قازاقتىڭ سانى كوبەيمەي كوسەگەمىز كوگەرمەيتىنىنە كوزىمىز جەتەتىن ۋاقىت بولدى. «كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەگەن ءومىر ۇلاعاتىنان ساباق الاتىن وقيعالاردان دا تاريح تالايىمى كەندە قىلعان جوق. قازاقتىڭ ۇلان-عايىر كەڭ دالاسىندا تارىداي شاشىلعان حالقىمىزدىڭ «سانى نەگە وسىنشاما از؟» دەگەن سۇراق دوستىڭ دا, قاستىڭ دا كوڭىلىن كۇپتى قىلىپ كەلە جاتقانى جانە انىق.
ءوز جەرىمىزدە ءوزىمىز سانى از ۇلت اتانىپ, رۋحىمىز دا, ءتىلىمىز دە, ءدىنىمىز دە جەتىمسىرەگەنى كۇنى كەشە عانا ەمەس پە ەدى. «جالعىز بالاسى باردىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار, ءتورت بالاسى باردىڭ توبەدەن سالعان جولى بار» دەگەن بابالار وسيەتىن ۇمىتىپ, قازاقستان دەموگرافياسىنىڭ بولار-بولماس جەتىستىگىنە مارقايا باستاعان سىڭايىمىز بار. «قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 18 ميلليوننان استى» دەپ بوركىمىزدى اسپانعا لاقتىرىپ جۇرگەندە, حالقىمىزدىڭ تابيعي ءوسىمى تاعى دا تومەندەپ بارادى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ وتكەن جىلى تاراتقان مالىمەتىندە, «2017 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ تابيعي ءوسىمى 2016 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكپەن سالىستىرعاندا 18 مىڭ ادامعا نەمەسە 8,5 پايىزعا كەمىپ, 194,9 مىڭ ادامدى قۇرادى», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. قازىر ەلىمىزدەگى بالا تۋدىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى 1000 تۇرعىنعا شاققاندا 2,5 نارەستەدەن كەلەدى. ءدال وسى كورسەتكىش 2006 جىلى 1000 تۇرعىنعا شاققاندا 8,3 (8,1) ادامنان كەلگەن ەدى. وسى ءبىر ەلەۋسىز دەرەكتەردەن-اق جەرى ۇلكەن, حالقى از قازاقستان ءۇشىن دەپوپۋلياتسيا قاتەرى باس كوتەرە باستاعانىن كورۋگە بولادى.
ءالى ەسىمدە, بالا كەزدە اۋىلىمىزدا اق ساقالى بەلۋارىنا تۇسكەن, الىپ تۇلعالى بايبورىك ەسىمدى قارت بولاتىن. اۋىلدىڭ قارا سيراق بار بالاسى سول اقساقالعا سالەم بەرگەندى قىزىق كورەتىنبىز. جارىسا شاپقىلاپ كەلىپ, اۋزىمىزدى تولتىرا «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ, اتامىزعا قوس قولىمىزدى ۇسىنامىز. ول كىسى ىستەپ جاتقان شارۋاسىن تاستاي سالىپ, تارامىس قولدارىمەن بارلىعىمىزدىڭ قولىمىزدى الىپ, ء«ۇرىم-بۇتاعىڭ ءوسسىن, اينالايىندار!» دەر ەدى. كۇنىنە نەشە رەت كەلىپ, نەشە رەت سالەم بەرسەك تە ول وسى سوزىنەن ءبىر جاڭىلمايدى. ءتىپتى بايبورىك اتامىزدىڭ بارلىق رەنىشى مەن قۋانىشىنىڭ ولشەمى دە وسى ءۇش اۋىز سوزبەن شەكتەلەتىن. ەرەكشە ريزا بولىپ قۋانعاندا, ء«ۇرىم-بۇتاعىڭ ءوسسىن, اينالايىڭدار!» دەسە, قاتتى رەنجىپ, كۇيزەلگەن ساتتە ء«ۇرىم-بۇتاعىڭ وسكىر-اي!» دەپ كەيىر ەدى. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, سەكسەننەن اسىپ, جارىق دۇنيەدەن وتەر الدىنداعى بايبورىك قارتتىڭ سوڭعى دەمى ء«ۇرىم-بۇتاعىڭ ءوسسىن, اينالايىڭدار!» دەگەن اق تىلەكپەن بىرگە ءۇزىلىپتى. ەندى ويلاپ قاراسام, ەكى عاسىردىڭ بارلىق دۇربەلەڭىن باسىنان وتكەرىپ, حالقى كورگەن بۇكىل زۇلماتتى ىشىنە تۇيگەن ابىز قارتتىڭ جارىق دۇنيەگە ارناعان اماناتى, ۇرپاققا بەرگەن اق باتاسى وسى ءۇش اۋىز سوزدەن قۇرالعان ۇلى تىلەككە سىيعان ەكەن-اۋ!
