالاسىپ-قۇرالاسقان اق نيەت, ادال دوستار بولىپ شىقتى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس, اسەتتىڭ اناسى تۋرا سول ادىلعازى تۋىپ-وسكەن ورالدىڭ «پياتيمار» اۋىلىنان ەكەن. شەشەسى ءانشى بولىپتى. سول كەزدە ورال وبلىستىق فيلارمونياسىندا جۇمىس ىستەگەن. ال اسەتتىڭ اكەسى ورال قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ جۇرگەندە ءدام جازىپ, باس قوسىپ, ءوزىنىڭ تۋعان ەلى ۇزىناعاشقا كەلگەن عوي. اسەتتىڭ اكەسى كوپباي بەيسەۋوۆ 1941 جىلى «قارعالى» شۇعا كومبيناتىنىڭ العاشقى ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن مايدانعا اتتانعان. سودان ورالماعان. اسەت پەن ادىلعازىنى تاعدىر تابىستىرىپ, قارىم-قاتىناسى ۇلكەن دوستىققا ۇلاسقان. بالا كەزىنەن مەكتەپتەگى ادەبيەت وقۋلىعىنان «كوردىڭ بە, ورال قىرلارىن, جەرى قانداي جاپ-جازىق, ءبىر جاعىندا قۇم نارىن, ءبىر جاعىندا اقجايىق» دەپ جىرلاعان تايىر اقىننىڭ ولەڭدەرىنەن تاقىلداتىپ تاقپاقتاپ ايتىپ وسكەن مەن ءۇشىن وسى ولكەگە دەگەن قۇشتارلىق پايدا بولدى. كەيىن اسەت وسى ولكەگە ارناپ تالاي ءان جازدى. سولاردىڭ ءبىرى – اتاقتى «اعالارىم» ءانى وسى ولكەدە دۇنيەگە كەلگەن-ءدى.
ايتا بەرسە اڭگىمە كوپ. مەن اسەت پەن ادىلعازىنىڭ دوستىعىن وزىنشە بولەك ماقالا رەتىندە جازعانىم بار. ەندى سول ءسوزىمدى قايتالاماي بۇل كۇندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىرعان اسەتتىڭ ارداقتى دوسى, ەل اعاسى, اسىل ازامات ادىلعازى نۇرعاليەۆ تۋراسىندا كورگەن-بىلگەن جايلاردى وسىناۋ شاعىن ماقالادا ءبىرشاما شولىپ وتكەندى ءجون كوردىم.
ادىلعازى دۇنيەگە كەلگەن بۇگىنگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جاڭاقالا اۋدانى قازاق حالقىنا قاستەرلى تۇلعالار تۋدىرعان كيەلى جەر. وسى كۇنگى ەلباسىنىڭ حالقىنا امانات ەتكەن «رۋحاني جاڭعىرۋعا» وراي ءسوز ەتسەك, بۇل ولكەنىڭ ءاربىر توبەسىنە دەيىن تۇنىپ تۇرعان قاستەرلى تاريح ەكەنىنە كوز جەتكىزەر ەدىك. باسقانى بىلاي قويعاندا, كۇي اتاسى مەن كۇي اناسى قۇرمانعازى, دينانى دۇنيەگە اكەلگەن قاسيەتتى مەكەنگە قالايشا باس يمەيسىڭ. ادىلعازى مەن اسەتتىڭ دوستىعى ارقاسىندا مەن ورال ءوڭىرىن تەرەڭ تانىپ بىلۋگە مۇمكىندىك الدىم.
