تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى وتكەن شيرەك عاسىردان اسقان ۋاقىتتا ەلىمىز الەمدىك ساياساتتىڭ سان قيلى قيتۇرقىلىعىنان اقىلمەن ءوتىپ, جاھانعا بەيبىتسۇيگىش ۇراندى ۇلگى ەتىپ كەلەدى. وسى ۋاقىتتىڭ پاراساتتى بايانى كەلەشەك ۇرپاققا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابى ارقىلى ساپارعا شىقتى. بۇل ەڭبەكتە بولاشاققا بەت العان قازاقتىڭ سالقار كوشى, تۇتاس ءبىر ءداۋىرىنىڭ تاريحى بار. سوندىقتان دا بۇل كىتاپ قوعامدا عىلىمي-ساراپشىلىق ينستيتۋتتار مەن جالپى جۇرتشىلىق تاراپىنان زور قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ, كەڭ اۋقىمدى تالقىلاۋلارعا وزەك بولدى. ماسەلەن, تەك «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, زيالى قاۋىم مەن ساراپشىلىق ورتا وكىلدەرىنىڭ وسى ەڭبەكتىڭ ءمان-ماڭىزىن اشىپ كورسەتەتىن ەلۋگە جۋىق ماقالاسى جاريالاندى. قاراپايىم وقىرمانداردان دا كوپتەگەن حاتتار كەلىپ ءتۇستى. اۆتورلاردىڭ بارلىعى دەرلىك كىتاپتىڭ ىرگەلى ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك ەكەنىنە, وندا ەلىمىزدىڭ جاڭا داۋىردە ءجۇرىپ جاتقان جولى ناقتى تاريحي دايەكتەرمەن شىنايى باياندالعانىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. بۇل باعىتتاعى پىكىرلەر مەن ماقالالار لەگى ءالى دە تولاسسىز جالعاسىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى كەشە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى باستاعان عىلىمي-ساراپشى جانە زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ەلباسى ەڭبەگىنە ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ماجىلىسىندە ايتىلعان وي-تولعامداردى وقىرمان نازارىنا ۇسىندى.
– تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەنتسيكلوپەدياسى ىسپەتتى, جاسامپاز جىلداردىڭ جيىنتىق جىلناماسىنداي بولعان ەلباسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى ەڭبەگىن تالقىلاۋعا جينالىپ وتىرمىز. تۇتاس داۋىرگە پارا-پار, عاسىرعا بەرگىسىز وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. ايتۋعا جەڭىل جەتىستىكتەر مەن جەڭىستەردىڭ ۋاقىت شەبىندەگى جۇرگەن جولى وڭاي بولعان جوق. سونىڭ كوركەم بايانى الدارىڭىزدا, – دەگەن كىرىسپە سوزىمەن جيىندى اشقان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى باستاپقى ءسوزدى ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ كۋاسى بولعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە بەردى.
– بۇل كىتاپ تۋرالى از ماقالا جازىلعان جوق, از پىكىر ايتىلعان جوق. ءالى ايتىلا دا, جازىلا دا بەرەدى دەپ ويلايمىن. سوڭعى ەكى جىلدا جازعان ەلباسىنىڭ كىتاپتارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحى جازىلعان ۇزدىك, ماڭىزى زور ەڭبەكتەر. سونىڭ بىرەۋى – 2016 جىلدىڭ سوڭىندا جارىققا شىققان « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» كىتابى. ال مىنا كىتاپ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ داپ-دايىن وقۋلىعى. مەن بىرنەشە جەردە ءوتىنىپ ايتتىم. ەندى بۇنى مەكتەپتەرگە وقۋلىق رەتىندە ەنگىزۋىمىز كەرەك. تاۋەلسىز ءداۋىردىڭ تاريحىن بىلەم دەگەن ادامعا بۇدان ارتىق وقۋلىق كەرەگى جوق. بۇل كوز الدىمىزدا قالىپتاسقان تاريح. بۇل كىتاپتى جازعانى ءۇشىن پرەزيدەنتىمىزگە شىن جۇرەكتەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن م.جولداسبەكوۆ.
