سوڭعى جىلدارى باسەكەگە قابىلەتتىلىك تۋرالى ءجيى ايتاتىن بولدىق. بۇل ۇعىمدى ءجيى پايدالاناتىنىمىز سونشالىقتى, كەيدە وعان امبەباپتىق سيپات تا بەرىپ جاتامىز.
قىسقاسى, باسەكەگە قابىلەتتىلىك – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. ونىڭ ومىرشەڭدىگى مەن ارتىقشىلىعىن باسقالار الدىندا دالەلدەۋ ناتيجەسىندە پايدا بولعان كورسەتكىش. جاي عانا كورسەتكىش ەمەس, ساپالى, ءتيىمدى كورسەتكىش. سول كورسەتكىشتەر ارقىلى وعان دەگەن سەنىم ارتادى, قىزىعۋشىلىق تۋىندايدى.
باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ سۋبەكتىلەرى كوپ. ولار – جەكە ادام, مەملەكەت, ۇلت, قوعام. ەكونوميكا سالاسىندا – شىعارىلعان ءونىم ساپاسى, ء بىلىم سالاسىندا – ءبىلىم ساپاسى, دەنساۋلىق سالاسىندا – ۇلتتىڭ دەنساۋلىعى, مەملەكەتتىك قىزمەتتە – ەلگە ساپالى قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى, ەل دەڭگەيىندە – حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جانە ءومىر ۇزاقتىعى, ت.ب.
ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالادى. سوندىقتان ءاربىر قازاقستاندىق, سول ارقىلى تۇتاس ۇلت ءححى عاسىرعا لايىقتى قاسيەتتەرگە يە بولۋى كەرەك. مىسالى, كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق, شەت تىلدەرىن ءبىلۋ, مادەني اشىقتىق سياقتى فاكتورلار اركىمنىڭ العا باسۋىنا ءسوزسىز قاجەتتى العىشارتتاردىڭ ساناتىندا» – دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. اتالعان فاكتورلار ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋعا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. ولار ۇلتتىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرىن ارتتىرىپ, ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق ساندىق ەكونوميكا مەن ساندىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا جول اشادى. ۇلت – اقپاراتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى سۋبەكتىسىنە اينالادى, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن دامىتۋ جولىندا ونىڭ اقپاراتتىق بىلىكتىلىگى, بىلىمدىلىگى, بەلسەندىلىگى ارتادى. كەيبىر زەرتتەۋلەرگە نازار اۋدارساق, ەلىمىزدەگى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تەك 2%-ى جوعارى دەڭگەيدەگى IT-ساۋاتتىلىققا قول جەتكىزگەن. 1 ميلليوننان استام حالقى بار ءىرى مەگوپوليستەردە, وقۋشىلاردىڭ 34%-ى 3-4 دەڭگەيدەگى كومپيۋتەرلىك جانە اقپاراتتىق ساۋاتتىلىعىن كورسەتكەن. ءوز كەزەگىندە بۇل كورسەتكىش, اۋىلداعى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كومپيۋتەرلىك جانە اقپاراتتىق ساۋاتتىلىعىنان 3,7 ەسە ارتىق. اۋىلداعى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 19%-ى كومپيۋتەرلىك جانە اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتىڭ باستاۋىش دەڭگەيىنە دە جەتە الماي وتىر.
ساندىق ەكونوميكاعا كوشۋدە ەلدىڭ اقپاراتتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق, ساندىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ جاھاندىق جاعدايدا ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كورسەتەتىن فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالۋدا. ال ساندىق ەكونوميكا نەگىزىندە قالىپتاساتىن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى قالاي تۇسىنەمىز؟ ونىڭ كورسەتكىشتەرى تەك كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن ولشەۋمەن شەكتەلە مە؟ الدە, ساندىق ەكونوميكانىڭ كورسەتكىشتەرى بولىپ تابىلاتىن ەلەكتروندى بيزنەس, ەلەكتروندى قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرى, ەلەكتروندى تاۋارلاردى ساتۋ كولەمى, باعدارلامالاردى ساتۋ, ەلەكتروندى كىتاپتاردى, فيلمدەردى, مۋزىكانى, ياعني مەديا-كونتەنتتى ساتۋلار كولەمى دە ەسەپكە الىنا ما؟ بىزدىڭشە, بۇل كورسەتكىشتەر دە ەسەپكە الىنۋى ءتيىس.