ءبىر كۇنى اسەت ماعان: – ادىلعازى اياعىن سىندىرىپ الىپ ۇيىنەن قارىس قادام شىعا الماي جاتىر. «سىنىق جاس سانايدى» دەيدى عوي. ءازىر جاتا تۇراتىن ءتۇرى بار. قايتا-قايتا «زۆونداپ» مازاسىن الا بەرگىم كەلمەيدى. سەن ونسىز دا ەل مەن جەردى ارالاپ كوپ جۇرەسىڭ عوي, ورالعا بارىپ قايتشى. ادىلعازى قالاي ەكەن, ءوز كوزىڭمەن كورىپ كەل, – دەدى. بۇل ءسوزدى اسەتتىڭ ايەلى ءزامزۋرا دا قۇپتاپ, ەكەۋى بىردەي قولقا سالدى. قىدىرىپ قايتۋدان جالىققان كەزىم بار ما؟ تارتتىم دا كەتتىم. كەلسەم, ادەكەڭ ۇيىندە بالداقپەن ءجۇر ەكەن. ءۇيى بىردەن كابينەتكە اينالىپ كەتكەن. تەلەفوندا تىنىم جوق. جان-جاققا «زۆونداپ» تاپسىرما بەرىپ جاتادى. كەيبىرەۋلەرىن ۇيگە شاقىرىپ الىپ اقىل-كەڭەسىن ايتادى. راديوقابىلداعىشى قاسىندا. ەلدە بولىپ جاتقان جاڭالىقتارمەن دا حاباردار. ارا-اراسىندا ءان-كۇي تىڭداپ, تىڭايىپ, كوڭىلىن ءبىر دەمدەپ الادى. ء«اندى سۇيسەڭ مەنشە ءسۇي» دەپ اباي ايتقان كەپ, وسى ادىلعازىعا ءدال كەلەدى. ادىلعازىنىڭ ءاندى ءتۇسىنۋى, تالداۋى, باعالاۋى كوپ ادامنىڭ ويىنا ورالا بەرمەيدى. قازاق, ورىس, شەتەل اندەرىن شەمىشكەشە شاعىپ, تابيعاتىنا ۇڭىلە بىلەدى. كلاسسيكالىق اندەردى دە تىڭداۋعا قۇمار. ال حالىق اندەرى مەن كۇيلەرىن سۇيسىنە تىڭداپ, كوسىلە اڭگىمەلەگەندە شەشەندىگىنە دە ءتانتى بولاسىڭ. مەن ادىلعازىنىڭ اسەتتەي ونەر يەسىن قالايشا قاستەرلەيتىنىنە سول جولى كوزىم جەتتى. سونىڭ ءبارى ءاندى-ونەردى سۇيگەن ۇلكەن جۇرەكتىڭ ىزگى قاسيەتى ەكەن عوي.
وسى جولى ورال ءوڭىرىنىڭ الەمگە تانىمال ايگىلى تۇلعالارىمەن, ونەر يەلەرىمەن قوسا, قاسيەتتى ەلدىڭ قاستەرلى تاريحىمەن دە جەتە تانىستىم. سولار تۋىپ-وسكەن, ەڭبەك ەتكەن جەرلەردە بولىپ, جاقسى كىسىلەرمەن جۇزدەستىم.
قوعام, مەملەكەت قايراتكەرى سەيىتقالي مەڭدەشەۆتىڭ تۋعان اۋىلىندا, تۇرعان ۇيىنە بارىپ, اعايىندارىنىڭ اراسىندا بولدىم. وسى ولكەدە كوپ جىلدار باسشىلىق جاساپ, ەل ابىرويىن ارقالاعان ازاماتتاردىڭ ءومىر جولىنا ءۇڭىلىپ, تاريحىمەن تانىستىم. تەك قانا س.مەڭدەشەۆ ەمەس, بۇل وڭىردەن ا.داۋىلباەۆ, م.ساپارعاليەۆ, ءى.ەدىلباەۆ, م.بۋتين سياقتى قوعام قايراتكەرلەرىمەن قوسا, ع.شولانوۆ, ح.مادانوۆ, ءا.ىزتىلەۋوۆ, ءا.نارىمبەتوۆ سىندى اتاقتى عالىمداردىڭ شىققانىنا كوز جەتكىزىپ, ەڭبەكتەرىمەن تانىستىم.
