تاستان شەكپەن كيگەن ءار شاھاردىڭ احۋال-اۋراسى, كەڭىستىگى, تۇتاس تاعدىرى, ءتىپتى كوڭىل كۇيى ونىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىنە, ارحيتەكتۋراسىنا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ونى مەكەندەيتىن ادامداردىڭ, اسىرەسە زيالى ادامدارىنىڭ كوپتىگىنە, سولار قالىپتاستىرعان مادەنيەتتىڭ مىعىمدىعىنا, سول جايساڭداردىڭ سوڭىندا جاڭعىرىپ تۇرار جاقسى اتىنا قارايلاس.
الماتىدا ءدال وسىنداي اتاقتى عالىمدار مەن ءىرى مادەنيەت پەن ونەردىڭ وكىلدەرى جانە بەلگىلى پارتيا, قوعام قايراتكەرلەرى ءۇشىن ارنايى سالىنعان ۇيلەر, ولار قونىستانعان كوشەلەردەن تۇراتىن «التىن اۋداندار» از ەمەس. ءبىر شەتى سەيفۋللين كوشەسىنەن باستالىپ دوستىق داڭعىلىنا دەيىن سوزىلىپ جاتقان, اباي مەن تولە بي كوشەلەرىنىڭ ورتاسىنداعى ءتورتبۇرىش اۋماق ءۇي ساتاتىن ريەلتورلار ءۇشىن باعاسىنىڭ بيىكتىگىمەن قىمبات بولسا, قاراپايىم ادامدار ءۇشىن قاستەرلى تۇلعالاردىڭ ءومىر ءسۇرىپ كەتۋىمەن قىمبات. جاقسىنىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان ءۇي ەكەنىن ءىلۋلى تۇرعان ەسكەرتكىش-تاقتا ايتادى.
ال مۇقان تولەباەۆ كوشەسىمەن تومەن قاراي قۇلديلاساڭىز, قادام باسقان سايىن ەكى قاپتالدا ورنالاسقان ۇيلەردىڭ تومەنگى قاباتىنداعى قابىرعاعا تۇتاسا ىلىنگەن ەسكەرتكىش-تاقتالارداعى جازۋدى وقيمىن دەپ وڭدى-سولدى قاراۋمەن-اق موينىڭا سالماق ءتۇسىپ, باسىڭنىڭ اينالا باستاعانىن بايقايسىڭ. قانشا قىزىقتاعىڭ كەلسە دە, ساعىنىشىڭدى وياتاتىن سامساعان ەسكەرتكىشتەردەگى جازۋدىڭ ءبارىن وقىپ تۇرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى ەسىڭە ءتۇسىپ, بويىڭدى جەڭىل مۇڭ بيلەپ, دىتتەگەن جاعىڭا جونەي بەرەسىڭ. كوشە ەمەس, قۇددى ءبىر ەسكەرتكىش-تاقتالاردىڭ – قادىر-قاسيەتى بىرىنەن-ءبىرى اساتىن و دۇنيەلىك بولعان جاقسىلاردىڭ وزىنەن كەيىنگىلەر ءۇشىن قالدىرعان قۇرمەت گالەرەياسى ما دەرسىڭ. داقپىرتى مەن داڭقى ءدال وسى ۇيلەردەن ارتىق بولماسا كەم ەمەس, ەل اۋزىنداعى فولكلور ىسپەتتى اۋىزشا دا, جازباشا دا ادەبيەتكە ارقاۋ بولعان, يەلەرىنىڭ كوزى تىرىسىندە-اق كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە سۇيكىمدى بەينەسىن «سومداپ» العان الماتىدا تاعى دا اياۋلى ەكى ءۇي بار. كۇن سايىن تاڭەرتەڭ جانە كەشكىلىك جۇرەتىن جولىمىز بولعاندىقتان, تىم-تىرىس تۇراتىن تەرەزەلەرىنە قاراپ ءوتۋ ادەتىمىزگە اينالعان. موپ-موماقان بولىپ تۇرعانى قازىر عوي, ايتپەسە جازۋشىلار وداعىن ءانۋار ءالىمجانوۆ باسقارىپ تۇرعان كەزدە قالامگەرلەرگە بەرىلگەن اتاقتى «اق ءۇي» مەن سىرىن ىشىنە بۇككەن «سارى ۇيدە» نەبىر تەنتەك مىنەزدەر تۇردى عوي. بۇل «ب ۇلىكشىلەردىڭ» ارقايسىسى ادەبيەتكە قانشاما باعا جەتپەس بايلىق سىيلاپ كەتتى. ساقۇر-سۇقىر قايناپ جاتقان ادەبيەتكە قاتار ءجۇرىپ قىزمەت ەتىپ قانا قويماي, ومىردە ء«سىز-ءبىزى» جاراسقان قۇداي قوسقان كورشىلەردىڭ ءبىر ءۇيدى بولىسكەندەرى باقىت بولدى ما, الدە ونىڭ دا وزىندىك قولايسىزدىعى بار ما ەدى, ونى يەلەرىنىڭ وزدەرى بىلەر. بىراق جانىنان وتكەندە جايساڭداردى ەسكە الىپ, كوڭىل ءيتىنى راس.