سول كەزەڭدەگى ۇلتتىق ماسەلەلەر ازاتتىقتىڭ ارحيتەكتورى – ەلباسىنىڭ كوزىمەن, اۆتوردىڭ سوزىمەن «تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە» باياندالعان. سول تاريحي وقيعالاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ كەلەسى ءسوزدى بىلاي ساباقتادى:
– كىتاپ تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. مەن ءبىر-ەكى جايتقا عانا توقتالعىم كەلەدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىڭ شەكاراسىن بەكىتۋدەگى ەلباسىنىڭ ەڭبەگى بۇل كىتاپتا ءبىر اۋىز سوزبەن ايتىلىپتى. بىراق التى-جەتى جىلعا سوزىلعان ۇزاق پروتسەستىڭ كۋاگەرى بولعان ءبىز ونىڭ قالاي جۇزەگە اسقانىن وتە جاقسى بىلەمىز. ال ەندى قانداي كەزدە شەكارا مويىندالادى؟ قازىرگى تالاپ جانە بۇرىن دا سولاي بولاتىن – كورشىلەس وتىرعان ەكى ەل سول شەكارانى ەكىجاقتى مويىنداپ, كەلىسىمگە بىردەي قول قويۋ كەرەك. ءاربىر شاقىرىم, مەتر قاعازعا ءتۇسىپ, تىركەلەدى. قازىر بۇۇ قۇرىلعالى بەرى, بارلىق مەملەكەتارالىق شەكارالار وسى ۇيىمدا ماقۇلدانىپ, بەكىتىلەدى. شەكارانىڭ زاڭداستىرىلۋى دەگەن وسى. ول وتە اۋىر, مەحناتتى جۇمىس. وسى باعىتتا قانشاما قىرۋار شارۋا اتقارىلدى.
ەكىنشى ايتقىم كەلگەنى – استانانى اۋىستىرۋ. بۇل ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياسي جولىنداعى جارقىن, ماڭىزدى قادام بولاتىن. ەلباسى استانا تۋرالى بولەك كىتاپ تا جازعان. سوندا دا كوپ ماسەلە ايتىلدى. قازىر ەلوردامىز سۇلۋ شاھارعا اينالىپ, كوزدىڭ جاۋىن الادى. ال ونى كوشىرۋ مەن كوركەيتۋدىڭ ار جاعىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتار ءوز الدىنا بولەك داستان. سول سياقتى فراگمەنتتەر بۇل كىتاپتا كوپ. ارقايسىسى – بولەك تاريح. تاريحىمىز ماڭگى, بولاشاعىمىز باياندى بولسىن, – دەدى دەپۋتات.
شيرەك عاسىرلىق تاريحىمىزدى قامتىعان ەڭبەكتىڭ سالماعى تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى سان مىڭجىلدىق تاريحىمىزبەن پارا-پار ەكەنىن ايتقان اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نەسىپبەك ايت ۇلى تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا عانا ەلدىگىمىز ەمىن-ەركىن جىرلانىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرى وسى كىتاپتا مارجانداي ءتىزىلىپ تۇر. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى تاريحىمىز دا ءبىر, 25 جىلعى تاريحىمىز دا ءبىر. ويتكەنى بۇل كىتاپتىڭ ءمانىنىڭ, مازمۇنىنىڭ سالماعى سونداي. سوندىقتان ونى باسىمىزعا جاستانىپ جاتىپ وقىپ, بويىمىزعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. اسىرەسە جاستارعا وسى وقۋلىق ارقىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن, قىسقا ۋاقىتتا قانشاما تەر توگىلگەنىن ۇعىندىرۋىمىز ءتيىس. تاۋەلسىزدىكتەن بۇرىن قازاق اقىندارى كوسىلىپ ەلدىڭ, ۇلتتىڭ تاعدىرىن ايتا المادى. «قازاق» دەگەن ءسوزدى ارەڭ اۋىزعا الاتىنبىز. قاسىمنان بەرگى دۇنيەدە تاۋەلسىزدىك تۋرالى ويلار اقىرىنداپ قازاقتىڭ ادەبيەتىندە بۇلكىلدەپ قانا جاتتى. ۇلتتىڭ تاعدىرىن بۇگىنگىدەي جارقىلداپ جىرلاي العان جوقپىز», دەگەن اقىن ەلدىكتى ءالى دە جەتكىزە جىرلاۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
جيىندا ءسوز العان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساتاي سىزدىقوۆ بۇل كىتاپ – ءارى تاريح, ءارى شەجىرە ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. – مەملەكەت قۇرىلىسى وڭاي جولمەن بوي كوتەردى دەي الماس ەدىك. ونداعى ۇلتارالىق كەلىسىم, استانانىڭ ارقاعا كوشۋى سياقتى ءىرى تاريحي وقيعالاردىڭ بارلىعى جاڭا قادامدار بولاتىن. جاھاندانۋ داۋىرىندە جاڭاشا قادام, ماسەلەلەردى جاڭاشا شەشۋ اسا ساليقالى ساياساتتى قاجەت ەتتى.
«تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا اۆتور سول اقيقات تاريحتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن بارىنشا اشىق جازعان. ءار قادام سايىن جاڭارا تۇسكەن, ونىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىككە جەتكەنگە دەيىنگى قانداي جاعدايلار ورىن العانى, قانداي ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي پروبلەمالاردى شەشۋگە تۋرا كەلگەنىمىز اينا-قاتەسىز اق پاراققا تۇسىرىلگەن. جانە ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, كىتاپتا اۆتوردىڭ ءوزى كەيىپكەر, كەيىپكەردىڭ ءوزى اۆتور بولۋى دا كىتاپقا قوسىمشا بوياۋ بەرىپ تۇر دەر ەدىك. جانە ول كەيىپكەر ءبىزدىڭ ەگەمەندىك الۋىمىز بەن ونى اياعىنان تۇرعىزۋ جولىندا تەر توككەن, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى دامىتۋدىڭ جاڭا ساياسي ۇلگىسىن جاساپ, سونىمەن قاتار ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جوسپار, جولداۋلارىن ۇسىنعان اسا جاۋاپتى ادام بولۋى دا وقىرمانعا وي سالماعىن جۇكتەيدى, – دەدى تاريحشى.
ەلباسى ەڭبەگىنىڭ ساياسي ماڭىزىنا توقتالعان ساياسي عىلىمدار دوكتورى ءناۋبات قاليەۆ بۇل ەڭبەكتى قازاقستاندىق دامۋدىڭ كىلتى رەتىندە باعالادى. – جالپى ادامزات تاريحىندا ءداۋىر دەگەنىمىز – بىرنەشە عاسىرلاردى قامتيتىن ۇزاق تاريحي مەرزىم, ۇزاق تاريحي كەزەڭ. ن.نازارباەۆتىڭ جاڭا ەڭبەگىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» دەپ اتالۋى قازاق حالقىنىڭ شيرەك عاسىرداي ۋاقىتتاعى كۇردەلى تاريحىندا وتكەن جولىنىڭ داۋىرلەرگە پارا-پار ەكەندىگىن كورسەتسە كەرەك. ەڭ الدىمەن بۇل كىتاپتىڭ قۇرىلىمى عالىمدار ءۇشىن پايدالى دەر ەدىم. پرەزيدەنت وسى كىتابىندا وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ دامۋ كەزەڭدەرىن «جاڭعىرۋ» دەگەن كاتەگوريامەن تالدايدى. ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ وزىندە جەتپىسكە جۋىق جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. سولاردىڭ بارلىعى جاڭعىرۋ جولىنا تۇسۋگە تىرىستى. بىراق ونى بارلىعى تولىق يگەرە المادى... وسىدان-اق, ءبىز ەلباسىنىڭ جاڭا ەگەمەن مەملەكەت قۇرۋشىلىق قىزمەتىنىڭ ماڭىزىن تولىق اڭعارۋىمىزعا بولادى.
كىتاپتى سارالاپ وتىرساق, ن.نازارباەۆ ساياساتكەر, مەملەكەت قۇرۋشى تۇلعا رەتىندە 20 سىن-قاتەردى اتاپ كورسەتكەن. «شىندىعىندا ونىڭ ءبىرازىن ءبىز ەڭسەردىك, كەيبىرەۋى ءالى دە تۇر» دەيدى اۆتور. اسىرەسە مەملەكەت ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداعان كەزدەگى ەلباسىنىڭ ءوزىنىڭ اشىقتىعى, ادالدىعى مەن كورەگەندىگى كىتاپتىڭ مازمۇنىن تەرەڭدەتە تۇسكەن. وسى جولدا ءوزى جانە قازاقستان حالقى وتۋگە تۋرا كەلگەن تار وتكەلدەر مەن سىرتقى جانە ىشكى سيپاتتاعى قيىنشىلىقتار تۋرالى اڭگىمەلەگەن ساتتەرىندە دە ءبىز بىلە بەرمەگەن شىندىق بەتتەرى ايقىندالعان.
سونداي-اق ەلباسى وسى كىتاپتىڭ ءۇشىنشى ءبولىمىن «قالىپتاسقان مەملەكەت» دەگەن كاتەگوريامەن ءتامامداپتى. اۆتور اتاپ كورسەتكەندەي, مەملەكەت تە – جاندى اعزا. شىندىعىندا قازىرگى تاڭدا قالىپتاسقان مەملەكەتتەر سانى وتە سيرەك. جالپى الەمدە 200-دەن استام مەملەكەت بار. الايدا ونىڭ كوبى قالىپتاسىپ, اياعىنان تىك تۇرا الماي تۇر. پرەزيدەنتى, پارلامەنتى, گيمنى بولا تۇرا مەملەكەت بولا المايتىن ەلدەردى بىلەمىز. سەبەبى ولاردىڭ اۋەل باستا ىرگەتاسى دۇرىس قالانىپ, باعىتى دۇرىس جولعا قويىلماعان ەدى.
ساياساتتانۋشىلار قالىپتاسقان مەملەكەتتەر ءتىزىمىن قالىپتاسپاعان مەملەكەتتەردەن باستايدى. ونىڭ باسىندا اۋعانستان, سومالي سياقتى مەملەكەتتەر بار. ال ءبىز قىسقا مەرزىمدە قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن مەملەكەتتەر قاتارىنا كىرەمىز. ول – ءبىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, كىتاپتىڭ ادامي تۇرعىدان تارتىمدىلىعى, نانىمدىلىعى وقىرماندى بىردەن باۋراپ الادى. كىرىسپەسىنەن باستاپ, بولاشاق جاستارىمىز بۇل مەملەكەتتىڭ قالاي قۇرىلعاندىعىن ءبىلسىن دەگەن مەڭزەۋ بار, – دەيدى عالىم. ونىڭ ايتۋىنشا, كىتاپتى اشىپ وقىعان ادام ونداعى «قازاقستاندىق دامۋ ۇلگىسىنىڭ» تابيعاتى مەن ونىڭ ەۆوليۋتسياسى, باستى ۇستانىمدارى مەن قوزعاۋشى كۇشتەرى سارالانعان بولىمدەرىنە توقتالماي كەتپەيتىنى انىق. قازاقستاندى جاڭعىرتۋدىڭ ءۇش تولقىنى كەڭىنەن اشىپ كورسەتىلگەن. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جاڭعىرتۋ اياسىندا توتاليتارلىق جۇيەدەن تۇبەگەيلى اجىراپ, نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرۋ جانە باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مىندەتى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالعان مەرەيلى مەزەتتەر اۆتوردىڭ شۇرايلى تىلىمەن ساياسي رەڭكتە سارالانا تۇسكەن.