ەلىمىزدە جابايى تابيعاتتى قورعاۋ مەن اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلۋدە؟ وسى باعىتتا قانداي زاڭنامالىق وزگەرىستەر بار؟
اتالعان سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا بيىلعى جىلى قۇرىلعانىنا 5 جىل تولىپ وتىرعان «قانسونار» رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى, كەزىندە ۇلكەن ساياسي لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان قادىرمەندى اعامىز ورالباي ابدىكارىموۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ورالباي ابدىكارىم ۇلى, 2013 جىلى ءسىز باسقاراتىن «قانسونار» قاۋىمداستىعى قۇرىلىپ ەدى. بيىل 5 جىل تولىپ وتىر. اۋەلى ونىڭ نە قوعام ەكەنىن ايتساڭىز, وتكەنگە از-كەم شولۋ جاساپ, بولاشاق جوسپارلارىڭىزبەن بولىسسەڭىز.
– «قانسونار» – وزىندىك مىندەتتەرى بار قوعامدىق ۇيىم. باستى مىندەتى – اڭشىلىق سالاسىندا مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋ. تاريحىنا ۇڭىلسەك, بۇرىن «كازوحوترىبولوۆسويۋز» دەگەن ۇيىم بولعان. اتالعان بىرلەستىك ءالى دە بار. بىراق «قانسوناردىڭ» اۋقىمى كەڭ, العا قويعان ماقسات-مىندەتتەرى بارشىلىق. ەڭ باستى جەتىستىگىمىز – قازىرگى زاڭدارعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ. اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ. ونىڭ ىشىندە ەڭ وزەكتىسى – جابايى جانۋارلاردى ساقتاپ, ولاردىڭ باس سانىن كوبەيتۋ. فەرمەرلىك اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىن قۇرۋ. قۇقىقتىق بازا قۇرىپ, ءبىرشاما جۇمىس اتقارۋعا مۇمكىنشىلىك بەرىپ وتىرمىز. ءبىز اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس كوزى رەتىندە قاراستىرۋىمىز قاجەت. سوندىقتان بولار, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى ءتيىستى نازار اۋدارا باستادى.
ەڭ باستى ايتا كەتەتىن جايت, ۇلتتىق اڭشىلىق تۇرلەرىن ساقتاپ, ونى كەيىنگى ۇرپاققا اماناتتاۋدى قولعا الدىق. قۇسبەگىلىك پەن ساياتشىلىققا قاتىستى ءتۇرلى شارالار وتكىزىپ كەلەمىز. جەتى قازىنانىڭ ءبىرى – تازى مەن توبەتتى تىركەۋگە الىپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ جاتىرمىز. كورمەلەر وتكىزدىك. تازا تۇقىمدى قازاقى توبەتتەردى ساقتاۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىستارمەن اينالىسىپ وتىرعان جايىمىز بار. وتكەن جىلى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. سەبەبى قازاقى توبەتتەر وزگە تۇقىمدارمەن بۋدانداسىپ كەتكەن. ايىرىپ بولمايسىڭ. ەلىمىزدە تازا قاندى توبەتتەر وتە از قالدى. نازار اۋداراتىن جايت. بەس-التى وبلىستاعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە توبەتتى ستاندارتقا سالعانىمىزدا ونىڭ قىرىققا جۋىعى عانا تالاپقا ساي بولىپ شىقتى. ءيتتىڭ وسى تۇقىمىن ساقتاپ قالۋىمىز قاجەت. اتادان بالاعا قالاتىن قازىنانى كۇتىپ-باعاتىن اڭشىلارعا قولداۋ تانىتۋىمىز كەرەك.
قاۋىمداستىق جانىندا «قانسونار» جۋرنالى مەن ارنايى سايتىمىز تولىققاندى جۇمىس ىستەپ تۇر. اڭشىلىق پەن جانۋارلار دۇنيەسىنە قاتىستى زاڭدار مەن قۇجاتتار ءبىزدىڭ قاتىسۋىمىزسىز قارالمايدى. ۇلتتىق مۋزەيدە جانۋارلار دۇنيەسىنە ارنالعان فوتوسۋرەت كورمەلەرىن وتكىزدىك. قوعام تاراپىنان جىلى قابىلداندى.
– اڭشىلىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كەرەك ەكەنى انىق. وتكەن جىلى وسى باعىتتا ءبىرشاما زاڭ قابىلداندى. ولار اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنا قالاي اسەر ەتتى؟
– ءبىز قوعامدىق ۇيىم بولعاندىقتان, اڭشىلاردى دايىنداۋ ورتالىقتارى بار. تەست پەن ەمتيحان تاپسىرىپ, كۋالىك الادى. وقۋ ماتەريالدارىن جاڭارتىپ وتىرۋ دا ءبىزدىڭ مىندەتىمىزگە جاتادى. ەكولوگيانى ساقتاي وتىرىپ, شەتەلدىك تۋريستەرگە جاعداي جاساعان ءجون. مىسالى, كورشى ەلدەر اڭشىلىققا كوپ مۇمكىندىك بەرگەن. جانۋارلار دۇنيەسىنە تولىققاندى ساناق جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, مينيسترلىككە ماسەلە قويعالى وتىرمىز. سەبەبى تاۋەلسىزدىك العالى ەلىمىزدەگى جانۋارلارعا ساناق جۇمىستارى جۇرگىزىلمەپتى. بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جىل قۇستارىنىڭ كەلۋىمەن بايلانىستىرىپ, كوكتەمگى اڭشىلىقتى توقتاتىپ تاستادى. حالىقتىڭ پىكىرى ەسكەرىلگەن جوق. كوپتەگەن نارازىلىقتار بولدى. 160 مىڭ اڭشىنىڭ سوزدەرى ەسەپكە الىنبادى. ولاردىڭ ءبارى بىردەن اڭشىلىققا شىقپايدى عوي. قازىر اڭشىلىق ارقىلى جۇرت نان تاپپايدى. ەل-جۇرت تابيعات اياسىندا بولعىسى, ونىمەن ۇندەسكىسى كەلەدى.
– شەتەل دەپ قالدىڭىز. بىلۋىمىزشە, قاۋىمداستىق ليتۆا, چەحيا ەلدەرىمەن بايلانىس ورناتقان. باتىس ەلدەرىندە اتالعان ماسەلە قالاي شەشىلگەن؟
– شەت جۇرتتىڭ زاڭى بويىنشا جانۋارلاردى اڭشىلىق ءۇشىن ارنايى وسىرەدى. مىسالى, ليتۆادا 700 گەكتار جەردە 2 مىڭنان استام بۇعى ۇستايدى. ءبىر اڭشىلىق شارۋاشىلىعىندا بولدىق. مەملەكەتكە شاش-ەتەكتەن پايدا كەلتىرىپ وتىر ەكەن. مەيرامحانالار تاراپىنان جابايى جانۋارلار ەتىنە سۇرانىس جوعارى كورىنەدى. استانادا ەكسپو كورمەسى وتكەندە, شەتەلدىك پاۆيلونداردا اشىلعان مەيرامحانالار جانۋارلار ەتىنە زار بولدى. ءبىز بولاشاقتا وسىنداي ماسەلەلەردى شەشۋىمىز كەرەك. ارنايى شارۋاشىلىقتا وسىرسەك, جابايى جانۋارلاردى ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگى اناعۇرلىم ارتادى.
– جۋىردا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جولداۋى جارىق كوردى. كاسىپوداق ماسەلەسى ءسوز بولدى. جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ جايى ايتىلدى. ال اڭشىلىق شارۋاشىلىعى ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاپسا, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جاعى قاراستىرىلا ما؟
– ارينە. اۋىلدى جەرلەردە قانشاما ادام جۇمىسپەن قامتىلار ەدى. شارۋاشىلىقتارعا ورمانشى, كۇزەتشى كەرەك. ۆولەرلەر سوعىلادى. قۇرىلىس جۇمىستارى باستالادى. ءتۇرلى سالاداعى ارنايى ماماندار تارتىلادى. ۆەتەرينارلىق قىزمەت تۇرلەرىنە سۇرانىس ارتادى. قىسقاسى, اۋىلدى جەرلەردەگى ازاماتتاردىڭ ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تابىلادى.
– وتكەن جىلى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ حالىقتىڭ ساناسىنا سىلكىنىس اكەلگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى جارىق كوردى. وندا ۇلتتىق كود تۋرالى ايتىلدى. وسى ماسەلەگە قاتىستى ءسوز قوزعاساق, قۇسبەگىلىك پەن يت جۇگىرتۋدەن اتتاپ كەتپەيتىنىمىز انىق. ءسىز نە دەيسىز؟
– قازىرگى جاستاردىڭ بويىنا ۇلتتىق سانا-سەزىمدى ءسىڭىرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت. ساياتشىلىق پەن يت جۇگىرتۋدى جاڭعىرتىپ, جاستار نازارىن اۋدارساق دەيمىز. جۇيرىك باپتاپ, تازى سالىپ, ۇلتتىق اڭشىلىقپەن اينالىساتىن ورتالىقتاردى كوبىرەك اشقان ءجون. بۇل ماسەلەگە جەرگىلىكتى بيلىكتەگىلەر جەتكىلىكتى نازار اۋدارسا يگى. ەلباسى ءوز جولداۋىندا تۋريزم ماسەلەسىن دە قوزعادى. وسىنداي ورتالىقتار جۇمىس ىستەسە, ەل ەكونوميكاسىنا قىرۋار قارجى تۇسەر ەدى. ءوزىمىز اقمولا وبلىسىندا وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى باستاپ تا كەتتىك. جاقىندا بەينەكليپ تۇسىردىك. ۇلتتىق ءداستۇردى ۇلىقتايتىن بەينەكليپتى رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردان كورسەتەمىز. اڭشىلىق ءداستۇردى تولىققاندى كورسەتۋگە قانات احمەتوۆ, اباي ءالي دەيتىن ازاماتتار كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
جىل سايىن تازى مەن توبەت كورمەسىن وتكىزىپ, ەڭ تازا تۇقىمدارىن وسىرسەك دەيمىز. اتقا ءمىنىپ, يت جۇگىرتكەن ادامنىڭ ءوزىنىڭ وتكەنىنە ورالىپ, تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قارامايتىنى انىق.
ەلباسى سوزىمەن ايتار بولساق, بۇل – تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بۇگىنگى كۇن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى...
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, تازى مەن توبەتتىڭ, قىران قۇستاردىڭ ەلىمىز بويىنشا ناقتى سانى بار ما؟
– ەلىمىزدەگى تازا تۇقىمدى تازىلاردىڭ سانى 500-گە جۋىق. وبلىستار بويىنشا ناقتىلاپ, سەرتيفيكات تاپسىردىق. 2014 جىلى مينيسترلىكپەن بىرلەسە وتىرىپ, تازى مەن توبەتتىڭ ستاندارتتارىن بەكىتكەنبىز. بۇركىت, سۇڭقار, يتەلگى ۇستايتىن ادام سانى 160-تاي عانا. الماتى وبلىسى مەن سەمەي وڭىرىندە, كوكشەتاۋ, بۋراباي ماڭىندا ءبىراز كىسى قۇسبەگىلىكپەن اينالىسادى. ساياتشىلىق – اتادان بالاعا قالاتىن ميراس. ول ءداستۇر بويىنشا بەرىلەدى. الماتى وبلىسىندا بىرقاتار شارا ۇيىمداستىردىق. بۋرابايدا حالىقارالىق قانسونار ءوتتى. بۇل ماسەلەمەن ۇلتتىق سپورت قاۋىمداستىعى اينالىسادى. بىراق قۇستاردى تىركەيتىن ءبىزدىڭ قاۋىمداستىق. الماتى ماڭىندا ارنايى قۇس وسىرەتىن تالىمباق بار. تابيعاتتان الا سالۋعا بولمايدى. قىزىل كىتاپقا ەنگەن قۇس بولعاندىقتان, ونى جابايى جولمەن ۇستاپ, اڭعا سالعان دۇرىس ەمەس. ءبىز ولاردى ءوسىرىپ, باپتاعان سوڭ چيپ تاعىپ, سودان كەيىن عانا اڭشىلىققا سالعاندى قۇپ كورەمىز.
– ورالباي ابدىكارىم ۇلى, بولاشاقتا بۇگىنگى ءسوز بولعان قىران قۇستارىمىز بەن تازى-توبەتتەرىمىزدى تۇرىكمەننىڭ احالتەكەسى مەن الابايى سەكىلدى الەمدىك دەڭگەيگە شىعارا الامىز با؟
– بۇل – قاۋىمداستىق تاراپىنان كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ول ءۇشىن تازى مەن توبەت سانىن كوبەيتۋ قاجەت. بۇركىتشىلىك بولسا, يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مۇراسىنا ەندى. تازى مەن توبەتتى حالىقارالىق كورمەلەرگە ءجيى اپارىپ, تانىستىرۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ تازىسى 1955-1958 جىلدارى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە-اق بەكىتىلگەن. بۇرىننان بار. توبەت مال باعۋ ءۇشىن عانا پايدالانىلعاندىقتان, بەكىتىلمەي قالىپ كەتكەن. اڭشىلىق تۋرالى زاڭدا دا ۇلتتىق يتتەردى قايتادان كوتەرۋدى قولعا الدىق. وتكەن جىلى قازان ايىندا الماتىدا بۇركىتكە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردىق. ونىڭ الدىندا ۇلتتىق يتتەر ماسەلەسىنە ارناپ تا وسىنداي ءىس-شارا وتكىزگەن بولاتىنبىز. اتالعان شارالاردى زوولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسە اتقاردىق. ينستيتۋت باسشىسى ءاليحان مەلدەبەكوۆ قولداپ كەلەدى. وسىنداي شارالار ءجيى ۇيىمداستىرىلاتىن بولسا, الەمدىك دەڭگەيگە دە كوتەرىلىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا, «ەگەمەن قازاقستان»