1977 جىلى «الماتىقالاقۇرىلىس» ەسكى گاراجداردى كۇرەپ تاستاپ, ورنىنا سالىپ بەرگەن قوس ءۇي باس شايقاتىپ, ايتا جۇرەتىندەي نەبىر قىزىقتى حيكاياتتارعا تولى بولعانىن ادەبيەتسۇيەر قاۋىم جاقسى بىلەدى. ءتىپتى سالىنباي جاتىپ, «وسى جەردەن ءۇي بەرىلەدى ەكەن» دەگەندى ەستىگەن بويدا كىلەڭ پاتەر جالداپ, باسپانانىڭ قورلىعى وتكەن اعالارىمىز كۇن سايىن قۇرىلىستىڭ باسىنا بارىپ, تەمەكىسىن بۇرقىراتىپ, شاڭ-توپىراققا كومىلىپ تۇرىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدى ادەتكە اينالدىرىپتى. م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ءدال ارتىندا جاتقان جامبىل كوشەسىنىڭ وسى بولىگى ەل اۋزىندا «قايىنەنەنىڭ ءتىلى» دەپ اتالىپ كەتكەن. سەبەبى ... سەبەبى جىڭىشكە ءارى ۇزىن بولىپ, سالاقۇلاش سوزىلىپ جاتقاندىقتان سولاي اتالعان بولار دەپ شامالايمىز. سونىڭ دا جاناما اسەرى بولدى ما, وعان ەندى قالجىڭى ادام ولتىرەتىن قۋ ءتىلدى قالامگەرلەر كەلىپ قونىستانعاننان كەيىن بۇل ۇيلەردەن قالجىڭ دا, سىرعا تولى قىرلى كىتاپتار دا قازاق ىشىنە قالىقتاپ تاراپ جاتتى. قالجىڭداساتىن قاتارلاسى ەمەسپىز, ساتيراعا بەرگىسىز تالاي سىلتىڭ ءسوزدىڭ تۋىنا سەبەپكەر بولعان «اق ءۇي» مەن «سارى ءۇيدى» جالپاق جۇرتقا جايىلعان تىركەمە-تىركەسىمەن ايتۋعا تىلىمىزگە تەرىسكەن شىعاتىنداي تارتىنىپ, سىپايىلىق ساقتايمىز, الايدا سول بەيكۇنا اتاۋىنىڭ ءوزى-اق وسى ءۇيدىڭ قۇرمەتىن اسىرماسا, كەمىتىپ تۇرعان جوق.
زامانىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ وزىنە «التەرناتيۆا» بولا جازداعان بۇل ەكى ءۇي دە وداقتىڭ كىشىگىرىم ءبىر بولىمشەسى سياقتى ولەڭ وقىلىپ, پوۆەست تالدانىپ, قىزىلكەڭىردەك ايتىس ءجۇرىپ جاتاتىن دۇرمەگى مول ورتا بولعان. سەبەبى اقىنى بار, جازۋشىسى بار, ونىڭ ىشىندە وداقتا قىزمەت ىستەيتىن ءبىردى-ەكىلى حاتشى, تەرىمشى, ەسەپشىسى بار, قىرىق ادام «اق ۇيدەن» ءۇي السا, جيىرما قالامگەر «سارى ۇيدەن» پاتەرلى بولىپ, باس-اياعى ادەبيەتتىڭ اينالاسىنداعى 60 ادام ۋلاپ-شۋلاپ قاتار تۇرعان قوس ۇيگە ءبىر مەزگىلدە كەلىپ قونىستانادى. مىسالى, «اق ۇيدە» ءسادۋ ماشاقوۆ, وسپانحان اۋباكىروۆ, ورالحان بوكەەۆ, تاكەن الىمقۇلوۆ, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, ءشامىل مۇحامەتجانوۆ, وتەباي قاناحين, حيزمەت ابدۋللين, امانتاي ساتاەۆ, ءىزتاي مامبەتوۆ, رامازان توقتاروۆ, مارات قابانباەۆ, سايىمجان ەركەباەۆ, يبراگيم يساەۆ, ەسەنجول دومباەۆ, بەكەن ابدىرازاقوۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ (كەيىنگى جىلدارى باسقا ۇيگە قونىس اۋدارعان), عابباس قابىشەۆ, سوۆەتحان عابباسوۆ تۇرسا, «سارى ۇيدە» جايساڭبەك مولداعاليەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, مۇحتار ماعاۋين, اسقار سۇلەيمەنوۆ, ءابدىراشيت احمەتوۆ, ءساتىمجان سانباەۆ, ءىسلام جارىلعاپوۆ, ءابىراش جامىشەۆ, مۇرات اۋەزوۆ, ءۇمىت جانسۇگىروۆا, تاعى باسقالارى تۇرعان. ميلليوننان ارتىق تۇرعىنى بار مەگاپوليستە وسىنشاما مارعاسقانى باۋىرىنا باسقان بۇدان وزگە بوساعاسى التىن «زيالى» ءۇيدى تابۋ قيىن شىعار. وسى اۆتورلاردىڭ ارقايسىسى ادەبيەتكە ەكى جىلدا ءبىر جيناق بەرىپ تۇرىپتى. جازۋدان باسقا ۋايىمى بولماي, جارىسا جۇمىس ىستەگەن پروزا مەن پوەزيانىڭ ءىرى وكىلدەرى قالاي ەركەلەسە دە جاراسادى ەمەس پە؟ ارانىڭ ۇياسىنداي گۋىلدەسىپ جاتاتىن «قالامگەردىڭ» ءرولىن مۇندا القاقوتان وتىرا قالىپ اڭگىمەلەسۋگە ىڭعايلى اتشاپتىرىم اۋلا اتقارا بەرەتىن. عاجاپ ەمەس پە: ەسىگىنىڭ الدىنا شىقسا بولدى – قادىر مىرزاليەۆتى كورەدى, الدىنان اسقار سۇلەيمەنوۆ كەلە جاتادى, مىنا پودەزدىڭ تۇسىندا ورالحان بوكەەۆ كولىگىنەن ءتۇسىپ جاتادى. ەسىكتى كىلتپەن جاۋىپ, ق ۇلىپ سالۋ دەگەندى بۇل ءۇيدىڭ تۇرعىندارى بىلمەيدى. اكەلەرى سياقتى بالالارى دا توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتكەن, ءسات سايىن دوبىن قۇشاقتاپ, ءبىرىن-ءبىرى ىزدەپ كەلىپ تۇرادى. مۇندايدا قايسىبىرى قوڭىراۋعا جۇگىرە بەرسىن, ودان دا ەسىكتىڭ اشىق تۇرعانى دۇرىس, كەلسە, ء«وز ادامى». امال نە, بۇگىندە جايساڭداردىڭ دەرلىگى و دۇنيەلىك بولدى, بىرقاتار قاراشاڭىراقتا جاقسىنىڭ كوزىندەي بولىپ قارا ورمانىن كۇزەتكەن جەسىرلەرى مەن بالالارى وتىرسا, كوپشىلىگى پاتەرىن ساتىپ نە اۋىستىرىپ, باسقا جاققا كوشىپ كەتكەن. بىراق ادەبيەتتى سۇيگەن, اتالعان قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىن جاستانىپ جاتىپ وقىعان ءار وقىرمانعا وتتى دا نازىك ولەڭنىڭ, ياكي ويلى دا تەرەڭ اڭگىمە مەن رومانداردىڭ ءدال وسى ءۇيدىڭ تورىنەن تارتۋ ەتىلگەنى ءۇشىن ءالى دە ىستىق تارتاتىن شىعار دەپ ويلايمىز.
