– بۇل كىم, دجون؟ سەن نەگە ورنىڭنان تۇرىپ كەتتىڭ؟ – دەپ سۇرادى ەگدە تارتقان امەريكالىق ايەل كۇيەۋىنە تاڭدانا قاراعان كۇيى.
– كونتسەرتكە نازارباەۆ كەلدى, قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى, بەدەلدى ساياساتكەر, – دەپ جاۋاپ قايتاردى دجون.
مەن مۇنى ويدان شىعارعان جوقپىن, بۇل – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنا بارعان ساپارىنداعى ءوزىم كۋا بولعان وقيعالاردىڭ ءبىرى. دجون مەن ونىڭ زايىبىنىڭ اڭگىمەسىن 17 قاڭتار كۇنى نيۋ-يوركتەگى اتاقتى Lincoln سentre زالىندا, Astana Opera قويعان تاماشا كونتسەرت كەزىندە قۇلاعىم شالعان ەدى. كونتسەرت زالىنا ەلباسى كىرىپ كەلگەندە, زالدا تولىپ وتىرعان امەريكا ينتەلليگەنتسياسى تىك تۇرىپ قۇرمەت كورسەتتى, كەيبىرى پرەزيدەنتكە تاڭدانا قاراپ تۇرسا, كەيبىرى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الۋ ءۇشىن سمارتفونىن سايلاپ الەك بولدى, ەندى بىرەۋلەرى قول ۇسىنىپ جاتتى. مۇندايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادامداردى باۋراپ الاتىن, ءتىپتى پراگماتيكالىق ءومىر سالتى قانىنا ابدەن سىڭگەن امەريكالىقتارعا دا ىقپال ەتەتىندەي بيىك تۇلعاسى ايقىن بايقالدى.
ۇلتتىق پراگماتيزمنازارباەۆ پەن قازاقستاندى اقش-تا دا جاقسى بىلەدى. امەريكا حالقى شەتەلدىكتەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە مۇلدەم قىزىقپايدى دەگەن – جاساندى ستەرەوتيپ. شىنىندا مۇلدە ولاي ەمەس. اقش-تىڭ قازىرگى پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى امەريكالىقتاردىڭ اراسىندا ايتارلىقتاي پىكىرتالاستارعا سەبەپ بولعان كۇردەلى تۇلعا. سوندىقتان ونىڭ ءاربىر كەزدەسۋىن جۇرتشىلىق مۇقيات قاراپ وتىرادى. بۇل رەتتە ءار ەلدىڭ وزىندىك داستۇرلەرى بار ەكەنىن, امەريكالىقتارعا الدىمەن پراگماتيكالىق ءومىر سالتى ءتان ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك.
«نەلىكتەن اقش-تاعى ايتۋلى روجدەستۆو نەمەسە مارتين ليۋتەر كينگ كۇنى مەرەكەلەرىنەن كەيىن, جاڭا ساياسات جىلىنىڭ باسىندا اق ءۇيدىڭ ەڭ العاشقى قوناعى نازارباەۆ بولدى؟» دەپ سۇرايدى امەريكالىق ساراپشى نەمەسە جۋرناليست. مەنىڭشە, مۇنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. مارتين ليۋتەر كينگ – اقش-تاعى گۋمانيزم مەن ۇلتتىق كەلىسىم ساياساتىن اڭعارتاتىن فيگۋرا. مۇندا قازاقستاننىڭ ءتۇرلى ەتنوستىق جانە ءدىني توپتارى اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىك پەن بەيبىتشىلىكتى ورناتۋعا باعىتتالعان ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىمەن ۇقساس تۇستار بار. پرەزيدەنت نازارباەۆ كوپتەن بەرى ءىس جۇزىندە الۋان ءتۇرلى قاراما-قارسى تاراپتاردى كەلىسسوز ۇستەلىنىڭ اينالاسىندا بىرىكتىرۋ قابىلەتىن تانىتىپ كەلەدى. ماسەلەن, «قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا كۇللى الەمگە ديپلوماتيانىڭ ەرەكشە, وزىنە عانا ءتان ۇلتتىق فورماتىن كورسەتىپ كەلەدى», دەيدى فرانتسياداعى Sciences Po ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, بۇۇ جانىنداعى ساراپشى شاحربانۋ تادجباكش.