بۇل ولكەنى ادىلعازىدان بۇرىن باسقارىپ, اتاق-ابىرويعا كەنەلگەن بىلىكتى باسشىلار – كەنجەبەك مەڭدەشوۆ, سەيىتقالي ساپاروۆتىڭ سىندارلى ىستەرىن ەل اڭىز عىپ ايتادى ەكەن. وتكەن-كەتكەن باسشىلارىنا قاڭقۋ ءسوز ايتىپ, توپىراق شاشپايتىن ەلدىڭ قادىر-قاسيەتىنە وسى جولى ءتانتى بولدىم. وسى جولعى ساپارىمدا مەن سول كەزدەگى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى, اتاقتى جىلقىشى ىبىرايىم سەرعازيەۆتىڭ ۇلىنىڭ ۇيىندە بولىپ ەل تانىعان اقىن زاكاريا سەيسەنعاليەۆپەن تانىسۋىم, مەنىڭ سول ەلگە دەگەن تانىم-تۇسىنىگىمدى ىقىلاس-پەيىلىمدى اشا تۇسكەندەي ەدى.
ەل ماقتاعان ەكى اسىل ازاماتتان كەيىن بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان ادىلعازى اسۋى – ارينە وڭاي بولعان جوق. ايتسە دە, ىزگىلىك پەن ۇستامدىلىقتى ومىرىنە ارقاۋ ەتكەن ارلى ازامات بۇل جولدان دا سۇرىنبەي ءوتتى. حالىق قۇرمەتىنە بولەندى, ەل ابىرويلىسىنا اينالدى.
الماتى مال دارىگەرلىك-زووتەحنيكالىق ينستيتۋتىن تابىستى ءتامامداپ, ەڭبەك جولىن شىڭعىرلاۋ, ءبورلى, تايپاق اۋداندارىندا باستاعان ادىلعازىنىڭ شىڭدالىپ, ءوسىپ-وركەندەۋ كەزەڭى – تۋعان ولكەسى جاڭاقالا جەرىندە ءوتتى. ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە كەڭەس وداعىنىڭ اتاق-ماراپاتتارىنان كەندە بولعان جوق. سول كەزەڭدەگى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ سەزدەرىنە بىرنەشە مارتە دەلەگات بولىپ قاتىستى. «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن يەلەندى. ودان دا وزگە بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. ءوزى كوپ جىل قىزمەت اتقارعان جاڭاقالا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى.
كەڭەس وداعى كەزىندە كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا اقش, كانادا ەلدەرىندە, سونداي-اق تۋريستىك ساپارمەن ءۇندىستان, شري-لانكا, تۇركيا, ەگيپەت, سيريا, يوردانيا, ۆەنگريا, چەحوسلوۆاكيا, پولشا مەملەكەتتەرىندە بولدى.
جۇبايى مارفۋعا قۇسپانقىزى ىسقاقوۆا جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر. قىزى – گۇلميرا, ۇلى – جىگەر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى. كىشىسى – سانجار شەتەلدە ءبىلىم الىپ ءجۇر.
ادىلعازى نۇرعازى ۇلى نۇرعاليەۆ بىلىكتى باسشى عانا ەمەس, ءبىلىمدى عالىم رەتىندە تانىمال تۇلعا. ول قازاقستاندا شىعارىلعان «كوشىم» تۇقىمدى جىلقىنىڭ, «ەدىلباي» قويىنىڭ, «بىرلىك» ءتيپىنىڭ اۆتورى. سونداي-اق ول «باتىس قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعى», «جاڭاقالا الىپتار مەن جايساڭ جانداردىڭ مەكەنى» كىتابىن جازعان. بۇل كۇندە ادەكەڭ زەينەت جاسىندا بولسا دا, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپوداقتار كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارىپ كەلەدى.
ادەكەڭ ءالى دە تۇعىرىنان تۇسپەگەن تۇلعا. بۇل كۇندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا, ءوزىن سەرگەك ۇستايدى. ەل سەنىمىن اقتاعان ارداگەر اقساقالدىڭ ءالى دە تۋعان ەلىنە تيگىزەر پايداسى, ايتار اقىل-كەڭەسى از ەمەس.
سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى, اقىن