بۇل ۇيدەگى قىزىقتاردىڭ ءبىر پاراسى جازۋشى الىبەك اسقاروۆ قۇراستىرعان «... دەگەن ەكەندە» بىلايشا باياندالادى. جازۋشىلار وداعىنىڭ ۇيىندە حيزمەت ابدۋللين, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, ءشامىل مۇحامەتجانوۆ, ءىزتاي مامبەتوۆ سياقتى اقىن-جازۋشىلار كورشى تۇرادى ەكەن. بىردە باس قوسىپ, ءازىل-قالجىڭ جاراستىرىپ وتىرعاندا قۋاندىق: – اۋ, حيزمەت, مىنا قازاقتاردىڭ بىرىنە التايدان, بىرىنە اقجايىقتان, ەندى بىرىنە ارقادان اعىلىپ قوي كەلىپ جاتادى. سەن بولساڭ عوي, اۋىلىڭ الماتىنىڭ ىرگەسىندە, ءومىرى ءبىر قوي الدىرۋدى بىلمەيسىڭ, الدە اۋىل-ايماعىڭ مالدىڭ نە ەكەنىن بىلمەي مە؟ – دەپ ازىلدەيدى عوي. حيزمەت شىققان ورتانىڭ, شىندىعىندا, مالدان گورى جەردى كوبىرەك كۇيتتەگەنى راس. الايدا ەت جونىندە قازاقتاردان كەم تۇسكىسى كەلمەگەن حيزمەت: – ءا-ءا, ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ دا ءار كودەسىنىڭ ءتۇبى مال, قوي دەگەنىڭنىڭ كۇندە بىرەۋىن كەلتىرۋگە بولار ەدى. بىراق مەندە سەندەردىكى سياقتى بالكون جوق, ءبىرىنشى قاباتتا تۇرامىن عوي, – دەپ جالتارادى. مۇنىسىنا توقتايتىن جىگىتتەر مە, «ويباي-اۋ, ءوزىڭ الدىمەن قوي الدىرشى, سونسوڭ ەت ساقتاۋعا كەلگەندە بىزدە بالكون دەگەنىڭ جەتەدى عوي» دەپ تاقىمداپ قويمايدى. سوندا شەگىنەرگە جەرى قالماعان حيزمەت: – جوق, قازاق پەن قاسقىرعا ەتتى سەنىپ قويۋعا بولمايدى, – دەگەن ەكەن. ارادا بىرەر كۇن وتكەندە تەلەفون شىر ەتەدى. حيزمەت تەلەفون قۇلاعىن كوتەرسە, ءسابيت مۇقانوۆ ەكەن. – ۋاي, حيزمەت, مەن ءسابيت قوي, – دەپ ءوزىنىڭ قىرىلداي شىعاتىن داۋسىمەن ءبىرتۇرلى سەرگەك ءتىل قاتادى, – قازاق پەن قاسقىرعا ەتتى سەنىپ قويۋعا بولمايدى دەگەن ءسوزىڭ جاقسى ەكەن. سابەڭ قىرىلداي ك ۇلىپ, تەلەفون قۇلاعىن قويا سالادى.