اسىرەسە, بايبورىك اتام بەل ورتاسىنان كەشكەن حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاق حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەت زاۋالى بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولىپ كورمەگەن سۇمدىق ەدى. ءتىپتى تەڭدەسى جوق زارلى ءان – «ەلىم-ايدى» تۋعىزعان سوناۋ «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» زامانىندا دا حالقىمىز مۇنداي قىرعىنعا ۇشىراپ كورگەن جوق. تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, 1723 جىلعى جوڭعاردىڭ سۇراپىل شاپقىنشىلىعىندا قازاق حالقىنىڭ جالپى سانى 40 پايىزعا كەمىسە, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى اشتىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە سوعىس قىرعىندارىندا قازاق حالقى 74 پايىزىنان ايىرىلعان.
كەڭ ساحارانى ەن جايلاپ كەلگەن حالقىمىز 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى زۇلماتىندا, 1917-1918, 1920-1921 جىلدارداعى اشتىق پەن دۇربەلەڭدە قاتتى كۇيزەلىپ, ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. ال 1932 جىلعى قولدان جاسالعان اقسيراق اشتىقتا, ءالى دە تولىق ناقتىلانباعان دەرەك بويىنشا, 2 ميلليونداي ادامىنان ايىرىلعان. 1936-1938 جىلدارىنداعى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقان قىزىل قىرعىندا ەلدىڭ بەتكە شىعار قايماعى – 135 مىڭ ارىستاي ازاماتتارىنان تاعى ايىرىلدى. مارقۇم ماقاش ءتاتىموۆتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازاق حالقىنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى تىكەلەي جانە جاناما شىعىندارى 1ميلليونعا جۋىق بولعان ەكەن. ەشقاشان ورنى تولماس وسىنداي قۇرباندىققا تاپ بولعان قازاق حالقىنىڭ اتامەكەندەگى جالپى سانى 1945 جىلى 1 ميلليون 975 مىڭ ادامعا دەيىن قۇلدىرادى.
1926 جىلى وتكىزىلگەن حالىق ساناعى بويىنشا رەسپۋبليكامىزداعى قازاق ۇلتىنىڭ سانى 3627612 ادامدى قۇراعان ەكەن. باس-اياعى 20 جىل ىشىندە حالقىمىز جارتىسىنان استامىنان ايىرىلىپ, ۇلاندارى سيرەگەن ۇلى دالا كۇڭىرەنىپ قالدى. تۋسىراعان كەڭ دالا كەلىمسەكتەرمەن تولتىرىلا باستادى. تاعدىر تالكەگىنە تاپ بولىپ, قايتا-قايتا زور ناۋبەتكە ۇرىنعان حالقىنىڭ وسى ءبىر اۋىر ءحالىن كوزىمەن كورگەن بايبورىك قارت اق باتاسىن اماناتقا اينالدىرىپ, اق تىلەگىن ۇرپاققا ارناعان ۇمىتىنە جالعاعان ەكەن-اۋ! ابىز قارت تۋعان حالقىنىڭ تولىسار ەرتەڭگى كۇنىنە كامىل سەنىپ, اسىل ارمانىن انتتاي قايتالاۋمەن ءوتىپتى-اۋ!؟
ابىز قارتتىڭ اق باتاسى قابىل بولدى. عاسىرلارمەن جاساسقان قازاق حالقى قاتال زامان سوققىسى قانشاما ەسەڭگىرەتسە دە قۇلامادى. ءسۇرىنىپ بارىپ, قايتا تۇرىپ, ءوزىنىڭ ماڭگىلىگىن تاعى دا پاش ەتتى. ۇلى جەڭىستەن كەيىن باس-اياعى 20 جىل وتكەندە, 3,5 ميلليوندىق مەجەگە قايتا كوتەرىلدى. ال 1979 جىلعى حالىق ساناعىندا رەسپۋبليكامىزداعى قازاق ۇلتىنىڭ سانى 5 ميلليون 289 مىڭ 349 ادامعا جەتتى.
وسى رەتتە ەرەكشە اتاپ وتەتىن ءبىر ماسەلە, سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى قازاقتاردىڭ تابيعي ءوسۋ دەڭگەيى وتە جوعارى بولدى. ماسەلەن, 1940 جىلى وداق بويىنشا تابيعي ءوسىم ءاربىر 1000 ادامعا شاققاندا, 13,2 پروميل, قازاقستاندا 19,4 پروميل بولسا, 1957 جىلى رەسپۋبليكامىزداعى تابيعي ءوسىم 31,4 پروميلگە جەتتى. ال 1958 جىلى رەسپۋبليكامىزداعى قازاق ۇلتىنىڭ تابيعي ءوسىمى ءاربىر مىڭ ادامعا شاققاندا 42 ءپروميلدى قۇراپ, 1960 جىلدارداعى «دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدىڭ» نەگىزى بولدى. سول كەزەڭدە قازاقتىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا يگى ىقپال ەتكەن تاعى ءبىر ۇلكەن قۇبىلىس, 1950-1960 جىلدارى «كەڭەس ازاماتتارى» دەپ اتالاتىن كونتينگەنت ەسەبىنەن قىتايداعى قازاقتاردىڭ ەلگە ورالۋ تولقىنى بولدى. عالىمداردىڭ دەرەگى بويىنشا, 1954-1965 جىلدارى قحر-دان قازاقستانعا 259,4 مىڭ رەپاتريانت كەلىپ, قونىستانىپتى. ولار نەگىزىنەن قازاقتار ەدى.
ءسويتىپ 1989 جىلعى حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسىندا رەسپۋبليكامىزداعى قازاقتاردىڭ سانى 6 ميلليون 535 مىڭ, وداقتاس رەسپۋبليكالاردا 1 ميلليون 670 مىڭ, شەتەلدەردە 1 ميلليون 535 مىڭ ادامدى قۇراپ, قازاق حالقى ءوزىنىڭ ءوسۋ تاريحىندا تۇڭعىش رەت 10 ميلليوندىق مەجەگە جەتتى. كوپ ۇزاماي ازاتتىقتىڭ ارايلى اق تاڭى اتىپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. ەندى مەملەكەتىمىزدىڭ دەموگرافيالىق ساياساتىندا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاسالىپ, ەگەمەن ەلىمىزدە, ءتول جەرىمىزدە ۇلتىمىزدىڭ تابيعي ءوسىمىنىڭ ەسەلەي وسەتىنىن كۇتكەن-اق ەدىك. اتتەڭ, شيرەك عاسىردان اسقان تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە بىردە-ءبىر رەت 1960-شى جىلدارداعىداي «دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ» بولمادى.
قازاقستان الەمدەگى حالىق ەڭ از ورنالاسقان ەل بولىپ سانالادى. قازىر ەلىمىزدەگى ءبىر شارشى شاقىرىم جەردە تۇراتىندار سانى ورتا ەسەپپەن سەگىز ادامنان اينالادى ەكەن. ەندەشە قازاق ەلى ءۇشىن دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ ۇلكەن گەوساياسي ءمانى بار. حالقى سيرەك ۇلى دالاعا كوز الارتۋشىلار ءتورت بۇرىشىمىزدا دا از ەمەس. سوندىقتان ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن تاۋەلسىزدىك جىلدارداعى حالقىمىزدىڭ تابيعي ءوسىمى توقمەيىلسۋگە نەگىز بولا المايدى.
تاعى دا ناقتى تسيفرعا جۇگىنەيىك. تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزگەن 1991 جىلى رەسپۋبليكامىزداعى حالىق سانى 16 ميلليوننىڭ ۇستىندە بولاتىن (1989 جىلعى ساناق بويىنشا 16 464 464 ادامدى قۇراعان). 2017 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالقىنىڭ سانى 18 074 100 ادامعا جەتتى. ياعني 26 جىلدىڭ ىشىندە ەل حالقىنىڭ ءوسىمى 2 ميلليوننىڭ اينالاسىندا. راس, وسى جىلداردا رەسپۋبليكامىزدان وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋدارعان وزگە ۇلت وكىلدەرى از بولعان جوق. ونىڭ ەسەسىن اتامەكەنىنە ورالعان قانداستارىمىزدىڭ ۇلى كوشى تولىقتىردى ەمەس پە؟! سوندا تابيعي ءوسىم قايدا؟
بۇل ورايدا تاريحي كورشىمىز وزبەك حالقىنىڭ تابيعي وسىمىنە قىزىعا دا, قىزعانا قاراۋعا ءماجبۇرمىز. وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى دەموگرافيالىق دەرەكتەر بويىنشا, قازاق حالقىنان ءۇش ەسە از بولعان وزبەك باۋىرلار 1970 جىلدارى سان جاعىنان تەڭەستى. تۋىسقان حالىقتار جاپپاي تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلى 20 ميلليوننىڭ ۇستىندە بولعان وزبەك حالقى 2013 جىلى, ياعني تاۋەلسىزدىگىنىڭ 22 جىلىندا 10 ميلليونعا كوبەيىپ, 30 ميلليوننان استى.
ەندى وسى جىلدار ىشىندەگى قازاق حالقىنىڭ تابيعي ءوسىمىن سارالاپ كورەيىك. تاۋەلسىزدىك العان جىلى رەسپۋبليكامىزدا جەتى ميلليوننىڭ ۇستىندە بولعان قازاق ۇلتى 2012 جىلعى دەرەك بويىنشا 10 979 511 ادامدى قۇراعان ەكەن. ياعني تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 21 جىلىندا رەسپۋبليكامىزداعى قازاقتاردىڭ سانى 2 980 مىڭ ادامعا وسكەن. ءدال وسى مەرزىمدە شەتەلدەردەن اتامەكەنىنە ورالعان قازاقتاردىڭ سانى 950 مىڭ ادامنان اسىپ جىعىلىپتى. حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمىن ارتتىرۋدىڭ جولى بىرەۋ – ول بالا تۋدى كوبەيتۋ جانە سول ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان انالارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ, جەڭىلدىكتەر جاساۋ.
حالقىنىڭ سانى جاعىنان قازاقتى ون وراپ الاتىن ورىستىڭ بالا تۋدى ىنتالاندىرۋعا ارناعان مەملەكەتتىك قارجىسىنىڭ قاسىندا بىزدىكى قاسقالداقتىڭ قانىنداي. ماسەلەن, قازاقستاندا 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بالا تۋعاندا تولەنەتىن ءبىر رەتتىك جاردەماقى 91 390 تەڭگەگە (275 اقش دوللارى مولشەرىندە) دەيىن ارتتىرىلدى (بۇرىن – 62 255 تەڭگە كولەمىندە بولاتىن). ال رەسەيدە ەكىنشى جانە ودان كەيىنگى بالا تۋعاندا تولەنەتىن ءبىر رەتتىك جاردەماقى – 453026 رۋبل (8 مىڭ اقش دوللارى مولشەرىندە). جاڭا جىلدان باستاپ رەسەيدە ءبىرىنشى بالا تۋعان وتباسىلارىنا پرەزيدەنتتىك 10 700 رۋبل مولشەرىندە (بىزشە 60 مىڭ تەڭگەدەن استام) اي سايىنعى جاردەماقى تولەنەتىن بولدى.
وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ باق-تارى 7 بالاسىن جەتەكتەپ, كوشە كەزگەن الماتىلىق انا شىنار سارسەنباەۆا, نە باسپاناعا, نە ىشەر اسقا جارىماي وتىرعان شىمكەنتتىك 8 بالانىڭ اناسى ناعيما وسكەنباەۆا, 4 بالانىڭ اناسى ماڭعىستاۋلىق كۇنسۇلۋ جۇماشەۆا, 8 بالانىڭ اناسى الماتىلىق تولقىن نامەتقۇلوۆالاردىڭ اۋىر ءحالى تۋرالى اشىنا جازدى. سوندا «باتىر انا» شىنار سارسەنباەۆا «جەرگىلىكتى اكىم قارالار اي سايىن بالالارعا الاتىن 14 مىڭ تەڭگەنى كوزىمە تۇرتكى قىلادى. ول 14 مىڭ بالالاردىڭ كۇندەلىكتى جەيتىن نانىنا دا جەتپەيدى», دەپ كۇڭىرەنگەن ەدى.
«التى ۇل تاپقان انانى حانىم دەسە بولادى», دەپ التىن قۇرساق انالاردى حاننان ارتىق قادىرلەگەن قازاق ەدىك قوي. ەندى نە كورىندى؟! ۇكىمەتكە الاقان جايماڭدار, مەملەكەت ساۋىن سيىر ەمەس قوي» دەپ كوپ بالالى انالاردان مەملەكەت مۇددەسىن قورعاعىش شەنەۋنىكتەر وففشور اسقان قازاقستاندىق ميللياردتاردى سولاي قورعاماي ما؟! اقيقاتىندا جاھاندانۋ دوڭعالاعىنىڭ تاس ديىرمەنىنە جۇتىلىپ كەتپەۋىمىز دە حالقىمىزدىڭ تابيعي وسىمىنە تىكەلەي بايلانىستى. قازاقتىڭ قاتارىن كوبەيتۋ ءۇشىن ەشكىم بىزگە بالشىقتان بالا جاساپ بەرە المايدى. قازاقتىڭ بولاشاعىن باياندى ەتەتىن – كوپبالالى التىن قۇرساق انالار.
ء«وز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» ۇرانى ورتاعا تاستالعان كەشەگى توقسانىنشى جىلدارى قازاق حالقىنىڭ تابيعي ءوسىمى توقىراۋعا ءتۇستى. مامانداردىڭ بولجامى بويىنشا, 90-جىلدارداعى بالا تۋدىڭ كۇرت كەمىپ كەتۋى, 2020 جىلدارى حالقىمىزدىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمىن تەجەيدى. ونىڭ ۇستىنە بۇگىندە ەلىمىزدە تۇرعىندار سانىنىڭ ديناميكاسى ستاتسيونارلىق دەڭگەيگە جەتىپ, بالالار مەن قاريالار سانى تەڭەسۋگە اينالدى. ياعني رەگرەسسيۆتى ءوسۋ سالدوسىنىڭ قاۋپى ءتوندى. قازاق ۇلتىن جاھاندىق بۇل تىعىرىقتان الىپ شىعاتىن دا التىن قۇرساق كوپ بالالى انالار. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان دەموگرافيالىق اۋىرتپالىقتاردىڭ سالماعىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كوپ بالالى انالاردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ پارىز. ول ءۇشىن قوعامىمىزدا قالىپتاسقان كوپ بالالى اناعا دەگەن مەيىرىمسىز كوزقاراستى وزگەرتۋ قاجەت. ءبىر بالا تاپقان مەن ون بالا تاپقاننىڭ بەينەتى بىردەي ەمەس. سوندىقتان «باتىر انالارعا» اي سايىن تۇراقتى تۇردە تولەنەتىن تولىققاندى جالاقى تاعايىنداۋ كەرەك. قازاق جەرىنىڭ قازىناسىن ۇلت يگىلىگىنە جاراتىپ, مۇناي دوللارلارىنان كوپ بالالى وتباسىلارعا ارنالعان «انا كاپيتالىن» جاساقتاۋ قاجەت. كوپ بالالى وتباسىلارىنا, التىن قۇرساق انالارعا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن ءاربىر تەڭگە – ۇلت بولاشاعى ءۇشىن سالىنعان ينۆەستيتسيا.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»