اقش-قا مۇنان نە پايدا؟ اشىق كەزدەسۋ, ناقتى شەشىمدەر جاسىراتىن ەشتەڭەنىڭ جوق ەكەنىن كورسەتتى. قورىتىندى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانىنداي, ترامپ تا قازاقستان باسشىسى سەكىلدى پراگماتيكانى ۇناتاتىن ادام. سوندىقتان كەزدەسۋ ءوزارا ءتيىمدى فورماتتا ءوتتى. دونالد ترامپتىڭ اكىمشىلىگى وزىنە ءتان پراگماتيزم ارقىلى ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق جاعىنان وڭىردەگى كوپ ماسەلەنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە بايلانىستى ەكەنىن كورىپ وتىر. جەرگىلىكتى ساراپشىلاردىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيرەسمي تۇردە اق ۇيگە ورتالىق ازيا ەلدەرى اتىنان كەلگەنىن ايتۋى تەگىن ەمەس. قازاقستانعا الەمنىڭ الىپ دەرجاۆاسىنىڭ قولداۋى تۋرالى ۋادەسىن الا وتىرىپ, ءوزىنىڭ وڭىرلىك ليدەر رەتىندەگى ستاتۋس-كۆو مارتەبەسىن ارتتىرۋ, جاڭا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءتيىمدى.
تاريحي ساپار تابىستى بولدى. تاڭعى اس كەزىندە امەريكانىڭ ورتا بۋىن بيزنەسمەندەرىنىڭ بىرىمەن تانىسقان ەدىم. ول جەرگىلىكتى باق-تان نازارباەۆ-ترامپ كەزدەسۋى تۋرالى اقپاراتتى وقىپتى, بولاشاقتا پايدا الۋعا بولاتىن تۇستاردى ىزدەگەنى كورىنىپ تۇر, سۇراقتارمەن كومىپ تاستادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ اق ۇيدەن شىققاندا, دونالد ترامپ ونىمەن ءاۆتوموبيلدىڭ الدىندا دا ۇزاق اڭگىمەلەستى, ماشينا ءجۇرىپ كەتكەن سوڭ دا ارتىنان قاراپ تاعى ءبىراز ۋاقىت تۇردى. ەكى ليدەردى تەك رەسمي قاتىناستار عانا ەمەس, ادامي قۇندىلىقتار دا بايلانىستىرىپ تۇرادى. دەمەك, جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر مەن تالقىلاۋلار ءالى دە جالعاسادى, ىسكە اسادى.
تىڭ سەرپىن, زور قارقىنۆاشينگتون مەن استانا اراسىنداعى ۋاقىت ايىرماسى – 11 ساعات. بىزدە تاڭ اتقاندا, ولاردا كەش باتادى. ماعان, 42 جاسقا قاراعان ادام ءۇشىن ۇشاق ساپارى جەڭىل تيگەن جوق. ءوزىڭدى بىردەن قولعا الىپ, جۇمىسقا بىردەن كىرىسىپ كەتۋ ايتۋعا عانا وڭاي. ال ەندى, پرەزيدەنت نازارباەۆ قانشالىقتى زور اۋىرتپالىقتى ارقالاپ جۇرگەنىن ءوزىڭىز ويلاي بەرىڭىز. اسا جاۋاپتى ساپار, ۋاقىت ايىرماسى, ۇزاق ۋاقىت بويى ۇشاقپەن ۇشۋ... ۆاشينگتونعا ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا جەتىپ, تاڭەرتەڭمەن Blair House رەزيدەنتسياسىنىڭ قوناق ۇيىنەن اق ۇيگە دونالد ترامپپەن كەزدەسۋگە اتتاندى. ەلباسى اقش باسشىسىمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەردەن تىس, كەشكە دەيىن امەريكالىق ىسكەر جانە ساياسي ورتا وكىلدەرىمەن كەزدەستى. وسىنشاما تىعىز كەستەدەن كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نيۋ-يورككە اتتاندى. وندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ءسوز سويلەپ, ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشپەن, پولشا پرەزيدەنتى اندجەي دۋدامەن, تاعى باسقا دا رەسمي ادامدارمەن كەزدەستى. سودان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى ۇيىمداستىرىلعان قورىتىندى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جۋرناليستەردىڭ كۇردەلى سۇراقتارىنا اشىق جاۋاپ بەردى. قاراپايىم ادام ءۇشىن بۇل, شىندىعىندا, اسا اۋىر جۇك, بىراق ەلباسى ءۇشىن ەمەس ەكەنى ايدان انىق.
– سىزدەردىڭ باسشىلارىڭىزعا ىلەسىپ ءجۇرۋ قيىن, – دەدى ماعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ الدىندا امەريكالىق جۋرناليستەردىڭ ءبىرى, – ال سىزدەر سوعان ساي بولۋعا تىرىسىپ جاتىرسىزدار.
ايتپاقشى, امەريكالىق جۋرناليست بۇل ءسوزدى مەن وعان ءدالىزدىڭ ءبىر بۇرىشىندا, ەدەندە نوۋتبۋكپەن جەدەل اقپارات جازىپ وتىرعان Kazinform مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىلشىلەرى مارلان جيەنباي مەن اباي وتاردى كورسەتكەنىمدە ايتقان بولاتىن. ارينە, مەملەكەت باسشىسى جاڭا عانا بۇۇ قك پىكىرسايىستارىنا قاتىستى, ال ەندى قورىتىندى ءباسپاسوز ءماسليحاتى باستالعالى تۇر. ال اقپاراتتاردى «قازاقپارات» تاسپاسىنا جانە ەرتەڭ بۇكىل قازاقستانعا تاراتۋ ءۇشىن سول ۋاقىتتا ءالى دە قاتتالىپ جاتقان نومىرگە شۇعىل تۇردە جەتكىزىپ ۇلگەرۋ كەرەك. ال امەريكالىق جۋرناليستەر ماتەريال جازۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ رەداكتسيالارىنا كەتتى. ءبىزدىڭ تىلشىلەر جەدەلدىك تۇرعىسىنان ولاردى قانشالىق باسىپ وزعانىن ءتۇسىندىرىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار. قالىڭ وقىرمان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باسقارما توراعاسىنىڭ تاريحي ساپار تۋرالى جازعان تاماشا تالداۋىنا تامساندى. Kazinform-نىڭ شەف-رەداكتورى تاتيانا كۋدرەنوك تا وسى كۇندەرى اقش ۋاقىتىمەن ء«ومىر سۇرگەن» بولاتىن.
Kazinform حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ اقش-تا جاڭا سەرىكتەسى بار, ول – İnDepthNews (UN insider). ولار پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ بۇۇ-دا سويلەگەن سوزىنە جاقسى تالداۋ جاساپتى. ولار دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا قوسىپ جاتقان قوماقتى ۇلەسىن اتاپ كورسەتىپتى.
شىنىندا دا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سوڭىنان ىلەسۋ قيىن. بىراق سوعان ساي بولۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى ءدال وسى پرەزيدەنتتىك ءومىر سالتى – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ كەپىلى.
مۇمكىن, سوندىقتان دا امەريكا باسشىلىعى قازاقستاننان ماقتاۋىن اياماعان شىعار. ويتكەنى اقش ءومىرىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى ۇدايى قوزعالىستا بولۋ, قارقىنمەن دامۋ عوي. سولاي دەسەك تە, امەريكالىقتاردىڭ ءوزى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قارقىنىنا ۇلگەرە الماي ءجۇردى.
ەندى دونالد ترامپتىڭ اقش-تىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىنە قادام باسقان العاشقى پرەزيدەنتى بولۋ ءۇشىن جاۋاپ ساپارمەن قازاقستانعا كەلۋىن كۇتەمىز. ول جاھاندىق ساياساتتاعى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاپ بەرگەن جاڭا باعىت بولا الادى.
اسقار ۋماروۆ,
KazInform حاا باس ديرەكتور
استانا – نيۋ-يورك – استانا