مىنە, كورشىلەر اراسىنداعى مۇنداي قىزىق بۇل ۇيدە كۇندە بولىپ جاتاتىن. ۇيىندەگى ءۇش بالا, اۋىلدان قىدىرىستاپ كەلىپ قوناق بولىپ جاتاتىن اعايىن-تۋىستىڭ ۇستىنە پويىزدا جولشىباي تانىسقان ادامداردى «الماتىدا جۇمىسى بار ەكەن, بىتىرگەنشە ءبىزدىڭ ۇيدە تۇرا تۇرسىن» دەپ ەرتىپ كەلەتىن وسپانحان اعامىزدىڭ جومارتتىعى مەن ازىلكەشتىگىنەن تۋعان اڭگىمەنىڭ ءوزى ءبىر توبە. وسپانحان, حيزمەت, ءشامىل قايتىس بولىپ, قوس ءۇي قاتار كۇڭىرەنىپ جاتقاندا, كورشىلەرىن قارا جەرگە قيماعان اقىن بەكەن ابدىرازاقوۆ ارناۋ ولەڭدەر جازىپ, ەل-جۇرتىن تەگىس ەڭىرەتكەنىن اقىننىڭ وشاعىنىڭ وتىن وشىرمەي وتىرعان جارى قازىنا اپاي كوزىنە جاس الىپ وتىرىپ ەسكە الدى. ء«بىز مۇندا ءوزىمىز ءبىر اۋىل سياقتى ەدىك قوي. ءبىرى اعا, ءبىرى ءىنى سەكىلدى, ءبارى ءبىر انادان تۋعان باۋىرداي بولىپ كەتكەن قيماستارى كەتكەندە, بەكەن الاسۇرىپ ولاردى قاتتى ىزدەدى. اسىرەسە وسەكەڭدى جانىنان دا جاقسى كورەتىن. ەرلەرىمىز تاتۋ بولعاننان كەيىن شىعار, ءبىز ايەلدەر دە ءوزارا سىيلاس, سىرلاس ءومىر سۇردىك. بۇلار ءبىرىنىڭ ۇيىنە ءبىرى كىرىپ, جازعاندارىن وقىپ, جاقسى سىيلاستى. ارالارىندا قىزعانىش, كورە الماستىق دەگەن پەندەشىلىككە جول بەرمەدى. ولار ومىردەن باياعىدا ءوتىپ كەتسە دە, ءبىز ءبىر-بىرىمىزبەن حابارلاسىپ, ارالاسىپ تۇرامىز», دەيدى جاسى 81-گە كەلگەن قازىنا اپا.
«اق ءۇي» مەن «سارى ءۇيدى» ەرىنبەي اينالىپ شىقتىق. «اق ءۇي» ءالى دە ءارىن بەرمەپتى, تەك «سارى» عانا زامانىنا قاراي ساندەنىپ, قىزىل تۇسكە بويالىپ, قۇلپىرىپ العان. الپىس قالامگەردىڭ اراسىنان «اي ۇيدە» تەك ورالحان بوكەي, وسپانحان اۋباكىروۆ, تاكەن الىمقۇلوۆقا, «سارى ۇيدە» جايساڭبەك مولداعاليەۆ پەن قادىر مىرزاليەۆكە عانا تاقتا ورناتىلعان. ارينە كوپشىلىگى كوزى تىرىسىندە كوشىپ كەتتى, بىراق قادىرلى ەسىمدى عانا ەمەس, قازاق ءۇشىن اتقارىپ كەتكەن قىزمەتىن دە ەسكە سالىپ تۇراتىن ەسكەرتكىش تاقتا ءىلۋ ماسەلەسى بۇل بەسەۋىمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس. الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى الپىستىڭ بارىنە بولماسا دا, ەڭبەگى ەلەۋگە تۇرارلىق ەڭ بولماسا جيىرما-وتىزىنىڭ ەسىمىن جيىپ-تەرىپ جازىپ, ءبىر تاقتا ورناتسا, ولاردىڭ ۇرپاعى ءۇشىن عانا ەمەس, ادەبيەت ءۇشىن ادىلەتتى ءىس بولار ەدى. قاپەرگە السا, قانەكەي؟..
ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى