نورۆەگيا: قىسقى سپورتتىڭ قاھارماندارى

جالپى, نورۆەگيا – الەمدەگى اۋقاتتى ەلدىڭ ءبىرى عانا ەمەس, سپورتتان ەشكىمگە دەس بەرمەيتىن الپاۋىت دەرجاۆا. مۇنداي تۇجىرىمعا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن حالقىنىڭ سانى 5 ميلليوننان ءسال اساتىن سكاندي­نا­ۆيالىق مەملەكەتتىڭ وليمپيادادا العان مەدالدارىن ساناپ شىعۋ جەت­كىلىكتى. قازىرگى تاڭدا قىسقى سپورت­تاعى مەدال سانى بويىنشا نور­ۆەگيا وزگەلەردەن وق بويى وزىپ تۇر. ولاردىڭ قورجىنىندا 118 ال­تىن, 111 كۇمىس, 100 قولا مەدال بار.

ۆيكينگتەر ەلىنىڭ جەڭىس جىلناماسى ەرتەدەن باستاۋ الادى. قىسقى وليمپيا ويىندارى 1924 جىلى تۇڭعىش رەت فرانتسيانىڭ شا­موني قالاسىندا وتكىزىلدى. الەم­نىڭ 16 ەلى قاتىسقان سول دودادا نور­ۆەگيا جالپى سانى 17 مەدال جەڭىپ الدى. ونىڭ 4-ەۋى التىن, 7-ەۋى كۇمىس, 6-اۋى قولا جۇلدە. ال وليمپ شىڭىن باعىندىرۋعا اتتان­عان سپورتشىلار سانى نەبارى 14 عانا بولاتىن. سودان بەرى سكاندي­نا­ۆيالىق سپورتشىلار مەدالدى قوس-قوستاپ الىپ كەلەدى. ءالى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر مەملەكەت نورۆەگيا سەكىلدى كوپ جۇلدەگە يە بولماعان. ونىڭ ۇستىنە, نورۆەگيا – جۇلدە سانى 300-دەن اسقان تۇڭعىش ءارى جالعىز مەملەكەت.

شامونيدەگى (فرانتسيا, 1924 جىل) دودادان كەيىنگى التى وليمپيادادا نورۆەگيا الدىڭعى قا­تار­دا بولدى. اقش-تىڭ لەيك-پلە­سيد (1932 جىل) قالاسىندا وتكەن ويىن­دا كوماندالىق ەسەپتە ەكىنشى ورىن الىپ قالدى دەمەسەڭ, قالعان­دارىندا ەشكىمگە دەس بەرگەن جوق. نور­ۆەگيادا قىسقى وليمپيا ويىن­دارى تۇڭعىش رەت 1952 جىلى وتكى­زىلدى. بايراقتى باسەكەدە ۆيكينگتەر بارىن سالىپ, جالپى ەسەپ بويىنشا 7 التىن, 3 كۇمىس, 6 قولا مەدالمەن ءبىرىنشى ساتىعا جايعاستى.

وتىز جىلعا جۋىق مەرزىم ارا­لى­عىندا نورۆەگيالىقتار قارسىلاس­تارىن قالپاقپەن ۇرىپ الىپ جۇر­گەن. قىسقى وليمپياداعا كسرو-نىڭ قاتىسۋى جانە گەرمانيا­نىڭ قايتا تۇلەۋى, سپورتقا كاسىبي تۇر­عىدا كوڭىل ءبولىنىپ, جاتتىعۋ ساپا­سىنىڭ وزگەرۋى سكاندينا­ۆيا­لىق­تارعا قيىن ءتيدى. بۇرىن قارسىلاس شاق كەلتىرمەيتىن ەل سايىپقى­ران­دارىنىڭ التىن ءتاجىن قايتارۋ ءۇشىن 12 جىل ايانباي تەر توگۋىنە تۋرا كەلدى. ناتيجەسىندە گرەنوبلدەگى (فرانتسيا, 1968 جىل) دودادا 6 التىن جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلاپ, كوماندالىق ەسەپتە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. دەگەنمەن, ۆيكينگتەردىڭ بۇل قۋانىشى ۇزاققا سوزىلعان جوق. گرەنوبلدەگى وليمپيادادان كەيىن 20 جىل بويى نورۆەگيا سپورتشىلارى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جەتىستىككە قول جەتكىزە المادى ء(اربىر قاتىسقان وليمپياداسىنان ەكى-ءۇش التىن بۇيىردى). اسىرەسە, كالگاريدەگى (كانادا, 1988 جىل) دودادا ۆيكينگتەر تۇڭعىش رەت باس جۇلدەسىز قايتقان-تۇعىن.

ايتسە دە, سول بايراقتى باسەكە نورۆەگيا قىسقى سپورتىنىڭ قايتا تۇلەۋىنە مۇمكىندىك بەردى. كاناداعى ساتسىزدىكتەن كەيىن ەل باسشىلىعى, سپورت ماماندارى جينالىپ, قىسقى سپورتتى قايتا جاڭعىرتۋ جوسپارىنا كىرىسىپ, OlympiaToppen جوباسىن جاساپ شىقتى. اتالعان مەكەمە ەلدەگى تالانتتى سپورشىلاردى جيناپ, كاسىبي سپورتقا جاتپاي-تۇرماي باۋلىدى.