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نامازالى وماشەۆ ءداۋىر ايناسى بولعان كىتاپتىڭ جۋرناليستەرگە جۇكتەيتىن مىندەتى دە اۋىر ەكەنىن ايتا كەلىپ, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇل كىتابى – شىن مانىندە ەلباسىمىز ءوزى ايتقان « ۇلى ءداۋىردىڭ» جۇگىن ارقالاپ تۇر. وندا تاۋەلسىزدىك العانىنا ەكى مۇشەلدەن ەندى اسقان قازاق ەلىنىڭ بۇرىن-سوڭدى باسىنان وتپەگەن وزگەرىستەردى باعىندىرعان شەجىرەسىن عاسىر جۇگىنە بالايدى. بۇل تۋرالى كىتاپتا: «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى دەگەنىمىز – ۇلتتىڭ بۇرىن ءوتۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن شىڭىراۋدىڭ شەتىندەگى تاۋدىڭ قاتەرلى سوقپاعىمەن جۇرگەنمەن بىردەي قۇبىلىس» دەپ باياندالادى.
سوندىقتان دا داۋىرگە تاتيتىنداي كەزەڭ وسىلاي اتالىپ وتىر. پرەزيدەنت كىتاپتا: «زاماناۋي تالاپ-تىلەككە ساي قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋ كەرەك» دەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى سوزىنە جۋرناليستەر قاۋىمى باسا نازار اۋدارعانى ءجون. ياعني جۋرناليستيكانىڭ نەگىزگى مىندەتى – قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ. تەلەديداردان, راديودان بەرىلگەن حابارلاردى كوبىندە جارق-جۇرق ەتكەن ارتىستەر جۇرگىزىپ, ءارتۇرلى جەڭىل اڭگىمەلەردى ايتىپ كەتكەن كەزدە كورەرمەن, تىڭدارمان قاۋىمنىڭ ريزا بولماي جاتاتىن سەبەبى دە سودان. باق ەڭ الدىمەن قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋى, سودان قالعان ۋاقىتتا عانا دامىعان, قالىپتاسقان ەلدەر سياقتى ادامداردى دەمالتىپ, سەرگىتۋ ءۇشىن جۇمىس جاساۋى كەرەك, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى پروفەسسور.
ال فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ ەل ەنتسيكلوپەدياسى بولعان ۇلكەن ەڭبەكتىڭ مازمۇنىنا تەرەڭدەي بويلاپ, كىتاپتىڭ ءار تاراۋىنا توقتالدى.
– ەلباسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابى – ەگەمەن قازاقستاننىڭ ەپوسى, ەپوپەياسى. كىتاپتا ءتورت ءبولىم بار. ءتورت بولىمدە 260 تاقىرىپ قامتىلعان. ول – حالىقارالىق, عالامدىق دەڭگەيدەگى ماسەلەلەر, ۇلتتىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ماسەلەلەر, اۋىلدىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدەگى ماسەلەلەر. وسىنىڭ ىشىندە 1991 جىل مەن 2017 جىلدىڭ اراسىنداعى 33 باس ناتيجە ىرىكتەلىپ كەلگەن. ياعني 260 تاقىرىپ – 260 وقۋلىق, 260 شىعارما دەگەن ءسوز. سوندىقتان بۇل ەپوس, ەپوپەيا دەر ەدىم, – دەدى سەرىك نەگيموۆ.
جيىندى قورىتىندىلاعان دارحان قىدىرالى قاتىسۋشىلارعا العىسىن بىلدىرە وتىرىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋدى مۇرات ەتكەن جاسامپاز مەملەكەتتىڭ جىلناماسىنداي بولعان وسى ەڭبەكتى تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ ايناسى دەپ باعالادى.
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى, ميراس اسان, مايگۇل سۇلتان, «ەگەمەن قازاقستان»,
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»