سونىمەن بىرگە باسەكەلەستىككە قابىلەت كورسەتكىشتەرى تۋرالى ايتقاندا ويدا ۇستايتىن ماسەلە ول – ۇلتتىڭ مەنتالدىق بولمىسى. سول مەنتالدىق بولمىستىڭ كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – ۇنەمشىلدىك. ۇنەمشىلدىك وتباسىنان باستالادى, مەملەكەتتىڭ ء ىس-قادامدارىندا جالعاسىن تابادى. ۇنەمشىلدىكتىڭ رۋحاني ۇستانىمى – قاناعاتشىلدىق. قاناعاتشىلدىق ءوز كەزەگىندە ماتەريالدىق بايلىقتى ۇقساتىپ, يگىلىككە اينالدىرۋ بارىسىندا كورىنۋى كەرەك. ۇنەمشىلدىك باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ولشەمى بولۋى ءتيىس. بىزدە باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ولشەمى ازىرگە ىسىراپشىلدىق. ىسىراپشىلدىق, استا-توكتىك داراقىلىق پەن ماقتانشاقتىقتىڭ, ءتىپتى ناداندىقتىڭ دا كورىنىسى بولۋى مۇمكىن. باسەكەگە قابىلەتتىلىك ساپامەن ەمەس سانمەن, ادامنىڭ ىشكى قاسيەتىمەن ەمەس, سىرتقى قاسيەتتەرىمەن ولشەنۋدە. ناتيجەسىندە, باسەكەگە قابىلەتتىلىك باقتالاستىقپەن اۋىستىرىلۋدا.
ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى بولىپ تابىلاتىن سالت-ءداستۇر, مورالدىق-ەتيكالىق, ادامگەرشىلىك تۋرالى ۇستانىمدارىمىزدى دا شەت قالدىرامىز. ماسەلەن, قازاقتىڭ باۋىرماشىلدىعى, ءوزارا سىيلاستىعى, باسقانى جاتسىنباۋى, قيىن, قىسىلعان جاعدايدا قولۇشىن بەرۋگە استە دايىندىعى, كومەككە كەلۋى – باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى دامىتۋداعى رۋحاني ۇستانىم ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟ ولاي بولسا, بۇگىنگى پراگماتيكالىق, ياعني پايدا قۋعان زاماندا ادامي قۇندىلىقتارىمىزدى العا تارتا وتىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدى وسى سالادان ىزدەسەك تە ارتىق بولمايتىن ءتارىزدى. باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى قالىپتاستىرىپ دامىتاتىن – ۇلتتىڭ رۋحى, ونىڭ ءتىلى, ويلاۋ دەڭگەيى, ءدىنى, مادەنيەتى, ونەرى. بۇلارسىز ۇلتتىق رۋح بولمايدى جانە ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلتتىق رۋح قانداي دەڭگەيدە بولسا, ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى دە سونداي دەڭگەيدە. ولاي بولسا, ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ اسىل قۇندىلىقتارىن جاڭعىرتا وتىرىپ, ولاردى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن ەسەلەپ ارتتىرۋعا جۇمساۋ ء ومىر تالابى ەكەنى ءسوزسىز.
باسەكەگە قابىلەتتىلىك تەك پايدا تابۋ, بىرەۋدەن قالاي بولعاندا دا وزىپ كەتۋ, نەمەسە بىرەۋدىڭ الدىن وراۋ, قاراباستىڭ پايداسىن كۇيتتەۋ, ىشكى «مەننىڭ» سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ, اقىل مەن پاراساتتىلىقتى سەزىمگە جەڭدىرۋ, بۇگىنگى قوعام ساناسىندا باسىمدىققا يە بولىپ بارا جاتىر. ونىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى جانە رۋحاني ولشەمى پەندەشىلىك سانا بولىپ وتىر. ناتيجەسىندە, باسەكەگە قابىلەتتىلىك پەندەشىلىك سانانىڭ ءبىر كورىنىسىنە اينالۋدا. باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى پەندەشىلىك سانا دەڭگەيىندە دامىتۋدىڭ زاردابى وتە قاتتى بولاتىنىن قوعام دۇرىس سەزىنۋى كەرەك.
تولەۋعالي بورىباەۆ,
جوعارعى سوت جانىنداعى سوت تورەلىگى اكادەمياسى
«الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق پاندەر كافەدراسىنىڭ» مەڭگەرۋشىسى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور