«...اتا سازاننىڭ ءتوزىمى تاۋسىلدى. نوقات جوعارىدان جاقىنداي بەرگەندە قۇيرىعىمەن سۋدى وسىپ-وسىپ جىبەرىپ, جەمدى جارىسا اڭدىعان شورتاننىڭ بەتىنە شاشتى دا, نوقاتتى قاۋىپ ۇلگەردى. اۋزىنا تۇسكەن جەمدى تامسانىپ ەدى, قارماق ۇشى شىقشىتىنا قادالدى. جانتالاسا تاعى ءبىر جۇلقىنعاندا تەگەۋرىندى كۇش جوعارى قاراي سۇيرەي جونەلدى. الاسۇرىپ ءجىپ باۋىن ارقا قاناتىمەن ىسقىلاپ, قيماق ەدى, ۇلگەرمەدى. سۋدا قان-جوسا ءىز تاستاپ, مۇز ۇكىسىنەن سۋىرىلدى. قايدا بارسا دا قىر سوڭىنان قالماعان قارا سيراقتىڭ سۇلباسىن كورىپ, شوشىنا بۇلقىندى. تەمىر ىستىك تىنىسىن ودان ءارى تارىلتىپ, تۇنشىقتى, اۋزى قانعا تولىپ, كوزى بوزقىراۋلاندى. جاندارمەن كۇيدە جانىنداعى ۇكىگە ۇمتىلماق ەدى, سال دەنەسى كوتەرتپەدى. باسىن مۇزعا ۇردى, قۇيرىعىمەن مۇزدى سابالادى. ۇردى, ۇردى دا سۇلق جاتتى. دەنەسى سىرەسىپ, توڭازي بەردى...».
تابيعاتقا ءاماندا ءامىرىن جۇرگىزىپ ۇيرەنگەن ادام-اتا مەن سۋ استى تىرشىلىگىنىڭ يەسى – ءوز ءۇيىرىنىڭ عانا ءامىرشىسى اتانعان اتا سازان اراسىنداعى اقتىق ايقاس... بەينەلى تۇردە باياندالعان وقيعانى بەي-جاي وتىرىپ وقۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى اڭگىمەنىڭ جەلىسى سۋ استىنداعى الۋان-الۋان ادام سەنبەس سىرلى تىرشىلىك يەلەرى جايىندا. قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭدى سۋ استىنداعى تىرشىلىك حاقىندا كوركەم شىعارما بولعان دا شىعار, مەن بىلمەيمىن, بىراق, «اتا سازان حيكاياسى» اڭگىمەسىن وقي وتىرىپ, عالامدىق اپاتتىڭ مەزگىل ساناپ جەدەلدەۋىنە تەك قانا سانالى ءينديۆيدتىڭ – ادام بالاسىنىڭ سەبەپشى ەكەنىن تاعى ءبىر ۇرەيلەنە وتىرىپ مويىندايسىڭ. ادام-اتا ۇرپاعىنىڭ اشكوزدىگى مەن اياۋسىزدىعىنا كۇيىنىشپەن وكىنىپ, تۇڭعيىق ويدىڭ قۇشاعىنا ەنەسىڭ. اۋماقتى ارناسىن اق كوبىككە تولتىرا سوققىلاپ, ۇلى تەڭىزگە ەمىنە اسىققان ادۋىندى وزەننىڭ ساعاسىنا تابانى دىرىلدەپ اۋىر تەحنيكا كەلگەلى سۋ استىنداعى تىرشىلىكتەن مازا كەتكەن. مولدىرەپ جاتقان ايناداي وزەن ساعاسى قوقىسقا تولدى, لاستانىپ, توڭىرەك شۋلى دابىرعا اينالدى. سۋ استى الەمىنىڭ مامىراجاي تىنىشتىعى ءبىر ساتتە بۇزىلدى. تۇڭعيىق-تەرەڭنىڭ ادام اتاۋلىعا بەيمالىم سىرلارىن سوندايلىق تاپتىشتەپ بايانداعان قالامگەردىڭ كورەگەندىگىنە تاڭدانباي قويمايسىڭ. وقيعا جەلىسىنىڭ قالاي اياقتالعانىن نەمەن تىنعانىن جوعارىداعى جولداردان تانيسىز...
اڭگىمەنىڭ اۆتورى ەسىمى ەلگە تانىمال قوعام قايراتكەرى – جاردەم ساليح ۇلى كەيكين. بەلگىلى ەتنوگراف عالىمنىڭ «مۇنداي دا ونەرى بار ما ەدى» دەگەن تاڭدانۋشى قاۋىمنىڭ بولارى حاق. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ اياسىندا «قازاقى اتاۋلار مەن بايلامدار» اتتى ەتنوگرافيالىق, «ويلار, ويلار», «وي ءيىرىمى» ادامي تانىمدىق-فيلوسوفيالىق پايىم جاساعان, وزگە دە الۋان سىرلى كىتاپتارىمەن بەلگىلى بولعان قالامگەردىڭ نەگىزىنەن قاۋزاپ جازىپ جۇرگەن شىعارماشىلىق تاقىرىپتارى كوزىقاراقتى وقىرمانعا جاقسى تانىس. حالقىمىزدىڭ كونە سوزدەرى مەن اتاۋلارىن جانداندىرعانىن بىلاي قويعاندا جاردەم كەيكين ءار جىلدار بەدەرىندە «قازاقتىڭ 6666 ماقالى مەن ماتەلى», «قازاقتىڭ 7777 ماقالى مەن ماتەلى» جيناقتارىن جاريالاعان, ال 2012 جىلى وسىناۋ پوەتيكالىق جانرداعى حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىن «قازاق ماقال-ماتەلدەرىنىڭ التىن كىتابىمەن (8675 ماقال-ماتەل)» جيناقتاپ-تۇيىندەگەن كورنەكتى عالىم.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ۇنەمى ءۇن قاتىپ, مەزگىل-مەزگىل تانىمدىق-فيلوسوفيالىق ماقالالار جاريالاعانى – بەلگىلى قالامگەردىڭ ىزدەنىمپازدىعى مەن ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىن كورسەتسە كەرەك. ءدال وسى ارادا ءوزىنىڭ سۇيىكتى باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىمەن جاردەم ساليح ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق دوستاستىعى 90- جىلداردىڭ ورتا تۇسىنان باستالعانىن دا اتاپ ءوتۋ ابزال. جوعارىدا اتالعان ەتنوگرافيالىق, تانىمدىق-فيلوسوفيالىق دۇنيەلەرىنىڭ دەنى, كەيىن جيناقتارعا ەنگەن, الدىمەن وسىناۋ اعا باسىلىمدا جارىق كورگەن. «ادام مەجەلى عۇمىرىندا قويان جىمىنداي بۇرالاڭ, كەدىرلى-بۇدىرلى سوقپاق, تابان تىرەلمەس تايعاق, بيىك اسۋلى, تەرەڭ وتكەلدى, سونداي-اق تاقتايداي داڭعىل, ايتەۋىر, قيلى-قيلى جولداردىڭ تالايىنان وتەدى. ادامنىڭ سالىستىرمالى تۇردە ۇزاق جاساعان عۇمىرى كوپ ساتىلى...» دەپ وي تۇيىندەگەن ابىز اقساقالدىڭ «قارتتىق جانە قارت» («ەگەمەن قازاقستان», 2010 جىل) اتتى ماقالاسى گازەت وقىرماندارى تاراپىنان ايرىقشا باعالانىپ, كوپشىلىككە قىزۋ دا قىزىقتى وي-قوزعاۋ سالعانى دا ۇمىتىلماق ەمەس. سوندا قورىتىندى ءسوزىن «سانىمەن قارتايۋ, ادەمى قارتايۋ – ابىروي» دەپ تۇيىندەگەن ەدى اقىلمان اقساقال.
عىلىمدا قازاقتىڭ ۇلتتىق سوزدىك قورىنىڭ ۋاقىت كوشىنە ىلەسىپ قۇبىلىپ تۇرۋى لەكسيكو-سەمانتيكالىق قۇبىلىس ەكەنىن ايعاقتاپ بەرگەن دە جاردەم كەيكين ەكەنىن كوپشىلىكتىڭ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. ويتكەنى جانىنىڭ تازالىعى مەن قاراپايىمدىلىعىن ءوزىنىڭ بويىنان بيىك ۇستاعان ءازىز جاندى ازامات ەرتە مە, كەش پە ايتقاندارىنا وقىرمانىن ۇيىتاتىنىنا بەك سەنىمدى ەدى. ءتىپتى كوز جانارىنىڭ سوندايلىق السىرەگەن تۇسىندا قالامگەردىڭ قاجىماي ميكروسكوپتىق كوزاينەكپەن جۇمىس ىستەگەنىن كورگەندەر بار... ابىز اقساقال – ءوزى جوعارىدا ايتقان «قارتتىق تۋرالى» قاعيدانىڭ بىردەن-ءبىر دالەلدەۋشىسىندەي بولىپ ومىردەن ءوتتى.
سانالى عۇمىرىنىڭ قارتتىق كەزەڭىندە بولاشاق ۇرپاقتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى ءۇشىن تەر توگىپ, توپەلەتە كىتاپ جازعان قالامگەر ۇلتتىڭ ادەبيەت پەن ونەردەگى كومەسكىلەنگەن مۇرالارىن جيناپ, جىپكە تىزگەندەي ەتىپ تۇگەندەپ, زيالى قازاقىلىقتىڭ شىنايى ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. بۇل ورايدا ءدال سولاي دەپ ايتۋ عانا اقيقاتقا جاراسارى حاق. جاردەم اعا ەڭبەك جولىن كادىمگى اۋداندىق گازەتتەن – جۋرناليستيكادان باستاعان, كەيىن قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وفيتسەرى اتاندى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ بەيبىت ومىردە وبلىس كولەمىندە (اتىراۋ, ماڭعىستاۋ) ەل باسقاردى, شارۋاشىلىق قۇردى, عىلىم جولىن قۋدى. بەينەتىنە قاراي كسرو-داعى ەڭ مارتەبەلى وداقتىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر اتاندى. تاربيەلى ۇرپاق ءوسىردى. ومىردەن كورگەنى مەن تۇيگەنىن قاعاز بەتىنە تۇسىرۋگە اسىققان سەزىمتال جاننىڭ ءومىرىنىڭ قاي كەزەڭدە دە قولىنان قالامىنىڭ تۇسپەگەنىن اڭعارامىز.
بويىن تىكتەپ, مالداس قۇرىپ وتىرسا شىنتاعى تىرەلەتىن كىتاپتار جيناعىن جاردەم اعامىز سوڭعى ون بەس جىلدىڭ ىشىندە عانا جازىپ شىققان ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدى باستاۋعا ىلىك-سەبەپ بولعان «تاعدىرلار تاعىلىمى» («قاينار» باسپاسى, الماتى, 2010 جىل) اتتى اڭگىمەلەر جيناعى ءبىر توبە. ەتنوگراف-عالىمنىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى كوسىلە قالام تەربەۋى وقىرمانىن بەي-جاي قالدىرا المايدى. جايىقتىڭ كاسپيگە قۇيىلار ساعاسىندا تۋىپ-وسكەن ازاماتتىڭ ءبىر عانا «اتا سازان حيكاياسىن» قالايشا قازاق ادەبيەتىندەگى ايرىقشا قۇبىلىس نەمەسە جاڭالىق دەمەسكە؟! ەكولوگيالىق ۇيلەسىمسىزدىكتى كوركەم تىلمەن ورنەكتەگەن جازۋشى ايرىقشا بايقامپازدىقپەن ادامدارعا ء«وزىڭىز ءومىر سۇرگەن, قورشاعان ورتانى ايالاڭىزدار!» دەپ يبالىقپەن ەسكەرتەدى, كەيدە مازاسىزدانا دابىل قاعادى. اتالعان شىعارمانىڭ ومىرشەڭدىگى دە قالامگەردىڭ وسىنداي بەرىك ۇستانىمىندا بولسا كەرەك. وسى ورايدا «الدار كوسە» مەن «ەر توستىكتى» قايتا-قايتا جانداندىرىپ بالاۋسا كورەرمەننىڭ كوزىن الداعان وتاندىق انيماتور-شەبەرلەرىمىزگە قۇلاققاعىس ەتە كەتۋدىڭ دە وڭتايلى ءساتى تۋعان سەكىلدى. كەرەك دەسەڭىز, «اتا سازاننىڭ حيكاياسى» بۇگىنگى قازاق مۋلتيپليكاتسيالىق فيلمىنە داپ-دايىن تۇرعان شيكىزات.
جازۋشىنىڭ وزگە دە ءمىنسىز اڭگىمەلەرى اراسىنان ءبىز ەرەكشە, بولەكتەپ ءسوز ەتىپ وتىرعان «اتا سازاننىڭ حيكاياسى» – كادىمگى سۋ استىنداعى ءومىر. كادىمگى سۋ استىنداعى – ءوزىمىزدىڭ وزەن-كولدەرىمىز بەن تەلەگەي تەڭىزىمىزدىڭ استىنداعى ماق ۇلىقتار – «قازاقشا ويلايتىن ءھام قازاقشا سويلەيتىن» بالىقتار ءومىرى تۋرالى حيكايا. ولاردىڭ ءوز كوسەمدەرى, ءوز ءۇيىرى بار. قاستاسى دا, دوستاسى دا قاسىندا. جازۋشى قيالىنداعى اتا سازاننىڭ عۇمىرىن زەردەلەي وتىرىپ, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ءبىر تايپا ەلىن سىرتقى جاۋدان قورعالاقتاپ قىر اسىپ كوشكەن قايمانا قازاقتىڭ كەلبەتىن كورگەندەي كۇي كەشەسىڭ. تەك ءبارى دە سۋ استىنداعى ءومىر, سۋ استىنداعى كوش, سۋ استىنداعى تارتىس, قايشىلىقتار!.. ول نانىمدى دا كوركەم شۇرايلى تىلمەن سۋرەتتەلەدى.
تانىمال ەتنوگراف-عالىم جاردەم كەيكين كىتاپتارىنىڭ قاي-قايسى دا ەڭ الدىمەن قازاق وقىرمانى ءۇشىن, جالپى قازاق قوعامى ءۇشىن ءتالىمى زور, تاربيەسى مول رۋحاني قازىنا سانالىپ كەلەتىنى داۋسىز. وسى ورايدا قالامگەردىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى قولتاڭباسى, ونىڭ ىشىندە تەك ءبىر عانا «اتا سازاننىڭ حيكاياسى» ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى ءۇشىن يگەرىلمەگەن تىڭ دۇنيە دەگەن ويدا قالىپ وتىرعانىمىزدى جانە دە جاسىرىپ قالماق ەمەسپىز...
تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى