«جاڭاقازان – جان دالام, قىران قۇسىم سامعاعان» دەمەكشى, باق-داۋلەتى مەن بىرلىگى مول اۋىلىمىزداعى ءبىلىم ورداسىنىڭ 150 جىلدىق تاريحى بار. ەلباسىنىڭ «وتكەنىمىزدى بىلمەي, بولاشاقتى بولجاۋ قيىن» دەگەن سوزىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, مەكتەپتىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان تاريحىنا ۇڭىلگەندە ءتۇرلى ۋاقىت كەرۋەنى كوز الدىڭىزعا كەلەدى.
بۇل مەكتەپ باستاپقىدا جاڭاقازان (بۇرىنعى اتاۋى نوۆايا كازانكا) وڭىرىندە ورنالاسقان ەكى كولدىڭ اتىمەن «قامىس-سامار» مەكتەبى دەپ اتالعان ەكەن. جاس ۇرپاقتى وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدە وزىندىك قولتاڭباسى بار قاسيەتتى ورىن 1886 جىلى 29 قازاندا ءبىر سىنىپتىق بولىپ اشىلدى. العاشقى مۇعالىمى شينكين دەگەن قازاق بولعان. 1886 جىلى قامىس-سامار مەكتەبىنىڭ جاڭاقازان اۋىلىنداعى وقۋ ءۇيى سالىنعان. 1893 جىلى قازان مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرگەن ي.سيروتوۆ مەكتەپ باسشىسى جانە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەگەن. 1895 جىلى جاڭاقازانداعى مەدرەسە جانىنان ورىس سىنىبى اشىلادى. 1917 جىلى مەكتەپتە ا.ورازباەۆا مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارعان. العاشقى شاكىرتتەرى ىشىندە س.مەڭدەشەۆ, ن.زانوۆ, ب.ماپاقوۆ, ك.ورازاليەۆ, ن.اقجانوۆ, ت.قۇدايبەرگەنوۆ, ش.بۇلقاشەۆ سياقتى ازاماتتار بولعان. 1926 جىلى مەكتەپ جەتىجىلدىق مەكتەپكە اينالدى. 1927 جىلى رەۆوليۋتسيانىڭ 10 جىلدىعىنا وراي جاڭاقالا اۋىلىندا تۇتىنۋشىلار قوعامىنىڭ توراعاسى حايروللا ابىكەشوۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ باستاۋىمەن تۇتىنۋشىلار قوعامىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جاڭادان مەكتەپ سالىنىپ, 7 قاراشا مەيرامىندا اشىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. سول كەزدە مەكتەپ كورپۋسىنىڭ سىرتى قىزىل سىرمەن سىرلانىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندار كەيىننەن «قىزىل مەكتەپ» دەپ اتاپ كەتتى. 1929-1930 جىلدارى مەكتەپ «كولحوزشى جاستار مەكتەبى» دەپ اتالعان. 1935 جىلى مەكتەپكە س.م.كيروۆ اتى بەرىلگەن. 1973-1974 جىلدارى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبى مەن م.ءجۇنىسوۆ اتىنداعى سەگىز جىلدىق ورىس مەكتەبى بىرىگىپ, كيروۆ اتىنداعى ارالاس مەكتەپ بولىپ ىرىلەندى. تيپتىك مەكتەپ ءۇيى سالىندى. 1995 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىنا وراي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءماجيت ءجۇنىسوۆتىڭ اتى بەرىلدى.
اۋىلداستار ءوز مەكتەبىن ماقتانىش ەتەدى. 1945 جىلدان بەرى قىرىقتان استام مەكتەپ تۇلەگى «التىن مەدالمەن» جانە «ۇزدىك اتتەستاتپەن» اياقتادى. مەكتەپتىڭ ءبىلىم بەرۋ, ساياسات, ەكونوميكا, قىزمەت كورسەتۋ, مەديتسينا سالاسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرىنە اينالعان تۇلەكتەرى جەتەرلىك. ولاردىڭ قاتارىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى سادىق جاقسۇعىلوۆ, ءسالىم ايتقۇلوۆ جانە ءماجيت ءجۇنىسوۆ, قازتسيك-ءتىڭ ءبىرىنشى توراعاسى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, قازاق كسر اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى احمەت داۋىلباەۆ, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى وتەۋ ەسەنوۆ, قازاق كسر سۋ مەليوراتسياسى شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ب.كەنجەعۇلوۆ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى تولەگەن مەرعاليەۆ, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسورى ناسىپقالي داۋلەتوۆ, كسرو حالىق ءارتىسى, قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ ديريجەرى شامعون قاجىعاليەۆ, گەنەرال-مايور ناۋرىز وتەگەنوۆ, گەنەرال-لەيتەنانت وقاس ساپاروۆ, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى باتىرحان شايحيموۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, پولكوۆنيك, پولشا اسكەرىنىڭ پورۋچيگى قابدول بەكتاسوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى حاميت مادانوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماجەكەن بۋتين, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەكتىلەۋ قاراجانوۆ, پروفەسسور ءابىلحاميت نارىمبەتوۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كاليموللا حالىقوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تىلەكجان رىسقاليەۆ جانە باسقا دا بەلگىلى ازاماتتار بار. 1947-1961 جىلدارى رەسپۋبليكا كولەمىندە «ۇلگى تىرەك مەكتەبى» اتاعىنا يە بولعان.
قازىرگى تاڭدا م.ءجۇنىسوۆ اتىنداعى ءبىلىم ورداسى جاڭا تەحنولوگيالارمەن جۇمىس جاساۋعا مۇمكىندىگى بار وقۋ ورنى. مەكتەپتىڭ باستى قۇندىلىعى ءسوزسىز – تالانتتى پەداگوگتەر. ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى وزگەرىستەرگە ساي دەڭگەيلىك باعدارلامالار بويىنشا, ۇشتىلدىلىك جانە ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا مازمۇنىنا ساي ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن مۇعالىمدەر ەڭبەك ەتەدى. مەكتەپ پەداگوگتەرى نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە قازاقستانمەن قاتار ءتۇرلى شەتەلدىك جاڭاشىل پەداگوگتەردىڭ وزىق يدەيالارىن قاراستىرادى. دەگەنمەن وزدەرىنىڭ دە ماقتانىش تۇتاتىن جەتىستىكتەرى بار. مىسالى, حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى, ءىى (نەگىزگى) دەڭگەي بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن گۇلنارا زايدۋللاقىزى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا ءۇش تىلدە ساباق بەرۋ ادىستەمەسىن ەنگىزۋگە بايلانىستى تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا كورەيا ەلىندە بولدى.
قازىر ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ايماقتارىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇلەكتەرىمىز اۋىل تاريحى, مەكتەپ, تۇلەكتەر جايلى مالىمەتتەر مەن دەرەك كوزدەرىن, قۇندى جادىگەرلەردى, تاريحي قۇجاتتاردى جيناۋعا اتسالىسىپ جاتىر.
ايدا گۋباشەۆا, م.ءجۇنىسوۆ اتىنداعى جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى
باتىس قازاقستان وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانى,
جاڭاقازان اۋىلى