توككەن تەر تەككە كەتكەن جوق. ەكىن­شى رەت وليمپيا ويىندارىن وتكىزگەن نورۆەگيا سايىپقىران­دا­رى ليللەحاممەردەگى دودادا (1994 جىل) التىننان تاۋ تۇرعىزدى. سول باسەكەدە ولار جالپى ەسەپتە 10 التىن, 11 كۇمىس, 5 قولا جۇل­دە جەڭىپ الدى. سودان بەرى ۆيكينگ­تەردىڭ قورجىنى بوس قايتقان ەمەس. سكانديناۆتار سول جەتىستى­گىن ناگانودا (جاپونيا, 1998 جىل) تاعى ءبىر رەت قايتالاسا, سولت-لەيك-سيتيدە (اقش, 2002 جىل) ودان اسىپ ءتۇسىپ, 13 التىن جۇل­دە ولجالادى.

نورۆەگتەردىڭ تۋريندە (يتاليا, 2006 جىل) جولى بولعان جوق. نە­بارى 2 التىن, 8 كۇمىس, 9 قولا مەدال جەڭىپ العان ولار كوماندالىق ەسەپتە 13 ورىنعا جايعاستى. ەكى التىندى مىسە تۇتپاعان ەل ۇكىمەتى بۇقارالىق سپورتتى باسقا قىرىنان دامىتۋعا كىرىستى. ساتسىزدىكتەن ساباق الا بىلگەن نورۆەگيا ۆانكۋۆەردە (كانادا, 2010 جىل) توعىز مارتە وليمپ شىڭىن باعىندىردى. ال سو­چيدە (رەسەي, 2014 جىل) جالپى سانى 26 مەدال جەڭىپ الىپ, كومان­دالىق ەسەپتە ءبىرىنشى ساتىعا جايعاستى.

نورۆەگيا سپورتشىلارى تۋ­را­لى ءسوز قوزعاعاندا ۋلە-ەينار بيورن­دالەن ەسكە تۇسەدى. بياتلون شەبەرى جالعىز ءوزى-اق وليمپيادانىڭ 13 جۇلدەسىن (8 التىن, 4 كۇمىس, 1 قولا) قانجىعاسىنا بايلادى. بيورن­دالەننىڭ جەتىستىگىن ءالى كۇنگە الەم حالقى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭ­گى­مە­لەيدى. وتىزىندا وردا بۇزىپ, سولت-لەيك-سيتيدە بەس دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتانعان ۋلە-ەينار قىر­قىندا قامال الىپ, سوچيدەگى بايراقتى باسەكەدە جەتىنشى جانە سەگىزىنشى التىنىن قورجىنعا سالدى. بۇدان بولەك بيورندالەن الەم چەمپيوناتىنىڭ 20 التىن مەدالىن يەلەنگەن. ونىڭ الەم كۋبوگى كەزەڭدەرىندە جەڭگەن مەدالدارىن ساناپ تاۋىسۋ قيىن. التىننان تاۋ تۇرعىزاتىن «بياتلون پاتشاسى» 133 رەت الەم كۋبوگى تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىگىنە شىعىپتى.

«بياتلون كورولى» ۋلە-ەينار بيورندالەن وڭتۇستىك كورەيادا وتە­تىن اق وليمپياداعا بارا المايدى. ويتكەنى نورۆەگيادا جولداماعا تالاس بارىسىندا بۇرىنعى ەڭبەگىڭدى ەمەس, قازىرگى الەۋەتىڭدى باعالايدى. ياع­ني يوحاننەس بيو مەن تارەي بيو باس­تاعان سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەل­گەن جىگىتتەر قازىرگى تاڭدا «بياتلون كورولىنەن» مىقتى بولىپ تۇر.

الەمدە اق وليمپيادادا 10-نان اسا مەدال العان بەس سپورتشى بار. سونىڭ ۇشەۋى – نورۆەگيالىق. جو­عارىدا بيورندالەن تۋرالى ايتتىق. اتى اڭىزعا اينالعان كەلە­سى سايىپقىران ‒ شاڭعىشى بورن دەلي. ول 8 مارتە وليمپ شىڭىن باعىندىردى. بورننىڭ قورجىنىندا بۇدان بولەك ايتۋلى دودانىڭ 4 كۇمىس مەدالى بار. ونىڭ الەم بىرىنشىلىگىندەگى جەتىستىگى ءبىر توبە. توعىز مارتە الەمنىڭ ەڭ ۇزدىگى اتانىپ, 5 كۇمىس, 3 قولا جۇلدەگە قول جەتكىزدى. الەم كۋبوگىندا 82 مارتە تۇعىرعا كوتەرىلسە, سونىڭ 46-سىندا تەڭدەسسىز ۇزدىك ەكەنىن دالەلدەدى. شاڭعى سپورتىمەن بۇرىننان تانىس قازاقستاندىق جانكۇيەرلەر بورن دەليدى «جاقتىرا» قويۋى نەعايبىل. ويتكەنى وسى دەلي ءدۇبىرلى دودالاردا جەرلەسىمىز ۆلاديمير سميرنوۆتىڭ باستى قارسىلاسى بولاتىن. جالپى, 1990 جىلدارداعى سميرنوۆ پەن دەليدىڭ باسەكەسىن سپورت سۇيەر قاۋىم ءالى كۇنگە دەيىن تامسانا ايتادى.

التىن كورسە, جەڭىسكە تالپىناتىن سكانديناۆيالىق تاعى ءبىر سپورتشى – چەتيل اندرە ومودت. ول – تاۋ شاڭعىسىنان ءتورت دۇركىن وليمپيادا جەڭىمپازى اتانعان تۇڭعىش ءارى جالعىز سايىپقىران. بۇدان بولەك ءدۇبىرلى باسەكەنىڭ 2 كۇمىس, 2 قولا مەدالىن جەڭىپ الدى. الەم چەمپيوناتىندا 4 التىن, 4 كۇمىس, 3 قولا جۇلدەگە قول جەتكىزدى. اندرە ومودت جەكە مەدال سانى بويىنشا ۇزدىكتەردىڭ قاتارىنا كىرەدى.

ەل سپورتشىلارىنىڭ اق وليم­پيا­داداعى جۇلدەلەرىنىڭ باسىم بولىگىن 6 سپورت تۇرىنەن: شاڭعى, كونكي, ترامپليننەن سەكىرۋ, تاۋ شاڭعىسى, بياتلون, شاڭعى قوس­سايى­سىنان جەڭىپ العان. اتالعان سپورت تۇرلەرىنەن نورۆەگتەر 101 التىن ولجالاپتى. ال مەدال سانى بو­يىنشا شاڭعى مەن شاڭعى قوسسايى­سىنان ەشكىمگە دەس بەرمەي تۇر. ادەتتە, ءار مەملەكەتتىڭ وڭ جام­با­سىنا كەلەتىن سپورت بولادى عوي. نورۆەگيا تۋرالى ولاي اي­تۋ­عا كەلمەيدى. ويتكەنى سكانديناۆ­­تار جازعى وليمپيادادا دا ايتارلىق­تاي جەتىستىككە قول جەتكىزدى (56 التىن, 47 كۇمىس, 42 قولا مەدال).

نورۆەگتەردىڭ قىسقى سپورتتاعى باسىمدىعىنىڭ سەبەبىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. مەملەكەت سول­تۇس­تىكتە ورنالاس­قاندىقتان, قىسقى سپورتقا بەيىم بولىپ كەلەدى دەگەن سەكىلدى تاپتاۋرىن پىكىردىڭ جال­عان ەكەنى انىق. Wall Street Journal باسىلىمى ولاردىڭ جەتىس­تىگىن ۇلتشىلدىعىمەن بايلانىس­تىرىپتى. شىندىعىندا, نور­ۆە­گيادا ءاربىر قالادا قىسقى سپورت تۇرىنە ارنالعان كلۋبتار بار. دا­رىندى ورەندەردى تاۋىپ, جاستايى­نان ولاردىڭ تالانتىن شىڭداۋ­عا ارنالعان مەملەكەت قارجىلان­دىراتىن مەكەمەلەر ەلدىڭ بارلىق بولىگىندە جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, OlympiaToppen دەپ اتالاتىن جوبا ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن شارلاپ, تالانتتاردى تاۋىپ, ولاردى كاسىبي سپورتقا شىڭدايدى.

ەلدەگى سپورتتىڭ دامۋىنا مىنا جاعداي دا اسەر ەتەدى. با­لا­لار اراسىنداعى جارىستا ەشقا­شان التىن, كۇمىس, قولا دەگەن سە­كىلدى مەدال بەرىلمەيدى. سايىس­قا تۇسكەننىڭ ءبارى بىردەي ماراپات­تالادى. مۇنىڭ سەبەبىن سپورت تىز­گىنىن ۇستاعاندار بىلاي تۇسىندىرەدى. ەگەر بالا جاس كەزىندە تاۋى شاعىلسا, كەلەشەكتە سول سپورتتى تاستاپ كەتۋى مۇمكىن. ال جەڭىلسە دە قۇرداسىمەن بىردەي مەدال العان ورەننىڭ سپورتقا دەگەن ىنتاسى اشىلادى. سونىمەن قاتار نورۆەگيادا دالادا سپورتپەن اينالىسۋ مادەنيەتى قالىپتاسقان. باسقا ەلدە بالالار كومپيۋتەرگە تەلمىرىپ وتىرعاندا, نورۆەگتەر شاڭعى تەۋىپ, كونكيمەن جارىسىپ جۇرەدى. ساناۋلى سپورتتان-اق نورۆەگيانىڭ داڭقىن اسقاقتاتقان سكانديناۆ فەنومەنىنىڭ قۇپياسى, مىنە, وسىندا!

اباي اسانكەلدى ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»